B GIÁO DC VÀ ÀO TO
TRNG I HC KINH T TP.HCM
   LÊ ANH TH

ÁNH GIÁ KIN THC VÀ CÁC YU T TÁC
NG N S CHM TR TIP CN DCH V
KHÁM PHÁT HIN BNH LAO
TI BNH VIN PHI NG NAI

LUN VN THC S KINH T TP.H CHÍ MINH-NM 2015
B GIÁO DC VÀ ÀO TO
TRNG I HC KINH T TP.HCM
  

LÊ ANH TH

ÁNH GIÁ KIN THC VÀ CÁC YU T TÁC
NG N S CHM TR TIP CN DCH V
KHÁM PHÁT HIN BNH LAO

1.2. S chm tr trong tip cn dch v khám phát hin bnh lao …………… 10
1.3. Tình hình bnh Lao th gii 14
1.4. Tình hình bnh Lao Vit Nam 15
1.5. Hot đng chng Lao  Vit Nam 17
1.6. Các phng pháp phát hin bnh lao 21
1.7. S lc v v trí đa lý và tình hình khám phát hin Lao ti ng Nai ….22
1.7.1. S lc v v trí đa lý tnh ng Nai 22
1.7.2. T chc mng li CTCL và các hot đng chng lao hin ti ……… 23
1.7.3. Tình hình khám phát hin Lao ti tnh ng Nai 24
1.7.4. Gii thiu v Bnh vin Phi ng Nai …………………………………28
CHNG II: PHNG PHÁP NGHIÊN CU 30
2.1. Thit k nghiên cu 30
2.2. i tng nghiên cu 30
2.3. a đim nghiên cu 30
2.4. C mu và cách chn mu 30
2.5. Phng pháp thu thp thông tin 30
2.6. Mô hình nghiên cu 31
2.7. Gii thích bin nghiên cu 33
2.10. o đc nghiên cu 35
2.9. Sai s và cách khng ch sai s 35
2.8. Phân tích và x lý s liu 35
CHNG III: KT QU VÀ BÀN LUN 36
3.1. Kt qu 36
3.1.1. c đim kinh t - xư hi, nhân khu hc ca nhóm đi tng …………36
3.1.2. Kin thc v bnh lao ca bnh nhân ……………………………………38
3.1.3. S chm tr ………………………………………………………………41
3.1.4. Các yu t tác đng đn s chm tr …………………………………….42
3.1.5. Mi quan h thng kê gia kin thc và các yu t nhân khu hc …….45
3.2. Bàn lun………………………………………………………………… 49
3.2.1. Kin thc và các yu t nh hng đn kin thc ………………………49

Bng 3.3: Thng kê đim s ca mu đi tng 39
Bng 3.4: Bng đim đc trng v kin thc 39
Bng 3.5: Bng phân phi tn sut kin thc 40
Bng 3.6: Thi gian chm tr khám phát hin bnh lao 41
Bng 3.7: Tác đng ca các yu t đn s chm tr 42
Bng 3.8: Mi quan h gia kin thc và các yu t 45
Bng 3.9: Mc cm v bnh lao theo gii tính 45
Bng 3.10: im kin thc trung bình theo các nhóm đi tng 48
Biu đ 3.1: Kin thc bnh lao 40

1



Lao là mt bnh nhim khun do vi khun lao (Mycobacterium tuberculosis) gây
nên (- . H Y Dc TP. H Chí Minh). Bnh lao có th gp 
tt c các b phn ca c th, trong đó lao phi là th lao ph bin nht (chim 80-85%)
và là ngun lây chính cho ngi xung quanh.
Lao là nguyên nhân gây t vong đng hàng th 2 trong các bnh nhim khun. Tình
hình dch t lao kháng thuc đang có din bin phc tp và đư xut hin  hu ht các
quc gia.
Theo báo cáo ca T chc Y t Th gii (TCYTTG – WHO report 2014 – Global
Tuberculosis Control), mc dù đư đt đc mt s thành tu đáng k trong công tác
chng lao thi gian qua, bnh lao vn đang tip tc là mt trong các vn đ sc kho
cng đng chính trên phm vi toàn cu. c tính nm 2013 có khong 9 triu ngi mi
mc lao, trong đó 1.1 triu ngi mc lao/HIV (13%). Bnh lao vn là mt trong các
bnh nhim trùng gây cht ngi nhiu nht trên th gii, vi 1.5 triu ngi t vong do
lao (trong đó có 0.4 triu ngi lao/HIV; 510,000 ph n; 80,000 tr em). Tình hình bnh
lao kháng đa thuc (MDR – TB) din bin phc tp và đư xut hin  hu ht các quc
gia. Nm 2013, khong 3.5% s bnh nhân mi và 20.5% s bnh nhân điu tr li mc

có ý ngha thc tin vi Chng trình Chng lao Quc
gia ti ng Nai cng nh công tác chm sóc sc khe cho ngi dân. Vic tìm hiu các
yu t có nh hng đn s chm tr tip cn dch v khám phát hin bnh lao ti Bnh
vin là vn đ thit yu nhm tng cng phát hin ca bnh và ci thin vic cung cp
dch v.
3


Mc tiêu ca đ tài là phân tích các yu t tác đng đn s chm tr khám phát hin
bnh lao ca các bnh nhân đn khám lao ti Bnh vin Phi ng Nai, c th là:
 ánh giá kin thc v bnh lao ca bnh nhân đn Bnh vin Phi ng Nai; các
yu t tác đng đn s hiu bit v bnh lao;
 ánh giá các yu t tác đng ti s chm tr ca bnh nhân lao phi AFB (+)
trong vic tip cn dch v y t, đng thi đa ra các gii pháp can thip.

Lao phi chim khong 85% tng s lao các th, là ngun gc ca s bùng n bnh
lao tr li trên toàn cu, lao phi rt hay b chm tr trong chn đoán hoc b chn đoán
nhm vi các bnh phi không do lao. Bnh nhân cha nm rõ nguyên nhân nên quá coi
thng, tng là “ho gió”, “” hoc do các yu t kinh t - xư hi
tác đng lên ngi bnh mà h không chu đi khám bnh sm, đn khi xy ra các bin
chng nh ho ra máu, tràn khí màng phi, có th suy kit, suy hô hp (Hoàng Long
Phát, ), mi đn khám, lúc đó bnh đư mun, phi b đc
rung nhiu hang hc cha rt khó khn, tr thành gánh nng cho gia đình, xư hi.
Ngoài ra, ngi bnh không bit cách gi v sinh phòng bnh cho cng đng, ho khc
nh ba bưi là ngun gieo rc vi khun lao cho mi ngi xung quanh. ó là lý do làm
cho trong nhng nm gn đây t l t vong do lao phi có xu hng tng cao.  tài
chúng tôi thc hin nhm đa ra bc tranh mô phng v tình hình thc t và các yu t
tác đng đn vic chm tr trong vic tip cn dch v Y t trong khám phát hin bnh
lao phi mi AFB (+) ti Bnh vin Phi ng Nai, đng thi đa ra các gii pháp can
thip trong d phòng bnh lao ti đa bàn tnh ng Nai.

hc)
Thi k Hypocrate, t th k th V trc công nguyên (600 – 372 TrCN) ngi ta
đư đ cp đn bnh Lao. Tuy nhiên, hiu bit v bnh lúc đó còn cha rõ ràng, cha
khng đnh đc là bnh lây truyn hay bnh di truyn. Lúc by gi bnh Lao đc gi
vi nhiu tên gi khác nhau vì cha hiu rõ bn cht ca bnh và đc coi là “k git
ngi”, t thn, … vì mc bnh coi nh là cht (c 7 ngi cht trong đó có 1 ngi cht
do Lao). Nm 1839 Johann Lukas Schönlein đư gi Lao là “tuberculosis” - là tên gi
theo ting anh đc dùng ti hin nay.
Nm 1882 (ngày 24/3) Robert Koch (ngi c) bng mt phng pháp nhum
đc bit (nhum Ziehl Neelsen) đư tìm đc mt loi trc khun và gi là trc khun
Lao, vit tt là BK (Bacillus de Koch), thuc nhóm trc khun kháng cn kháng toan, là
nguyên nhân gây bnh Lao.
Nm 1895, Wilhelm Konrad von Rontgen đư chng minh rng tn thng Lao tin
trin có th phát hin đc bng chp X-Quang.
Nhng nm cui th k 19 và đu th k 20 là thi kì "hoàng kim" v nhng tin b
trong nghiên cu nhm chinh phc bnh Lao. Cht chit xut t môi trng nuôi cy vi
khun Lao (Tuberculin) đc R. Kock đt tên t nm 1890, đn nm 1907 test trong da
vi tuberculin đc Clemens von Pirquet phát trin và ly tên gi ca bác s Mantoux đ
đt tên cho k thut này. Phn ng Mantoux đc áp dng đ chn đoán Lao tim tàng
không có triu chng bt đu t nm 1910.
Nm 1907 Calmette & Guerin đư to ra đc mt chng vi khun Lao gim đc
lc, gi là BCG (Bacilli de Calmette- Guerin). BCG đc áp dng đ gây min dch cho
ngi ln đu tiên vào nm 1921 ti Pháp, mc đích là đ phòng bnh Lao.
6

Tuy nhiên, điu tr bnh Lao thì c là mt cuc thp t chinh. C mt thi gian dài,
các nhà bác hc tìm tòi phng pháp điu tr nh tiêm Tuberculin cho bnh nhân (R.
Kock), gây xp phi bng tràn khí màng phi ch đng cng không mang li kt qu.
Nm 1943: Selman Waksman phát minh Streptomycin (gii thng Nobel nm
1952). Sau đó ln lt các thuc khác ra đi: 1949- PAS; 1952 - Isoniazid; 1954 -

nhim lao, khi chm sóc thú b chúng cào xc….thì cng d mc lao da, lao ng tiêu
hóa, lao d dày,…
1.1.2.2. Nhim lao và bnh lao

Ngun lây: Nhng ngi tip xúc vi ngun lây nht là tip xúc vi ngun lây
chính d có nguy c mc bnh. Tr em càng nh tip xúc vi ngun lây càng d b bnh
hn.
Tr em cha đc tiêm phòng lao bng vaccin BCG: tiêm vaccin BCG giúp cho tr
em tránh đc các th lao nng nh lao kê, lao màng nưo
Các yu t xư hi cng có nh hng ti bnh lao: Bnh lao b nh hng ca nhiu
yu t xư hi nh mc sng, thiên tai, chin tranh Các nc nghèo, mc sng thp bnh
lao thng trm trng. Bnh lao cng tng lên rõ rt qua 2 cuc chin tranh  các nc
thng trn và bi trn.
Mt s bnh to điu kin d mc lao:
Tr em: Suy dinh dng, còi xng, gim sc đ kháng ca c th (sau mc bnh
do vi rút) là điu kin thun li d mc bnh lao.
Ngi ln mc các bnh mn tính nh: ái tháo đng, bnh bi phi, loét d dày -
tá tràng, nghin ma túy, ru
i dch HIV/AIDS: là mt trong nhng nguyên nhân làm bnh lao quay tr li.
Mt ngi nhim lao không nhim HIV thì kh nng b bnh lao ch là 10% trong c
cuc đi, nhng nu nhim lao kèm HIV thì kh nng b bnh lao gp 30 - 40 ln.
Ph n  thi k thai nghén: Bnh lao thng nng lên  thi gian 3 tháng đu ca
thi k thai nghén và sau khi đ. Ngày nay c ch đc gii thích là do thay đi ni tit
trong thi k thai nghén ca ngi ph n. Ni tit t gonadotropin to điu kin cho vi
8

khun lao lan tràn, còn estrogen c ch s lan tràn ca vi khun lao. Trong 3 tháng đu
ca thi k thai nghén và sau sinh, nng đ estrogen gim hn gonadotropin trong máu
ngi m.
Yu t c đa: S khác nhau v kh nng mc bnh lao gia các dân tc đư đc y

1.1.2.5. Các ch s dch t hc
Theo . Nhà xut bn Y hc đnh ngha nh sau:
: T l % ngi có phn ng lao t (+) ti mt thi đim xác đnh 
mt qun th xác đnh;
 t l ngi mi nhim hoc tái nhim
lao trong mt qun th nht đnh trong mt khong thi gian nht đnh thng là mt
nm.
 S ngi mi mc bnh lao/100.000 ngi ti mt
qun th xác đnh trong thi gian mt nm.
 tng s ngi bnh lao/ 100.000 ngi trong mt qun th
nht đnh  mt thi đim nht đnh.
S ngi cht do bnh lao/ 100.000ngi/ nm.
 T l % bnh nhân lao b cht trong quá
trình điu tr (vì bt c lý do nào).
(0 – 4 tui): S tr 0 – 4 tui/ 100.000 tr (0-4 tui)
b lao màng nưo ti mt qun th nht đnh và trong mt thi đim nht đnh (mt nm).
C: T l % bnh nhân lao mang vi
khun kháng thuc trc điu tr.
: T l và s thay đi t l mang chng vi khun lao trong cng
đng.
1.1.3. 
Theo Richard Long_nhà vi trùng hc nhân loi, nhiu trng hp bnh lao đc tìm
thy trong nhóm có nguy c cao mang vi khun lao di dng "ng"; đó là nhng ngi
10

ngi vô gia c, ngi nghèo và ngi có tui, ngi sinh ra  nc ngoài, ni có t l
mc lao cao. Ngoài ra bnh lao có th đc tìm thy trong nhng ngi tip xúc gn gi
vi ngi mc bnh lao.
Nhng yu t thun li và nhng yu t làm gim sc đ kháng, nh nghin ru,
bnh đái tháo đng, dùng thuc (glucocorticoide, thuc gim min dch, thuc c ch t

 (chm tr trong vic tip cn các dch v khám phát hin
bnh lao): là khong thi gian t khi bnh nhân có triu chng đu tiên nghi lao cho ti
khi bt đu tìm đn các dch v y t ngoài gia đình.
Trong gii hn ca lun vn, tôi đ cp đn vn đ chm tr do bnh nhân (chm tr
trong vic tip cn các dch v khám phát hin bnh lao)

Chn đoán mun vn còn là vn đ ph bin  nhiu nc trên th gii, tp trung
ch yu  các nc đang và kém phát trin. Thi gian chn đoán mun khác nhau gia
các quc gia và trong cùng mt quc gia cng có s khác nhau gia các vùng, min.
Nguyên nhân chn đoán mun có  c 2 phía bnh nhân và thy thuc trong đó nguyên
nhân do bnh nhân chim t l cao hn.
 Các nghiên cu  nc ngoài:
Tng thi gian chm tr trung bình trong nghiên cu ca Mori T., Shimao T (1992)
ti Hàn Quc là 2 tháng, trong đó 80% là chm tr do bnh nhân, Mori T., Shimao T đư
nghiên cu trên 630 bnh nhân lao phi AFB dng tính và âm tính, 1/4 trong s này là
bnh nhân điu tr li. Gn 80% bnh nhân đc chn đoán trong vòng 2 tháng đu (đây
là khong thi gian tng đi ngn) do đi tng nghiên cu ca Mori T., Shimao T có
c bnh nhân đư có tin s mc lao, khi có bt k triu chng nào có liên quan ti bnh
tình ca h trc đó thì nhng bnh nhân này thng tìm đn c s y t sm. (Moris T,
Shimao T, Jin BW (1992),    -     
Tubercle & Lung disease, trang 225-231.)
 Botswana (1998), Steen T W, Mazone G N, Tng thi gian chm tr là 12 tun
thc hin nghiên cu trên 212 trng hp lao phi AFB dng tính (bao gm c bnh
12

nhân mi và điu tr). Thi gian chm tr  thy thuc kéo dài hn so vi bnh nhân vì
bnh nhân sng  nhng làng không có bnh vin, không có đy đ các phng tin chn
đoán kp thi cho bnh nhân. Thi gian chm tr do bnh nhân xut phát t nhng bnh
nhân thiu hiu bit v bnh, h đn các thy thuc đông y, đn các trm y t ban đu,
thi gian đi li nhiu và ch chuyn tuyn đúng c s phát hin bnh lao gây nên tình

01 nm và 21,9% sau 1 nm mi đc chn đoán. (Lê Thành Phúc, Trn vn Sáng. 

trang 12-18)
Nm 2002, ti Hà Tây, kt qu nghiên cu ca Nguyn Th Thúy Hà đư phát hin
57% bnh nhân vn cha tìm đn các dch v y t sau 4 tun k t khi có triu chng đu
tiên.
Thi gian trung bình xut hin triu chng đu tiên cho đn lúc đi khám bnh là
55,6 ngày (± 54,7) là kt qu nghiên cu ca Hunh Bá Hiu (tháng 9/2005-8/2006)

Kh nng điu tr khi ca bnh lao s cao nu BN đc phát hin sm, điu tr kp
thi. Tuy nhiên, theo nhiu nghiên cu, ngi dân vn cha hiu đúng v bnh này, t
cách hiu sai và không tuân th đúng phác đ điu tr càng d lây lan bnh lao…
 Trên th gii
Nm 1992, Crofton J. và cng s cho rng hiu bit v bnh lao khác nhau  tng
quc gia, khu vc, tùy nn vn hóa và tng nhóm dân c trong cùng mt vùng.
Nm 1998,  M, Marinac JS điu tra hiu bit v bnh lao ca 505 đi tng
thuc nhóm nguy c cao sng  thành th đư cho rng bnh nhân thiu kin thc v bnh
lao, ch yu là v nguyên nhân gây bnh, đng lây truyn và vic điu tr bnh lao.
 Hàn Quc và Nepal cng cho ra kt qu tng t trong các nghiên cu, vn đ
mu cht là phi giáo dc truyn thông kin thc v bnh lao cho toàn dân đ phát hin
sm bnh lao.
 Ti Vit Nam
14

 nc ta đư có mt s nghiên cu v s hiu bit bnh lao trong cng đng dân c,
vn đ này đang đc chú ý và gi mt vai trò quan trng trong chng trình chng lao
quc gia.
Nm 1997, Phng Th Ngc điu tra hiu bit v bnh lao trên 210 ngi dân ca
Hà Tây cho thy rng bnh nhân có hiu bit v bnh lao vi 82,6% bnh nhân cho rng
bnh lao là bnh lây truyn, trong khi ch có 17,4% bnh nhân cho rng lao là bnh di

Lào và Tây Samoa ch t 0,5 - 2%. Ti khu vc Trung và Nam M, ch s nguy c nhim lao
thng gp t 1 - 2%.
Tình hình lao/ HIV và lao kháng thuc vn đang là vn đ nghiêm trng trên toàn
cu, đe da s thành công ca công tác chng lao. S lng bnh nhân đng nhim lao/
HIV và s lng bnh nhân kháng thuc (MDR-TB) tip tc tng. Nm 2007 c tính có
khong 0,5 triu bnh nhân lao kháng đa thuc. Tính đn cui nm 2008, bnh nhân lao
siêu kháng thuc (XDR) đư đc báo cáo ti 55 Quc gia và vùng lưnh th.
Lao xy ra trên toàn cu,trong nm 2012, s lng ln nht các ca mc lao mi xy
ra  châu Á chim 60% các ca lao mi trên toàn cu,tuy nhiên vùng cn Saharan Châu
Phi có t l ln nht v s ca mc mi trên dân s vi hn 255 ca trên 100.000 dân vào
nm 2012. Trong nm 2012, khong 80% các ca lao báo cáo xy ra  22 quc gia, mt s
quc gia đang tri qua mt s gim ln s ca lao, trong khi s ca lao gim rt chm 
nhng ni khác. Brazil và Trung Quc chng hn nm trong s 22 quc gia cho thy mt
s gim liên tc s ca lao trong vòng 20 nm qua. Trong thp k qua, t l hin mc lao 
Campuchia gim gn 45%.
(TCYTTG – WHO report 2014 – Global Tuberculosis Con)
1.4. 
Vit Nam vn đng th 12 trong s 22 nc có ngi mc bnh lao cao và đng th
14 trong s 27 nc có gánh nng bnh lao kháng đa thuc cao nht th gii
Chng trình chng lao quc gia ti Vit Nam đư hình thành và trin khai các hot
đng phòng chng lao t nm 1986 theo khuyn cáo ca WHO. Nm 1995, Th tng
Chính ph phê duyt Lao là mt d án trong Chng trình mc tiêu y t quc gia.
16

T đó đn nay vi s quan tâm ch đo và đu t ca Nhà nc, các nhà tài tr quc
t, cùng vi s phi hp và h tr tích cc ca các cp chính quyn, các t chc, các đi
tác, công tác phòng chng lao Vit Nam đư có nhng kt qu tích cc, đc cng đng
trong nc và quc t ghi nhn, đánh giá cao.
Giai đon 1995-2005, sau khi đc phê duyt là mt d án trong Chng trình mc
tiêu y t quc gia nm 1995, công tác phòng chng lao  Vit Nam đư đt đc ch tiêu

(develop evidence-based policies, strategies and standards for TB prevention, care and
control, and monitor their implementation); cung cp h tr k thut cho các nc thành
viên, xúc tác cho s thay đi, và xây dng nng lc bn vng (provide technical support
to Member States, catalyze change, and build sustainable capacity); theo dõi tình hình
bnh lao trên toàn cu, và đo lng tin b trong chm sóc và phòng chng bnh lao và
tài chính (monitor the global TB situation, and measure progress in TB care, control, and
financing); hình thành chng trình nghiên cu bnh lao và kích thích sn xut, dch
thut và ph bin kin thc có giá tr (shape the TB research agenda and stimulate the
production, translation and dissemination of valuable knowledge); to điu kin và tham
gia vào các quan h đi tác cho các hành đng vì bnh lao (facilitate and engage in
partnerships for TB action).
Chin lc làm dng lao ca WHO đc khuyn ngh đ thc hin cho tt c các
nc và các đi tác nhm mc đích làm gim đáng k bnh lao bi các hot đng công
cng và t nhân  cp quc gia và đa phng nh theo đui vic thúc đy và m rng
DOTS cht lng cao. DOTS là mt gói 5 đim gm có: bo đm cam kt chính tr vi
tài chính đy đ và bn vng (secure political commitment with adequate and sustained
financing); đm bo phát hin ca bnh sm và chn đoán thông qua vi khun hc đm
bo cht lng (ensure early case detection, and diagnosis through quality-assured
bacteriology); cung cp điu tr tiêu chun vi s giám sát và h tr bnh nhân (provide
standardized treatment with supervision and patient support); đm bo cung ng thuc có
hiu qu và qun lý (ensure effective drug supply and management); giám sát và đánh giá
hiu sut và tác đng (monitor and evaluate performance and impact). Gii quyt lao-
18

HIV, lao đa kháng thuc và nhu cu ca ngi nghèo và ngi d b tn thng; góp
phn tng cng h thng y t da trên chm sóc sc khe ban đu; tham gia ca tt c
các nhà cung cp chm sóc; trao quyn cho ngi mc bnh lao, và cng đng thông qua
quan h đi tác; kích hot và thúc đy nghiên cu.
1.5.2. Hong chng Lao  Vit Nam
T nm 1957, nhng hot đng chng lao bt đu đc trin khai trên qui mô nh,

Chng trình chng lao quc gia trin khai ti 4 tuyn: Trung ng, tnh (thành
ph), qun (huyn), xã (phng).
- Tuyn Trung ng:
Bnh vin Phi Trung ng là bnh vin đu ngành chu trách nhim
khám bnh,
cha bnh lao và bnh phi và ch đo công tác phòng, chng lao và bnh phi trong
phm vi toàn quc.
Bnh vin 74 Trung ng, Bnh vin 71 Trung ng là Bnh vin trc thuc B Y
t chu trách nhim khám bnh, cha bnh lao và bnh phi và ch đo công tác phòng,

chng lao và bnh phi các tnh theo s phân công ca B trng B Y t.
Bnh vin Phm Ngc Thch thuc S Y t thành ph H Chí Minh chu trách
nhim khám bnh, cha bnh lao và bnh phi và ch đo công tác phòng, chng lao và


Y 



CTCLQG
BV71TW



CTCL TP.HCM

