B GIÁO DCăVĨăĨOăTO
TRNGăI HC KINH T TP. H CHÍ MINH



HUNH THIÊN THO
MI QUAN H GIA Ý KIN KIM TOÁN VÀ TÍNH BN
VNG CA LI NHUN ậ BNG CHNG THC NGHIM
T CÁC CÔNG TY NIÊM YT TI VIT NAM LUNăVNăTHCăS KINH T
Tp. H Chí Minh - Nmă2015 TRANG BÌA PH
B GIÁO DCăVĨăĨOăTO
TRNGăI HC KINH T TP. H CHÍ MINH

HUNH THIÊN THO

MI QUAN H GIA Ý KIN KIM TOÁN VÀ TÍNH BN
VNG CA LI NHUN ậ BNG CHNG THC NGHIM

TRANG BÌA PH
1
LIăCAMăOAN
2
MC LC
3
DANH MC CÁC CH VIT TT
5
DANH MC CÁC BNG
6
CHNGă1:ăGII THIU 1
1.1 Lý do nghiên cu 1
1.2 Mc tiêu và câu hi nghiên cu 2
1.3 i tng và phm vi nghiên cu 3
1.4 Phng pháp nghiên cu 3
1.5 Ý ngha ca nghiên cu 3
1.6 B cc ca nghiên cu 4
CHNGă2:ăTNG QUAN V CăS LÝ THUYT VÀ CÁC NGHIÊN CU
CịăLIểNăQUANăTRCăỂY 6
2.1 C s lý thuyt 6
2.1.1 C s lý thuyt v kim toán báo cáo tài chính và ý kin kim toán 6
2.1.1.1 Khái nim và vai trò ca báo cáo kim toán v báo cáo tài chính 6
2.1.1.2 Các loi ý kin ca Báo cáo kim toán 7
2.1.2 C s lý thuyt v li nhun và nhng thuc tính đi din cho cht lng
li nhun 13
2.2 Tng quan các nghiên cu có liên quan trc đơy 21 2.2.1 nh hng ca báo cáo kim toán đn th trng chng khoán 21
2.2.2 Mi quan h gia ý kin kim toán và các thuc tính đc trng cho cht

DANH MC CÁC BNG
Bng Trang
Bng 3.1: Bng tóm tt bin 39
Bng 4.1: S lng ý kin kim toán trong giai đon nghiên cu 46
Bng 4.2: S lng ý kin kim toán điu chnh trong giai đon nghiên cu 46
Bng 4.3: Bng phơn tích phng sai ý kin kim toán gia 2 sàn HOSE và
HNX 47
Bng 4.4: Bng thng kê mô t các bin ca dng ý kin chp nhn toàn phn 48
Bng 4.5: Bng thng kê mô t các bin ca dng ý kin kim toán điu chnh 48
Bng 4.6: Bng thng kê mô t các bin ca loi ý kin chp nhn toàn phn có đon
nhn mnh 50
Bng 4.7: Bng thng kê mô t các bin ca loi ý kin kim toán ngoi tr 50
Bng 4.8: Ma trn h s tng quan 53
Bng 4.9: Kt qu hi quy mô hình 1 54
Bng 4.10: Kt qu hi quy mô hình 2 56

1 CHNGă1:ăGII THIU
1.1 Lý do nghiên cu
Vit Nam là mt trong nhng nc đang phát trin, th trng chng khoán có vai
trò quan trng trong vic thúc đy tin b vƠ phát trin kinh t. Th trng chng khoán
Vit Nam luôn đc xem là mt kênh quan trng đ thu hút vn đu t trong vƠ ngoƠi
nc cho nn kinh t; đng thi cng lƠ ni luơn chuyn các ngun vn đu t giúp nâng
cao nng lc qun tr và kh nng s dng vn hiu qu ca doanh nghip.
Báo cáo tài chính là mt trong nhng ngun thông tin quan trng hƠng đu cho vic

thc nghim v s hu ích ca báo cáo kim toán ti Vit Nam, thông qua vic kim
đnh mi quan h gia ý kin kim toán vi mt thuc tính rt đc mong đi  li
nhun là tính bn vng ca li nhun (earning persistence).
1.2 Mc tiêu và câu hi nghiên cu
Nghiên cu nƠy đc thc hin vi mc tiêu là cung cp bng chng thc nghim v
mi quan h gia ý kin kim toán và tính bn vng ca li nhun cho các công ty niêm
yt trên th trng chng khoán Vit Nam. Theo chun mc kim toán, các loi ý kin
kim toán đc đa ra tùy thuc vào tng trng hp c th. Nhng trng hp này có
tính cht và mc đ nghiêm trng khác nhau nên nó s gây ra nhng tác đng khác nhau
đn cht lng li nhun. Do đó, bài nghiên cu k vng rng các công ty nhn các loi
ý kin kim toán khác nhau s có mc đ bn vng trong li nhun khác nhau, c th:
công ty nào nhn các loi ý kin kim toán đc đa ra cho nhng tình hung có tính
cht càng nghiêm trng và mc đ nh hng càng ln thì công ty đó có mc đ bn
vng trong li nhun càng thp.
T đó, các cơu hi nghiên cu đc đnh ra nh sau:
Th nht, mc đ bn vng ca li nhun có khác nhau gia nhng công ty nhn ý
kin chp nhn toàn phn và ý kin kim toán điu chnh hay không. C th hn, li
3 nhun li nhun ca công ty nhn ý kin kim toán điu chnh có ít bn vng hn li
nhun ca công ty nhn ý kin chp nhn toàn phn hay không.
Th hai, mc đ bn vng ca li nhun có khác nhau gia các loi ý kin kim toán
điu chnh c th hay không.
 đn gin hóa t ng, tác gi s dng thut ng ắý kin kim toán điu chnh”
(dch t ắmodified audit opinion” trong ISA 705) dùng đ thay th cho ắý kin kim toán
không phi là ý kin chp nhn toàn phn” đc quy đnh trong VSA 705 hin hành.
Thut ng này ch đc s dng trong phm vi bài nghiên cu ca tác gi.
1.3 iătng và phm vi nghiên cu
i tng nghiên cu là mi quan h gia các loi ý kin kim toán và tính bn vng

và qua đó khng đnh vai trò, s hu ích ca báo cáo kim toán cho nhng ngi hƠnh
ngh kim toán vƠ nhng ngi s dng báo cáo tƠi chính trong mt nn kinh t đang
phát trin nh Vit Nam.
1.6 B cc ca nghiên cu
B cc ca lun vn gm 5 chng:
CHNG 1: GII THIU
Gii thiu tng quan v đ tài nghiên cu: Nêu lý do chn đ tài; mc tiêu và câu hi
nghiên cu; đi tng và phm vi nghiên cu, phng pháp nghiên cu cng nh ý
ngha ca nghiên cu.
CHNG 2: TNG QUAN V C S LÝ THUYT VÀ CÁC NGHIÊN CU
THC NGHIM CÓ LIÊN QUAN TRC ÂY
5 Trình bƠy c s lý thuyt v báo cáo kim toán báo cáo tài chính, các dng ý kin
kim toán, các thuc tính đi din cho cht lng li nhun. Ngoài ra, tác gi còn tng
hp các bài nghiên cu trc đơy v giá tr ca báo cáo kim toán thông qua phn ng
ca th trng chng khoán và kh nng phn ánh cht lng li nhun ca các loi ý
kin kim toán khác nhau. Trên c s đó, tác gi đa ra nhng gi thuyt cho bài nghiên
cu.
CHNG 3: PHNG PHÁP NGHIÊN CU
Trình bày chi tit v phng pháp nghiên cu gm: mô hình nghiên cu và các bin
ca mô hình, điu kin và quy trình chn mu, cách thu thp ngun d liu đu vào, cách
xác đnh giá tr các bin vƠ các phng pháp đnh lng đc s dng đ phc v vic
nghiên cu.
CHNG 4: KT QU NGHIÊN CU
Trình bày kt qu k vng lý thuyt v mi quan h gia ý kin kim toán và tính
bn vng trong li nhun ca công ty sau đó tin hành so sánh và tho lun v kt qu
k vng lý thuyt vi kt qu đt đc t mô hình.
CHNG 5: KT LUN
Nh vy, sau khi kt thúc vic kim toán, kim toán viên cn trình bày ý kin kim
toán mt cách rõ ràng bng vn bn, trong đó nêu rõ c s ca ý kin đó. Vn bn đó
chính là báo cáo kim toán. Theo VSA 700 trc đơy, báo cáo kim toán v báo cáo tài
chính là loi báo cáo bng vn bn do kim toán viên và công ty kim toán lp vƠ công
b đ nêu rõ ý kin chính thc ca mình v báo cáo tài chính ca mt đn v đư đc
kim toán.
Salehi và Abedini (2008) cho rng báo cáo kim toán là mt phng tin truyn thông
gia kim toán viên vƠ ngi s dng báo cáo tài chính, nó cho thy phn quan trng
nht ca hot đng kim toán và th hin kt qu ca vic đánh giá báo cáo tƠi chính đn
ngi s dng. i vi kim toán viên, báo cáo kim toán là tài liu trình bày các kt
lun sau cùng v báo cáo tƠi chính đc kim toán, nên nó phi đúc kt đc toàn b
công vic mà h đư tin hƠnh. i vi công chúng, báo cáo kim toán là sn phm cui
cùng quan sát đc t mt quá trình không th quan sát nên nó cha thông tin ct yu
cho nhng ngi s dng báo cáo tài chính đ đa ra nhng quyt đnh kinh t (Butler
và cng s, 2004).
2.1.1.2 Các loi ý kin ca Báo cáo kim toán
Nhm mc tiêu hng đn hòa hp và hi t vi quc t trong lnh vc k toán và
kim toán, B Tài chính ban hành 37 chun mc kim toán Vit Nam mi kèm theo
Thông t s 214/2012/TT-BTC ngày 06 tháng 12 và có hiu lc thi hành t ngày
01/01/2014. Tuy nhiên, phm vi nghiên cu ca tác gi là các công ty niêm yt trên sàn
chng khoán t 2009 ậ 2013 nên báo cáo kim toán đc thu thp cho bài nghiên cu
chu s chi phi ca chun mc kim toán trc đơy. Phn này trình bày các loi ý kin
ca báo cáo kim toán theo hai h thng chun mc kim toán:
Chun mc kim toán Vit Nam trc đây (Ban hành và công b theo Quyt đnh
120/1999/Q-BTC ngày 27 tháng 09 nm 1999 ca B trng B Tài chính và
ht hiu lc thi hành k t ngày 01/01/2014)
8


chp nhn tng phn dng ngoi tr (do không thng nht vi ban giám đc)
+ nh hng đn tng th báo cáo tài chính thì kim toán viên đa ra ý kin không
chp nhn.
c) i vi trng hp tn ti s kin không chc chn xy ra trong tng lai, nm
ngoài kh nng kim soát ca đn v đc kim toán và kim toán viên, nu s kin đó
đc xem là có nh hng trng yu đn báo cáo tài chính thì kim toán viên đa ra ý
kin chp nhn tng phn dng tùy thuc vào.
Bên cnh vic đa ra ý kin v báo cáo tài chính, kim toán viên cng có th trình
bƠy đon nhn mnh v mt s yu t nh hng không trng yu đn báo cáo tài chính
nhng không lƠm thay đi ý kin ca kim toán viên. Các vn đ thng đc kim toán
viên lu ý lƠ khi thông tin đính kèm vi báo cáo tài chính không nht quán vi báo cáo
tài chính, hoc khi khách hàng còn tn ti yu t không chc chn trng yu liên quan
đn các s kin hoc điu kin gây ra nghi ng v gi đnh hot đng liên tc và thông
tin nƠy đư đc công b đy đ trong phn thuyt minh báo cáo tài chính…
Chun mc kim toán Vit Nam hin hành (Ban hành kèm theo Thông t s
214/2012/TT-BTC ngày 06 tháng 12 nm 2012 ca B Tài chính và
có hiu lc
thi hành k t ngày 01/01/2014
)
Chun mc kim toán hin hành gm 37 chun mc, trong đó có ba chun mc quy
đnh v báo cáo kim toán và ý kin kim toán:
- VSA 700: Hình thành ý kin kim toán và báo cáo kim toán v báo cáo tài chính.
- VSA 705: Ý kin kim toán không phi là ý kin chp nhn toàn phn
10 - VSA 706: on ắVn đ cn nhn mnh” vƠ ắVn đ khác” trong báo cáo kim
toán v báo cáo tài chính.
VAS 700 hin hƠnh quy đnh ý kin kim toán gm hai dng:
́ kin chp nhn toàn phn khi kim toán viên kt lun rng báo cáo tƠi chính đc

vn đ đư đc trình bày hoc thuyt minh trong báo cáo tƠi chính, mƠ theo xét đoán ca
kim toán viên, vn đ đó lƠ đc bit quan trng đ ngi s dng hiu đc báo cáo tài
chính thì kim toán viên phi trình bƠy thêm đon ắVn đ cn nhn mnh” trong báo
cáo kim toán, đ th hin là kim toán viên đư thu thp đy đ bng chng kim toán
thích hp cho thy vn đ đó không b sai sót trng yu trong báo cáo tƠi chính. on
ắVn đ cn nhn mnh” ch đc đ cp đn các thông tin đư đc trình bày hoc thuyt
minh trong báo cáo tài chính đ không làm gim tính hu hiu ca nó nh:
 S không chc chn liên quan ti kt qu trong tng lai ca các v kin tng hoc
các quyt đnh ca c quan qun lý;
 Vic áp dng mt chun mc k toán mi trc ngày có hiu lc (nu đc phép)
mà vic áp dng đó có nh hng lan ta đi vi báo cáo tài chính;
 Mt bin c ln đư nh hng hoc tip tc có nh hng đáng k đn tình hình tài
chính ca đn v.
Nu kim toán viên thy cn phi trao đi v mt vn đ khác ngoài các vn đ đư
đc trình bày hoc thuyt minh trong báo cáo tƠi chính, mƠ theo xét đoán ca kim toán
viên, vn đ khác đó lƠ thích hp đ ngi s dng hiu rõ hn v cuc kim toán, v
trách nhim ca kim toán viên hoc v báo cáo kim toán, đng thi pháp lut và các
12 quy đnh cng không cm vic này thì kim toán viên phi trình bày v vn đ đó trong
báo cáo kim toán, vi tiêu đ ắVn đ khác” hoc ắCác vn đ khác”.
So sánh hai h thng chun mc này v phng din ý kin kim toán, ta thy có hai
thay đi c bn:
- Th nht, chun mc kim toán Vit Nam hin hành gp ý kin ngoi tr, ý kin
không chp nhn và ý kin t chi đa ra ý kin thành dng ý kin không phi là ý kin
chp nhn toàn phn. Nh vy chun mc kim toán Vit Nam hin hành phân loi ý
kin kim toán thành hai loi chính là ý kin kim toán chp nhn toàn phn và ý kin
kim toán không phi là ý kin chp nhn toàn phn.
- Th hai, khi có yu t trng yu nhng không chc chn liên quan đn s kin có

dng khác nhau. Các câu hi v s hu ích ca li nhun có tm quan trng không ch
vi nhng ngi s dng thông tin tài chính mà còn vi nhng ngi hành ngh, nhng
nhà qun lý và nhng nhà nghiên cu v k toán vì li nhun đc đa s tin là khon
mc mang thông tin giá tr nht đc cung cp trong báo cáo tài chính (Lev, 1989). Ch
tiêu li nhun thng đc s dng bi nhng chuyên gia phân tích t s đ xác đnh
nng lc quá kh, hin ti vƠ tng lai ca doanh nghip trong vic gia tng giá tr cho
c đông. Doanh nghip s khó tn ti trong điu kin li nhun liên tc thp hay thm
chí là âm. Hn na, li nhun ly k ln là ngun lc thit yu cho tim nng tng trng
ca mt doanh nghip. Bng nhng nghiên cu thc nghim ca mình, Biddle và cng
s (1995), Liu và cng s (2002), Francis và cng s (2003) cng khng đnh rng li
nhun là ngun thông tin đc trng nht v mt doanh nghip mƠ các nhƠ đu t tin
tng vƠo nó hn bt k nhng thc đo tng hp nào khác v kt qu hot đng nh
c tc, dòng tin
Tóm li, li nhun đc xem là thông tin quan trng nht trong báo cáo tài chính nên
cht lng li nhun cng lƠ yu t quan trng đi vi nhng quyt đnh đu t. Mt
14 doanh nghip có li nhun cao cha hn đư tt hn mt doanh nghip có li nhun tuy
thp hn nhng tng trng n đnh hn qua các k vì điu đó cho thy li nhunp ca
doanh nghip nƠy đc kim soát và duy trì tt hn. Nhng khon li nhun đt đc t
kt qu ca s may mn s không bao gi là mt la chn đ đu t. Nh vy li nhun
cao rõ ràng là không quan trng bng li nhun có cht lng cao.
Schipper và Vincent (2003) cho rng tm quan trng ca cht lng li nhun có th
đc gii thích da vào ba quan đim ca: nhà đu t, ngi s dng các thông tin tài
chính và ngi thit lp chun mc k toán:
+ T quan đim ca nhà đu t: cht lng li nhun cung cp mt tín hiu cho s
phân b ngun lc. Cht lng li nhun thp là điu không đc mong đi vì chúng
làm gim tng trng kinh t do phân b sai vn.
+ T quan đim ca ngi s dng các thông tin tài chính: li nhun thng đc s

công ty và là mt ch báo tt cho kt qu hot đng trong tng lai. ó cng phi là mt
thc đo hu ích trong vic đánh giá giá tr công ty.
Tóm li, cht lng li nhun vn cha có đnh ngha rõ rƠng nhng theo các nghiên
cu trc đơy, nu li nhun th hin đc mt s thuc tính nht đnh mƠ nhƠ đu t
mong mun có đc  li nhun thì li nhun đc xem là có cht lng. Có by thuc
tính đi din cho cht lng li nhun gm:

16 1. Cht lng dn tích (accrual quality)
2. Tính bn vng (persistence)
3. Kh nng d báo (predictability)
4. Tính n đnh (smoothness)
5. Kh nng phn ánh xác thc giá tr (value relevance)
6. Tính kp thi (timeliness)
7. Tính thn trng (conservatism)
By thuc tính nƠy đc phân loi làm hai nhóm da theo c s k toán (accounting-
based) hoc c s th trng (market-based). Bn thuc tính đu tiên là theo c s k
toán vì các thuc tính này có th đo lng đc da vào s liu trên s k toán. Ba thuc
tính còn li đc đo lng da trên mi tng quan gia li nhun theo s k toán và
giá tr th trng; vì vy nhóm sau đc gi là thuc tính da trên c s th trng
(Francis và cng s, 2003).
+ Cht lng dn tích (accrual quality): Hu ht các nhà nghiên cu đu chp nhn
rng li nhun đc báo cáo lƠ đi din tt nht cho li nhun kinh t; trong khi đó li
nhun kinh t li là li nhun phn ánh hiu qu hot đng tht s ca công ty (Choi và
Jeter, 1992).  đánh giá mc đ mà li nhun đc báo cáo ắgn” vi li nhun kinh
t nh th nào thì dòng tin t các hot đng kinh doanh đc s dng lƠm thc đo
thay th cho li nhun kinh t, bi vì li nhun kinh t là mt đi lng không quan sát
đc. Tuy nhiên thc đo nƠy cng không thc s hoàn ho là bi vì li nhun đc báo

(Baber và cng s, 1998), giá tr th trng trái phiu (Bhojraj và Swaminathan, 2007)
và s d đc ca báo cáo thng niên (Li, 2008) đ cho thy mc đ quan trng ca
thuc tính này.
+ Kh nng d báo (predictability): Lipe (1990) đnh ngha thuc tính này là kh
nng mƠ li nhun hin ti có th dùng đ d báo li nhun trong tng lai. Kh nng
d báo đc đánh giá cao bi nhng ngi tham gia th trng, đc bit là các nhà phân
tích tài chính. H cho rng đc tính này là mt thành phn quan trng trong vic đnh giá
công ty và d đoán li nhun, giá c phiu đ đa ra các đ xut mua bán c phiu. Các
nghiên cu cho thy nhng công ty mà có kh nng d báo li nhun thp luôn phi chu
18 chi phí đi vay cao hn; nguyên nhân là do s gii hn trong kh nng d báo li nhun
dn đn bt cân xng thông tin và ri ro cao hn. Nghiên cu ca Crabtree và Maher
(2005) cung cp thêm bng chng ch ra rng kh nng d báo li nhun ca mt công
ty t l nghch vi lãi trên trái phiu, và t l thun vi th hng ca trái phiu.
+ Tính n đnh (smoothness): Tính n đnh ca li nhun là mt thuc tính quan
trng, thuc tính này vn luôn nhn đc nhiu s quan tâm trong các tài liu k toán.
Trong nhiu nghiên cu, tính n đnh đc xem là la chn thuc v ban qun tr. Có
ngha lƠ, các nhà qun lý s chuyn li nhun trong nhng nm kinh doanh tt sang
nhng nm kinh doanh gp nhiu khó khn đ li nhun báo cáo không có quá nhiu
bin đng gia các nm (Copeland, 1968). Tuy nhiên, các nhà nghiên cu có hai cách
gii thích chính cho vic ắlàm phng” li nhun nh sau:
Mt mt, mt s nhà nghiên cu (Levitt, 1988; Bhattacharya và cng s, 2003) cho
rng vic ắlƠm phng” li nhun là c tình che giu thông tin. Theo cách nhìn này, nhng
ngi bên trong công ty s giu các hƠnh đng ca h và tránh s can thip ca bên
ngoƠi đ trc li riêng cho mình. Ví d, các nhà qun lý s ắlƠm phng” li nhun gia
các nm đ đt ch tiêu khen thng (Healy, 1985) và đm bo vic làm ca mình
(Fudenberg và Tirole, 1995, Arya và cng s, 1998). Phm Th Bích Vân (2013) cng
cho rng các doanh nghip n lc gim thiu s bin đng trong ch tiêu li nhun gia