TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGỮ VĂN

ĐOÀN THỊ HƢƠNG

KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG
TIỂU THUYẾT HỒN BƢỚM MƠ TIÊN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học:
TS. THÀNH ĐỨC BẢO THẮNG

HÀ NỘI-2015


LỜI CẢM ƠN
Tác giả khóa luận xin cảm ơn TS. Thành Đức Bảo Thắng, người đã tận
tình hướng dẫn tác giả trong suốt quá trình thức hiện đề tài.
Tác giả cũng cảm ơn các thầy, cô giáo trong khoa Ngữ Văn đặc biệt các
thầy cô trong tổ văn học Việt Nam đã động viên, tạo điều kiện cho tác giả
trong suốt quá trình học tập và hoàn thành khóa luận.
Do điều kiện và khả năng có hạn nên nội dung của đề tài không tránh
khỏi những thiếu sót. Em rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến từ phía các
thầy cô để rút kinh nghiệm và bổ sung kiến thức cho bản thân.
Em xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội ngày 15 tháng 5 năm 2015
Tác giả khóa luận
Đoàn Thị Hƣơng


HỒN BƢỚM MƠ TIÊN............................................................................................... 14
2.1. Không gian thiên nhiên ......................................................................................... 14
2.1.1. Không gian thiên nhiên quen thuộc yên bình ............................................... 14
2.1.2. Không gian thiên nhiên thơ mộng gợi tình ............................................ 17
2.2. Không gian tôn giáo ............................................................................................... 33
2.2.1. Không gian tôn giáo linh thiêng huyền bí khơi gợi cảm xúc, cảm giác 33
2.2.2. Không gian tôn giáo cứu vớt tâm hồn con người .................................. 41
KẾT LUẬN ..................................................................................................................... 46
TÀI LIỆU THAM KHẢO ......................................................................................... 48


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Khái Hưng là tiểu thuyết gia tài hoa, một trong những cây bút chủ chốt
và tiêu biểu của nhóm Tự lực văn đoàn. Tiểu thuyết của ông không chỉ thể
hiện sâu sắc ý nghĩa về mặt văn học mà còn mang ý nghĩa về mặt xã hội. Với
sự nghiệp sáng tác của mình Khái Hưng đã góp phần đang kể vào quá trình
hiện đại hóa văn xuôi Việt Nam giai đoạn 1932-1945. Vì vậy việc tìm hiểu,
nghiên cứu tiểu thuyết của Khái Hưng mang lại nhiều ý nghĩa.
Hồn bướm mơ tiên (1993) là tác phẩm đầu tay của Tự lực văn đoàn và
cũng là tiểu thuyết mở đầu cho sự nghiệp sáng tác của Khái Hưng. Truyện
viết về chuyện tình lãng mạn giữa một chàng sinh viên và một chú tiểu gái giả
trai. Họ gặp nhau ở chùa Long Giáng và đem lòng yêu nhau nhưng tình yêu
ấy không tiến đến hôn nhân mà họ yêu nhau trong tâm hồn trong lý tưởng
giữa không gian thiên nhiên thơ mộng dưới bóng từ bi của Phật tổ. Đọc tác
phẩm độc giả thấy được một tình yêu đầy trong sáng với những diễn biến tâm
lý nhẹ nhàng, những xung đột tình cảm không quá phức tạp của các nhân vật.
Hồn bướm mơ tiên đã gợi lên gợi lên những mâu thuẫn giữa tình yêu và tôn
giáo và thông qua xung đột đó khẳng định quyền tự do, quyền sống của con
người.

Trong Từ điển thuật ngữ văn học chủ yếu nói tới khía cạnh nội dung
của tiểu thuyết: “Một chuyện tình éo le đầy ảo mộng dưới mái chùa; một tình
yêu lý tưởng hóa, không cần sum họp mà “Yêu nhau trong linh hồn trong lý
tưởng” [ 10;346].
Vu Gia (1933), Khái Hưng nhà tiểu thuyết, NXB Văn hóa Hà Nội.
Trong công trình này ông giới thiệu các tiểu thuyết của Khái Hưng trong đó
có nói đến Hồn bướm mơ tiên. Tác giả đã có sự phân tích đánh giá nội dung
và nghệ thuật tiểu thuyết Khái Hưng nhưng mới chỉ đi sâu vào nhân vật, ngôn

2


ngữ, kết cấu của tiểu thuyết mà chưa đi sâu nghiên cứu các vấn đề không gian
nghệ thuật trong tiểu thyết.
Ngô Văn Thư (1998), bàn về tiểu thuyết Khái Hưng , NXB thế giới.
Trong công trình nghiên cứu của mình ông có cái nhìn toàn diện về tiểu
thuyết của Khái Hưng, trong đó ông có nhận xét về nghệ thuật miêu tả tâm lý
nhân vật của Khái Hưng trong đó có Hồn bướm mơ tiên “Ông miêu tả tâm lý
nhân vật qua việc thấu hiểu những sự việc đã xảy ra, những suy nghĩ, cử chỉ,
động tác, những đối thoại ở những thời điểm, hoàn cảnh khác nhau” [18; 86]
Như vậy từ khi tiểu thuyết hồn bướm mơ tiên ra đời cho tới nay đã có
nhiều nhà nghiên cứu đánh giá về nghệ thuật của Hồn bướm mơ tiên tuy nhiên
chưa ai đi vào nghiên cứu cặn kẽ không gian nghệ thuật trong truyện. Từ nhận
định trên chúng tôi xây dựng nghiên cứu đề tài: “Không gian nghệ thuật trong
Hồn bướm mơ tiên”.
3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
Nghiên cứu không gian Hồn bướm mơ tiên trong tiểu thuyết từ đó để
thấy được nội dung ý nghĩa cái hay của tác phẩm, tài năng của tác giả và
những đóng góp quan trọng đối với quá trình hiện đại hóa văn học dân tộc.
4. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu

Chƣơng 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG
1.1. Khái niệm và vai trò của không gian nghệ thuật.
1.1.1. Khái niệm
Có rất nhiều cách hiểu và định nghĩa khác nhau về không gian nghệ
thuật.Theo Từ điển thuật ngữ văn học : “không gian nghệ thuật là hình thức
bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó. Sự miêu
tả, trần thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn, diễn ra trong trường
nhất định của nó:cái này bên cái kia, lien tục, cách quãng, tiếp nối, cao, thấp,
xa, gần, rộng, dài tạo thành viễn cảnh nghệ thuật. Không gian nghệ thuật găn
với cảm thụ về không gian mang tính chủ quan” [11;160].
Trong giáo trình Lí luận văn học, nhà ngiên cứu Hà Minh Đức cho
rằng: Không gian nghệ thuật “trong tiểu thuyết hình tượng không_thời gian
tồn tại với sự vận động của cốt truyện và đường đời nhân vật. Có không gian
rộng và không gian hẹp, không gian vật thể, không gian tâm tưởng, không
gian thấp và không gian tầm cao. Từ một vùng quê yên tĩnh đến một khu đô
thị ồn ào, từ một cánh rừng mưa tuôn thác xối và bom đạn ngút trời đến một “
dòng sông phẳng lặng”…Tất cả hiện lên trong tác phẩm như một môi trường
bao bọc xung quanh đời sống nhân vật, nơi lưu giữ quãng đời, ký ức, hoài
niệm,khát vọng, đam mê, lầm lỗi… của nhân vật”[6;252].
Cuốn Dẫn luận thi pháp học,Trần Đình Sử nhận định: “Không gian
nghệ thuật là một phạm trù quan trọng của thi pháp học nó là hình thức tồn tại
của thế giới nghệ thuật”[15;107] hay “không gian nghệ thuật là sản phẩm
sáng tạo của người nghệ sĩ nhằm biểu hiện con người và thể hiện một quan
niệm nhất định về cuộc sống”. [15;108].

5


Do có nhiều quan niệm khác nhau về không gian nghệ thuật nhưng
chúng ta đều hiểu không gian nghệ thuật không đồng nhất với không gian

Không gian nghệ thuật là một mặt quan trọng để nhà văn thể hiện tư tưởng và
quan điểm nghệ thuật về cuộc đời và con người.
Trong Hồn bướm mơ tiên không gian là một yếu tố vô cùng quan trọng
để xây dựng tác phẩm thành công. Nổi bật trong đó là không gian thiên nhiên
của vùng núi trung du bắc bộ với sự yên bình, thanh tĩnh nhẹ nhàng và không
gian tôn giáo đầy huyền bí, linh thiêng. Nơi mà con người ta có thể rũ bỏ lòng
trần tục để vươn tới miền cực lạc. Đặt nhân vật trong không gian ấy, Khái
Hưng đã khai thác thành công những suy nghĩ, tâm trạng, hành động, sự mâu
thuẫn xung đột rất riêng tư trong đời sống tâm hồn con người. Điều đó tạo
nên sự sinh động sức hấp dẫn lôi cuốn cho tác phẩm.
1.2. Khái Hƣng và tác phẩm Hồn bƣớm mơ tiên
1.2.1. Khái Hƣng.
Những năm 1930-1945 của thế kỉ XX, trên văn đàn văn học Việt Nam
xuất hiện những ngôi sao sáng với tài năng văn xuôi rực rỡ: nhóm Tự lực văn
đoàn, Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao… và
trong đó phải kể đến Khái Hưng cây bút chủ lực của nhóm Tự lực văn đoàn.
Ông được coi là “linh hồn”; “trụ đồng”; “trụ cột” của nhóm.
Khái Hưng tên thật là Trần Khánh Giư (1896-1974). Xuất thân trong
một gia đình quan lại ở làng Cổ Am (một làng có tiếng trong thời chế độ
khoa cử Hán Học), huyện Vĩnh Bảo, tỉnh Hải Dương (nay thuộc Hải Phòng).
Cha ông giữ chức Tuần phủ, cụ Tuần có tới 5 vợ, nên gia đình rất đông con,
Khái Hưng là con của bà vợ cả. Cha vợ ông là Lê Văn Đính cũng giữ chức
Tổng đốc Bắc Ninh và em ruột ông là nhà văn Trần Tiêu.
Thân phụ và nhạc phụ đều là đại quan đều làm công chức cho Pháp
nhưng có gốc văn hóa cũ, không phải bọn tay sai bán nước cầu vinh xuất thân
từ thầu khoán, bếp bồi, thong ngôn mới phất, cho nên tuy làm việc cho Pháp

7




Năm 1930, Trần Khánh Giư bắt đầu viết cho tờ báo của Chu Mậu
những bài xã thuyết, những chuyện vui hàng tuần và kế chân hai ông Lãnh
nhân Phùng Tất Đắc và TchyA Đái Đức Tuấn làm tờ báo Duy Tân cho đến
khi nổi tiếng trên báo Phong Hoá. Ngày Nay.
Năm 1931, gặp ông Nguyễn Tường Tam ở trường Thanh Long, và từ
đây có sự thay đổi đáng kể trong sự nghiệp văn chương của Trần khánh Giư.
Hai người nên đôi bạn tâm giao khi thấy mình có cùng chung lập trường về
văn chương, xã hội. Mối giao tình càng trở nên khăng khít hơn sau này khi
thấy vợ chồng Khái Hưng hiếm muộn, ông bà Nhất Linh đã cho người con
trai thứ về làm con nuôi họ Trần (Trần Khánh Triệu).
Năm 1932, sau khi được Phạm Hữu Ninh trao lại cho tờ báo Phong
Hoá. Khái Hưng cùng Nhất Linh đem toàn lực ra xây dựng tờ báo này.
Năm 1933, tiểu thuyết Hồn bướm mơ tiên của ông được in thành sách và ông
được đông đảo độc giả hoanh nghênh nhiệt liệt. Từ đây. Ông viết rất đều tay,
viết khá nhiều thể loại.
Khái Hưng tiếp tục làm báo, viết văn đến đầu những năm 40. Do những
biến chuyển của thời cuộc, một số người trụ cột trong nhóm Tự lực văn đoàn
cơ bản nghiêng về hoạt động chính trị. Người lãnh đạo cũng không ai ngoài
Nguyễn Tường Tam. Nguyễn Tường Tam lập ra đảng Đại Việt Dân Chính.
Khái Hưng cũng đã tham gia vào phong trào này.
Năm 1941, Khái Hưng cùng với Hoàng Đạo bị Pháp bắt tại Hà Nội, sau
bị lên giam tại lao xá Vụ Bản thuộc châu Lạc Sơn, tỉnh Hoà Bình. Tới năm
1943. Khái Hưng bị giải về quản thúc tại Hà Nội.
Ngày 5 tháng 5 năm 1945, Khái Hưng cộng tác với Nguyễn Tường
Bách cho ra tờ báo Ngày Nay Kỉ nguyên mới.Ông và Hoàng Đạo đóng vai trò
trụ cột cho tờ báo này. Sau đó, ông còn viết cho tờ nhật báo Việt Nam của

9




bao giờ tác giả cũng rất tinh tế nhưng bên cạnh đó Nửa chừng xuân đồng thời
còn có khuynh hướng nghiêng về phong tục . Là người có tài lại lao động
miệt mài nên dù chỉ sáng tác trong vòng mười năm nhưng Khái Hưng đã để
lại một sự nghiệp văn học khá phong phú bao gồm 12 cuốn tiểu thuyết như:
Hồn bướm mơ tiên (1933), Đời mưa gió cùng Nhất Linh (1933); Nửa chừng
xuân (1934); Gánh hàng hoa cùng Nhất Linh (1934); Trống mái, Gia đình
(1936)… và tiểu thuyết cuối cùng là Thanh Đức (1942). Về truyện ngắn có 8
tập truyện như: Anh phải sống cùng Nhất Linh (1934); Tiếng suối reo (1935);
Đợi chờ (1940); Cái ve (1944)… Về kịch có 4 tập: Tụy lụy, Đồng bệnh, Nhất
tiểu, Khúc Nghê thường. Dù sáng tác ở rất nhiều thể loại nhưng thành công
nhất đưa tên tuổi ông bay cao,vang xa trên diễn đàn lúc bấy giờ chính là thể
loại tiểu thuyết.
Được coi là người có biệt tài viết tiểu thuyết bằng tài năng của mình
Khái Hưng góp phần làm phong phú cho thể loại tiểu thuyết, theo Vũ Ngọc
Phan trong Nhà văn hiện đại: nhà văn có các loại tiểu thuyết lãng mạn, phong
tục, tâm lý. Theo Thanh Lãng trong Bảng lược đồ văn học: tiểu thuyết của
Khái Hưng có ý hướng, ý hướng thơ, ý hướng đấu tranh, ý hướng lịch sử, ý
hướng tâm lý. Có thể nói đến Khái Hưng tiểu thuyết có nhiều hình thức như
tiểu thuyết lý tưởng, tiểu thuyết luận đề, tiểu thuyết phong tục, tiểu thuyết tâm
lý...
Như vậy từ khi tham gia Tự lực văn đoàn được sự cổ vũ lại thành công
ngay trong cuốn tiểu thuyết đầu tay điều đó đã khẳng định tài năng vượt trội
của tác giả. Nhờ tài năng của ông mà thể loại tiểu thuyết đã được đưa lên trở
thành sáng tác chủ lực của Tự lực văn đoàn lúc bấy giờ và đồng thời góp phần
không nhỏ để bạn đọc thấy yêu mến, tin tưởng vào tác phẩm của nhóm.

11




về đạo Phật. Lan bỏ nhà cải nam trang đến chùa Long Giáng xin tu. Dù biết
tình cảm Ngọc dành cho mình và cũng rất yêu Ngọc nhưng Lan quyết chí tu
hành. không thể làm gì thuyết phục Lan, Ngọc đành đau khổ chia tay trở về
thành phố và tình yêu ấy vẫn tồn tại trong “tâm hồn lý tưởng” mỗi người ở
chốn cửa thiền, dưới bóng từ bi của Phật tổ.
Trong Hồn bướm mơ tiên nguyên nhân đẩy Lan vào cuộc đời tu hành
là nguyên nhân xã hội có ý nghĩa thời sự tình trạng hôn nhân ép gả theo kiểu
đẳng cấp xã hội, chịu áp lực đồng tiền còn rất phổ biến trong xã hội nhưng
Khái Hưng không quan tâm khai thác khía cạnh này mà ông tập trung miêu tả
tình yêu lãng mạn, sự xung đột trong tâm hồn giữa lý tưởng và ái tình của đôi
nam nữ thanh niên trong ngôi đền thiêng của tôn giáo.
Là cuốn tiểu thuyết đầu tay nhưng Khái Hưng đã chiếm được cảm tình
đông đảo của người đọc, đặc biệt là tầng lớp nam thanh nữ tú đương thời,
đồng thời đồng thời thu hút được sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu Lê Hữu
Mục cho rằng đây là cuốn tiểu thuyết “ mở đầu kỉ nguyên văn học mới” [17].

13


Chƣơng 2. BIỂU HIỆN CỦA KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT
TRONG HỒN BƢỚM MƠ TIÊN

2.1. Không gian thiên nhiên
2.1.1. Không gian thiên nhiên quen thuộc yên bình
Không gian thiên nhiên là sự vật bao quanh con người như trời, đất,
núi, sông,… làm khung cảnh rộng lớn, đa dạng. Thiên nhiên một mặt gắn liền
với hoạt động của nhân vật mặt khác cũng gắn với tâm trạng người kể
chuyện. Trong không gian nghệ thuật dù cùng miêu tả về một hiện tượng

từng ngõ ngách làm con người cảm thấy như sống trong một bầu không khí
trong lành, mát mẻ: “Gió chiều hây hẩy đã mát mùi lúa chín bốc lên thơm
phức, khiến ngọc ngắm cảnh nơi thôn dã êm đềm, trong lòng biết bao tình
cảm” [5;16]. Không gian quen thuộc không chỉ là cánh đồng lúa bạt ngàn mà
không gian ấy còn là mái chùa cổ kính , những đồi sắn nương chè bát ngát. Sự
dịch chuyển điểm nhìn theo bước chân tác giả khi nhìn từ xa đến gần, ngôi
chùa hiện ra: “lưng chừng một cái đồi cao, mấy nóc nhà rêu mốc chen lẫn
trong đám cây rậm rạp, bốn góc bốn gác chuông vượt lên trên từng lá xanh
um” [5;17]. Không gian cổ kính với sự tĩnh lặng tôn nghiêm nơi cửa Phật,
những “gác chuông” lấp ló sau tán lá um tùm xanh mướt, nhìn từ xa ngôi
chùa hiện ra với đường nét, hình khối vô cùng rõ rệt. Không gian làng quê
được Khái Hưng khắc họa với những khung cảnh thân quen mọi vật dường
như trôi đi trong sự êm đềm, nhịp nhàng. Trái ngược hoàn toàn với điều đó thì
thiên nhiên làng quê trong văn học hiện thực lại là không gian náo động, ngột
ngạt,xô bồ, thô ráp, xù xì và sống động như vốn có của nó. Tiểu thuyết Tắt
đèn của Ngô Tât Tố cho bạn đọc thấy một khung cảnh làng Đông Xá đầy
căng thẳng trong mùa sưu thuế, từ tờ mờ sáng cổng làng bị đóng chặt, việc
đồng áng bị đình đốn, tiếng trâu bò kêu “tiếng trâu thử phì phò” “tiếng bò đập
đuôi đen đét”, tiếng mõ, tiếng trống thúc sưu, tiếng thét đánh của bọn cường

15


hào, lý trưởng “cứ bướng đi ông bắt hết trâu bò! Bản ráo”… không khí chìm
ngập những âm thanh ồn ào, khó chịu. Hay trong tiểu thuyết Bước đường
cùng của Nguyễn Công Hoan không gian làng quê với cảnh bức bối, tù túng
khi sống trong những thủ đoạn tranh cướp ruộng đất của bọn cường hào địa
chủ, đặc biệt không gian ao đọng nước tù càng được khắc họa đậm nét qua
khung cảnh thiên nhiên khi nông dân theo lệnh đắp đê “mặt trời như thiêu vào
lưng”, “nước cuộn ào ào”, “trống thùng thùng” không gian thiên nhiên khắc

cánh đồng lúa bát ngát, ngôi chùa cổ kính, với những đồi sắn, nương chè
những buổi chiều tà hay những đêm trăng… Tất cả gợi lên cảm giác thi vị,
lãng mạn, nhẹ nhàng để rồi trong không gian ấy tình yêu của Lan và Ngọc
nảy nở và phát triển.
Khác với không gian nhỏ hẹp như trong Tố Tâm của Hoàng Ngọc
Phách, không gian trong tiểu thuyết Tố Tâm lựa chọn để xây dựng chủ yếu
không gian gia đình, không gian hẹp, chật chội khung cảnh xuất hiện đầu tiên
là trường học: “Quang cảnh trường lúc đó có vẻ ủ ê mệt nhọc như người lao
động bấy lâu bây giờ sắp thiu thiu ngủ, tựa bên gốc cây me,hay dưới bóng cây
bàng, tránh ánh nắng chang chang của mùa hạ” [12;27]. Ngay từ khung cảnh
đầu tiên ta thấy được không gian tù túng, ngột ngạt,điều đó tạo cho nhân vật
cảm giác bức bối, khó chịu với chốn phồn hoa đô hội, cảnh vật với sự chuyển
động nhẹ nhàng “hây hẩy” của gió mùi hương lúa mới lan rộng khắp cả một
vùng đồi núi mênh mông,đứng trong không gian tươi sáng đó tâm hồn nhân
vật như nhẹ nhàng hơn, tĩnh lặng hơn. Không gian ấy mang lại một bầu không
khí mới làm rung chuyển tâm hồn Ngọc, làm cho chàng thấy yêu hơn cuộc
sống và con người nơi đây.
Phan Cự Đệ trong cuốn Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại - tập 2 nhận xét:
“tiểu thuyết Tự lực văn đoàn không rơi vào lối miêu tả khuôn sáo, ước lệ như
tiểu thuyết cổ điển” [4;99] hay “ảnh hưởng nghệ thuật tạo hình lãng mạn cũng

17


để lại trong tiểu thuyết của tự lực văn đoàn một thiên nhiên đầy những đường
nét và màu sắc của hội họa” [4,100]. Trong tác phẩm Hồn bướm mơ tiên Khái
Hưng đã rất chú trọng miêu tả hình dáng, đường nét của không gian. Không
gian mà Khái Hưng xây dựng luôn có sự dịch chuyển từ cánh đồng lúa đến
những đồi sắn, đến mái đền cổ kính rêu phong. Không gian cổ kính đem lại
cho Ngọc cảm giác huyền bí, tôn nghiêm, yên tĩnh của nơi cửa Phật, đó cũng

nhân sự” [12; 105]. Trong không gian tù túng ấy Tố Tâm từ một cô gái đang
yêu say đắm nồng nàn thì lúc này nàng trở nên héo hon, bệnh tật. Không gian
càng hẹp thì tâm lý nhân vật lại càng phát triển mạnh. Tố Tâm trở về đối diện
với chính nỗi niềm của mình, nỗi nhớ thương tình yêu với Đạm Thủy muốn
yêu mà không được yêu. Những ngày cuối đời Tố Tâm chỉ biết thu mình
trong gian phòng ngủ rồi trên chiếc giường.
Việc xây dựng không gian thu hẹp vô tình Hoàng Ngọc Phách đã phần
nào làm mất đi tính chiến đấu vì tự do yêu đương, họ không cùng nhau đi đến
cùng của hạnh phúc lứa đôi, họ thỏa hiệp đầu hàng số phận,. Nếu như không
đặt nàng Tố Tâm vào không gian gia đình từ nhỏ đến lớn có cuộc sống đầy đủ
êm đềm, tất cả đều làm theo những khuôn phép lễ giáo phong kiến thì nàng
đã không nghe theo lời mẹ để rồi cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy và dẫn đến kết
quả đầy bi kịch, tình yêu tan vỡ, sống trong cảnh chết mòn về tâm hồn. Còn
Đạm Thủy tuân thủ đạo lí truyền thống chấp nhận lấy vợ theo sự sắp xếp của
gia đình nhưng không có tình yêu. Đó là một trong những hạn chế của ông,
chọn không gian ấy để xây dựng ông mới chỉ đưa ra cách giải quyết chung
chung, dung hòa, nhân vật hành động chưa thực sự dứt khoát và quyết liệt.
Mặc dù có một số điểm yếu nhưng không thể phủ nhận Tố Tâm là cuốn tiểu
thuyết vô cùng xuất sắc, nó không chỉ là cuốn tiểu thuyết mở đầu cho chủ
nghĩa lãng mạn đặt nền móng cho tiểu thuyết phát triển sau này, nó cũng là
cuốn tiểu thuyết đầu tiên đề cập đến tình yêu trai gái dám mạnh dạn theo tiếng
gọi của con tim, chống lại lễ giáo phong kiến, đấu tranh cho quyền tự do cho

19


cái tôi của chính mình, mà từ trước đó văn học không dám đề cập một cách
trực tiếp. Nhà phê bình Vũ Ngọc Phan trong cuốn văn học hiện đại tập 1 đã
nhận xét: “Tố Tâm đã là một cuốn tiểu thuyết nổi tiêng một thời, ta cũng phải
kể nó là một quyển sách của một thời đại và cần đặt nó vào thời của nó mà xét

kêu lít chít, ngoài hào ểnh ương rống uểnh oang” [1;13]. Cảnh thôn quê dân
dã, âm thanh gió, của ếch nhái, của chuột đan xen nhau tạo nên cái không khí
râm ran, buồn buồn. Khung cảnh thiên nhiên khi nói đến cánh đồng lúa:
“mấy đám ruộng cấy đã chín rồi nên phơi màu vàng vàng, còn mấy ruộng cấy
lúa mì thì lúa vừa mới trổ đề, nên màu coi xám xám” [1;25]. Một tấm thảm
trải dài với màu vàng của lúa và màu xám của lúa mì,hai màu đan xen tạo nên
sự hoà hài, sự tươi tốt chuẩn bị cho một vụ mùa bội thu. Không gian thiên
nhiên lại được tiếp tục khắc hoạ qua những hình ảnh: “một buổi chiều, trời
mưa dứt hột, nên trong rào cây cỏ còn loi ngoi, trước sân nước còn ứa đọng
thành vũng. Mấy ruộng nào ruộng lúa cấy đã bén thì phơi màu xanh lét, còn
mấy đám ruộng mới cấy vài bữa thì màu còn vàng hoe” [1;150]. Sau những
ngày mùa bội thu, đồng ruộng giờ đay phủ một màu xanh của mạ non, những
cây lúa non như đang tắm mình trong nhưng cơn mưa ùa về, đọc tiểu thuyết
Con nhà nghèo thì cảnh thiên nhiên nói đến rất ít nhưng nó lại giúp người đọc
hình dung ra khung cảnh làng quê tĩnh lặng, cùng sự thay đổi về thời tiết, trời
đất trong tự nhiên.
Nói đến tiểu thuyết Đoạn tình, đó là câu chuyện kể về ông chủ tên Thuần
của hãng xe hơi “Thuần Hoà” với cuộc sống xoay quanh những sự việc xảy ra
trong hãng. Chín Sung một người làm trong hãng khi sửa xe cho ông huyện
Hội thử xe mà chẳng may cán phải vợ chồng thiếm xẩm và Thuần phải đứng
ra lo liệu tất cả, sau đó vào nhà thương nơi thiếm xẩm đang chữa trị để giải
quyết ổn thoả mọi chuyện.Rồi mối quan hệ bạn bè, quan hệ vợ chồng, sự rung
động với Vân, những mâu thuẫn giữa “ái tình” và “gia đình” và phải tìm cách
để tìm về chính con người mình, rồi việc giữ cho cửa nhà đầm ấm, hạnh

21