Nam Cao tên thật là Trần Hữu Tri, sinh năm 1915, mất năm 1951 một nhà văn hiện
thực xuất sắc của văn xuôi Việt Nam hiện đại. Xuất thân từ tỉnh Hà Nam, nhà văn
này đã từng viết rất thành công về cuộc sống của người trí thức và người nông dân
nghèo trước Cách mạng tháng tám. Sau Cách mạng tháng tám, ông lại tự rèn luyện
mình, dứt khoát từ bỏ lối sống cũ để quyết tâm đi theo cách mạng. "Đôi mắt", được
Nam Cao sáng tác tết 1948, thời điểm nhận đường của giới văn nghệ sĩ, thể hiện
đầy đủ phong cách của ông sau Cách mạng tháng tám. Ban đầu Nam Cao đặt tựa là
"Tiên sử thằng Tào Tháo", sau đổi là "Đôi mắt" vì ông nhận thấy vấn đề quan trọng
hơn hết lúc bấy giờ là cách nhìn của giới văn nghệ sĩ. Trong tác phẩm hai nhân vật
chính, Hoàng và Độ, có cách nhìn hoàn toàn trái ngược nhau, mới nổi bật là cách
nhìn về người nông dân, đã phần nào nói lên vấn đề quan điểm, lập trường của
Nam Cao.
Hoàng và Độ là hai nhà văn, Hoàng là nhà văn anh, còn Độ thuộc lớp đàn em. Cả
hai có cách sống, cách suy nghĩ và cách nhìn đời, nhìn người đối lập hẳn nhau, đặc
biệt là khi nhìn người
nông dân.
Hoàng sống phong lưu, xa hoa, tách rời với quần chúng nhân dân nên anh có cách
nhìn lệch lạc, sai trái, phiến diện một chiều về người nông dân. Anh không thể nhìn
ra được nét đẹp bên trong tâm hồn họ, mà chỉ thấy cái ngố bề ngoài.
Trong mắt Hoàng những người nông dân nghèo khổ ấy đầy những tính xấu: "Toàn
là những người ngu đần, lỗ mãng, ích kỉ, tham lam, bần tiện cả". Dường như với
Hoàng mọi sự xấu xa của con người đã tập trung về cả người nông dân. Anh nhìn
thấy họ là một lũ lố lăng: "Cái ông thanh niên, các bà phụ nữ lại còn nhố nhăng",
anh phiền vì sự "nhăng xị" của họ: "Viết chữ quốc ngữ sai vần mà lại cứ hay nói
chuyện chính trị rối rít cả lên. Không chỉ nhố nhăng họ còn lại hay nói chữ mở
miệng ra "đề nghị, yêu cầu, phê bình, cảnh cáo". Hoàng cho đó là chuyện thật nực
cười. Anh không thấy được sự cố gắng của người nông dân kém hiểu biết nhưng lại
rất đỗi yêu nước. Thấy người nông dân đọc thuộc lòng bài "ba giai đoạn", anh cho
đó là con vẹt biết nói, dây dưa, lôi thôi, mồm nói vội lắm vậy mà đọc cho anh nghe
"cả một bài dài đến năm trang giấy".
Anh lại càng phiến diện hơn khi nhìn người nói dân toàn là những người tò mò, tọc

Trái hẳn với Hoàng, Độ lại có cái nhìn đầy cảm thông đối với người nông dân. Anh
nhận
thấy lịch sử đã sang trang, thấy được sức mạnh quần chúng, thấy được cốt lõi bên
trong của người nông dân.
Trước đây, Độ cũng có cái nhìn lệch lạc, phiến diện như Hoàng. Anh đã từng bi
quan, chán nản. Nhưng khi cách mạng mở ra, Độ đã "ngã ngữa người ra" vì thấy
được sức mạnh thật sự của quần chúng, vẻ đẹp tâm hồn người nông dân.
Độ nhận ra họ là những con người rất giàu lòng yêu nước, sẵn sàng hi sinh vì Tổ
quốc: "Vô
số anh răng đen mắt toét, gọi lựu đạn là nựu đạn, hát "Tiến quân ca" như người
buồn ngủ cầu kinh mà lúc ra trận thì xung phong can đảm lắm". Anh đã "đi khắp
làng này đến làng kia" để tìm hiểu ngõ ngách sâu kín trong tâm hồn người nông
dân, anh khao khát thấu được nét đẹp của họ, vì với anh thì những người nông dân
"vẫn còn là một bí mật". "bí ẩn", bởi Độ đã thấy được sức mạnh tiềm ẩn của họ,
chứ không như Hoàng, chỉ thấy phơi bày trước mắt bao nhiêu là tính xấu.
Độ biết người nông dân yêu nước lắm, vì thế, cùng một sự việc anh thanh niên đọc
thuộc lòng bài "ba gia đoạn". Độ không cho anh ta là con vẹt biết nói, mà Độ thấy
được bó tre anh thanh niên vác đi để ngăn quân thù. Tấm lòng nhân hậu, đầy cảm
thông của Độ đã nhìn thấu một trái tim yêu nước bên trong "cái ngố bề ngoài".
Phải hòa nhập vào nông dân, phải trải qua những khó khăn, gian khổ mà người
nông dân chịu đựng, Độ mới cảm nhận và hiểu sâu sắc suy nghĩ, tâm hồn của họ
đến thế. Dù chỉ là một "anh tuyên truyền viên nhãi nhép" nhưng có thể nói Độ đã
đóng góp được rất nhiều cho đất nước. Anh đã có cái nhìn đúng đắn, chân thật mà
cũng đầy cảm thông, cái nhìn của một tấm lòng nhân ái, chứ không phải của tâm
hồn hẹp hòi, ích kỉ như Độ.
Nếu như Hoàng chỉ nhìn thấy vẻ bề ngoài rồi từ đó thổi phồng, qui thành bản chất
thì Độ cũng thấy sự thật rành rành, nhưng không dừng lại ở đó, Độ nhìn thấu vào
tận sâu thẳm bên trong tâm hồn người nông dân. Nếu như cái nhìn của Hoàng là
phiến diện, lệch lạc một chiều, một phía thì Độ có cái nhìn tiến bộ, đúng đắn, đầy
cảm thông.