Bộ giáo dục và đào tạo
Trờng đại học vinh
--------------

Nguyễn thị bi

đóng góp của trần thanh mại
trong lĩnh vực nghiên cứu, phê bình văn học

Luận văn thạc sĩ ngữ văn


2

NghÖ An, 2012


Bộ giáo dục và đào tạo
Trờng đại học vinh
--------------

Nguyễn thị bi

đóng góp của trần thanh mại
trong lĩnh vực nghiên cứu, phê bình văn học
Chuyên ngành: lí luận văn học
Mã số: 60.22.32

Luận văn thạc sĩ ngữ văn

Ngời hớng dẫn khoa học:

2.1. Trần Thanh Mại với văn học dân gian Việt Nam.....................................30
2.2. Trần Thanh Mại với các giá trị văn học trung đại Việt Nam...................42
2.2.1. Trần Thanh Mại với việc nghiên cứu lịch sử văn học Việt Nam giai
đoạn nửa cuối thế kỷ XIX...............................................................................42
2. 2. 2. Trần Thanh Mại với một số tác giả văn học trung đại........................46


6

2. 3. Trần Thanh Mại với văn học hiện đại Việt Nam....................................66


2.3.1. Trần Thanh Mại với thơ Hàn Mặc Tử...................................................66
2.3.2. Trần Thanh Mại với “Hồn bướm mơ tiên” của Khái Hưng..................73
Tiểu kết chương 2..........................................................................................76
Chương 3: MỘT SỐ NÉT TIỂU BIỂU TRONG PHONG CÁCH
NGHIÊN CỨU, PHÊ BÌNH VĂN HỌC CỦA TRẦN THANH MẠI. .77
3.1. Coi trọng phương pháp phê bình tiểu sử..................................................77
3.2. Kết hợp kể, tả, dựng chân dung................................................................89
Tiểu kết chương 3..........................................................................................96
KẾT LUẬN....................................................................................................97
TÀI LIỆU THAM KHẢO............................................................................99


8

MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
1.1. Trần Thanh Mại ( 1911-1965) là một trong những nhà nghiên cứu,
phê bình đầu tiên của văn học Việt Nam thế kỉ XX. Không chỉ là nhà nghiên

chuyên luận Trông dòng sông Vị và Hàn Mạc Tử của Trần Thanh Mại: “Lối
phê bình thân thế và sự nghiệp văn chương của thi sĩ trong Trông dòng sông
Vị hãy còn “giản dị” hơn Hàn Mạc Tử nhiều lắm”. Đồng thời ông cũng chỉ ra
hạn chế của Trần Thanh Mại trong Hàn Mạc Tử: “Nhiệt thành phơi ra ánh
sáng tất cả chi tiết về đoạn đời đau thương của Hàn Mặc Tử, điều ấy cần cho
một quyển sách biên tập về Hàn Mạc Tử lắm. Nhưng vì xót thương Hàn Mạc
Tử làm ảnh hưởng quá mạnh, Trần Thanh Mại đôi khi để lộ một sự tán tụng
thơ Hàn Mặc Tử quá đáng, khiến những độc giả thận trọng đố khỏi đâm ngờ
vực thi tài của Hàn Mạc Tử ” [37, 795].
Vũ Ngọc Phan, trong cuốn Nhà văn hiện đại, đã viết: “Quyển Trông
dòng sông Vị nếu là một quyển truyện kí thì còn được, vì có vài đoạn chép có
duyên; chứ nếu là một quyển phê bình thì thật có rất nhiều khuyết điểm.
Quyển Hàn Mặc Tử mà Trần Thanh Mại mới cho ra đời cũng theo một
phương pháp như quyển Trông dòng sông Vị, nhưng kĩ càng hơn, rắn rỏi hơn.
Tuy vậy, quyển Hàn Mạc Tử có tính chất một quyển truyện kí hơn là một
quyển phê bình thơ Hàn Mặc Tử, vì những trang có thể coi là những trang phê
bình là phần nhỏ trong quyển sách; sau nữa, tác giả chỉ phê bình có một mặt,
chỉ cố tìm những cái hay của Hàn Mặc Tử để khen ngợi thôi” [37, 493].
Tuy nhiên, có nhiều tác giả không hoàn toàn đồng ý với nhận định của Vũ
Ngọc Phan về hai quyển Trông dòng sông Vị và Hàn Mạc Tử của Trần Thanh
Mại. Thanh Lãng, trong Phê bình văn học - thế hệ 1932, đã tranh cãi khá gay
gắt: “Tại sao Vũ Ngọc Phan không công nhận Trần Thanh Mại là một nhà
phê bình?


10

- Điều đó dễ hiểu. Vũ Ngọc Phan là một nhà phê bình giáo điều trăm
phần trăm...Phê bình, đối với Vũ Ngọc Phan, là dựa vào mấy nguyên tắc của
khoa thẩm mĩ cổ điển mà để khen và chê một tác phẩm. Làm gì thì làm, công

Trong Sách“Hàn Mạc Tử” của Trần Thanh Mại, Nguyễn Tiến Lãng
đánh giá về công lao của Trần Thanh Mại: “Cái công lao thứ nhứt của ông
Trần Thanh Mại sẽ là đem công bố cho chúng ta biết lần đầu nhiều bài thơ tới
nay chưa ai biết của Hàn Mặc Tử; chúng ta lại nên biết công của ông Trần đã
tả ra một Hàn Mặc Tử rất sinh hoạt và khiến cho chúng ta yêu một nhà thi sĩ
tính nết kì dị sống một cuộc đời khác thường” [37, 799].
Trên Tạp chí Văn học, số 1/ 1979, Nguyễn Huệ Chi, trong bài Trần
Thanh Mại một trong những bước đi đầu tiên của Viện Văn học, cho rằng:
Trông dòng sông Vị “Tuy còn nhiều chỗ yếu trong sách, nhưng cũng đã dựng
lên một Tú Xương góc cạnh làm sao, con người biết sử dụng tiếng mẹ đẻ đến
mức thần tình, bằng những tiếng thông tục đó mà tự phơi bày tất cả mọi uẩn
khúc cũng như vẻ đẹp của tâm hồn”. Nhìn lại toàn bộ sự nghiệp nghiên cứu
của Trần Thanh Mại, Nguyễn Huệ Chi viết: “Không những khối lượng công
việc nhiều mà về tầm vóc, những vấn đề được ông đề cập tới thường khi vẫn
có một ý nghĩa tìm tòi, phát hiện, có cái mới so với người đi trước” [37, 843].
Nhà thơ Huy Cận, trong cuốn Hồi kí song đôi, tập 2, khi nhắc đến Trông dòng
sông Vị, đã khẳng định: “Quyển sách của anh Mại là sách nghiên cứu, phê
bình nhưng cũng toát lên một cảm xúc thơ, một không khí thơ, có lẽ vì sự
cảm thụ thơ của anh có bề sâu, và sự đồng cảm của anh với nỗi lòng tác giả
cũng thống thiết” [37, 782].
Hồng Diệu, nhà nghiên cứu, phê bình văn học đã có công sưu tầm - biên
soạn, giới thiệu quyển Trần Thanh Mại toàn tập, gồm ba tập. Trong bài Độc đáo
Trần Thanh Mại, thay lời giới thiệu, Hồng Diệu đã có cái nhìn tương đối khái
quát về việc đánh giá những công trình nghiên cứu, phê bình và sáng tác của
Trần Thanh Mại. Theo ông: “Trần Thanh Mại bước vào con đường văn


12

chương khi phương pháp luận nghiên cứu, lí luận phê bình còn mới lắm với

qua quyển Trông dòng sông Vị, Tuy Lí Vương, Đời văn ( hai tập) [37, 14].
Bàn về hai tập Đời văn của Trần Thanh Mại, Hồng Diệu có viết: “Phê
bình tác phẩm của các nhà văn, nhà thơ đương thời, và bàn về một số vấn đề
về văn học trước Cách mạng tháng Tám, Trần Thanh Mại có hai tập Đời văn
(1942). Ở đây ông viết về các tác phẩm: “Văn đàn bảo giám” của Trần Trung
Viên, “Cô lâu mộng” của Võ Liêm Sơn, “Kép Tư Bền” của Nguyễn Công
Hoan, “Thơ thơ” của Xuân Diệu, “Tiếng thơ” của Lưu Trọng Lư,“Bâng
khuâng” của Nguyễn Văn Dật, “Tôi kéo xe” của Tam Lang, viết về “Văn
chiêu hồn” của Nguyễn Du...” [37, 19].
Hồng Diệu nhấn mạnh “Một nét độc đáo nữa của Trần Thanh Mại là
luôn luôn xông xáo. Ông thường hay khởi xướng những cuộc thảo luận, tranh
luận; mặt khác, tích cực tham gia những cuộc thảo luận, tranh luận do người
khác khởi xướng. Chỉ có qua thảo luận, tranh luận, nhiều vấn đề mới được
sáng tỏ; người tham gia mới có dịp thể hiện hết mình với cái đúng, cái sai, sở
trường và sở đoản, trình độ và thái độ, phẩm chất và tư cách vv...[37, 19].
Nhìn lại những công trình nghiên cứu, phê bình của Trần Thanh Mại,
Hồng Diệu khẳng định: “...Lại như với hai quyển Trông dòng sông Vị và Hàn
Mạc Tử, văn nghiên cứu phê bình ở đây không hề kinh viện, nhiều khi táo
bạo, lại giản dị, và nhiều chỗ gần văn miêu tả, tường thuật, kể chuyện. Cũng
vì vậy, mà nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan, trong bộ sách Nhà văn hiện đại,
với nhận định ít nhiều thiên lệch theo quan niệm của riêng ông, đã cho đó là
những quyển truyện kí, chứ không phải sách phê bình nghiên cứu! Và, trên cơ
sở ấy, Vũ Ngọc Phan đã không xếp Trần Thanh Mại vào các “các nhà phê
bình và biên khảo” cùng với Thiếu Sơn, Trương Chính, Hoài Thanh mà lại
xếp Trần Thanh Mại với các nhà văn viết “truyện kí và lịch sử kí sự”: Phan
Trần Chúc, Đào Trinh Nhất, Nguyễn Triệu Luật, Ngô Văn Triện! Thật ra, đấy


14


Sau khi Trần Thanh Mại qua đời, đánh giá lại những tài đóng góp của
ông cho văn học Việt, Từ điển Văn học bộ mới, Nxb Thế giới 2004, mục Trần
Thanh Mại, do Đặng Thị Hảo, Nguyễn Phương Chi biên soạn, có viết: “Tuy
có viết một số truyện ngắn, kí sự và tiểu thuyết lịch sử, nhưng thiên hướng
của Trần Thanh Mại vẫn là nghiên cứu, phê bình. Song trong các công trình
xuất bản trước 1945, Trần Thanh Mại không đơn thuần khảo cứu phê bình mà
luôn kết hợp phê bình và miêu tả, nghiên cứu và dựng chân dung nhà văn, vì
vậy rất khó xác định rạch ròi chúng là công trình nghiên cứu hay là sách danh
nhân. Trong phê bình, Trần Thanh Mại là người táo bạo, chịu khó tìm tòi,
phát hiện, nhưng cũng có lúc rơi vào cực đoan (như đánh giá của ông về Tú
Xưởng và Hàn Mạc Tử). Đóng góp của Trần Thanh Mại trong lĩnh vực
nghiên cứu, phê bình chủ yếu thuộc về những công trình sau Cách mạng. Ông
là người đầu tiên đặt lại vấn đề Hồ Xuân Hương (bàn lại vấn đề dâm và tục,
loại bỏ những bài thơ không phải của bà), có công phát hiện công bố Lưu
hương kí - tập thơ bằng chữ Hán của Hồ Xuân Hương, cùng nhiều tư liệu
khác về nữ sĩ họ Hồ. Ông cũng là người đầu tiên nghiên cứu về thơ Miên
Thẩm...Nhìn chung cách viết của Trần Thanh Mại càng ngày càng thuyết
phục và tránh được những nhược điểm của thời kì đầu. Việc ông kiên trì theo
đuổi một đề tài trong nhiều năm và không ngại thay đổi ý kiến của mình để
ngày càng phù hợp với chân lý (Nguyễn Đình Chiểu), hoặc kiên quyết bảo vệ
những ý kiến đúng (Miên Thẩm), chứng tỏ sự trung thực, chân thành của một
ngòi bút có trách nhiệm”[6, 1805].
Nhân kỉ niệm 100 ngày sinh của Trần Thanh Mại, Trần Thị Linh Chi
có viết: “Thời trẻ, trong lí luận văn học, cha tôi thường táo bạo, đôi chút
cực đoan và hay khích chiến. Cuốn Hàn Mạc Tử “đã tạo ra vụ kiện đầu tiên
trong văn học Việt”...Vụ kiện thúc đẩy độc giả tìm đọc tác phẩm Hàn Mạc
Tử nổi tiếng và tác giả cũng nổi tiếng luôn...Thời gian chứng minh quyển


16

17

vật”, “là nhà thi sĩ Việt Nam có cái âm nhạc tài tình nhất”, “là người đầu tiên
trong thế kỷ thứ XX mở một cuộc cải cách lớn cho văn chương Việt Nam và
thành công một cách vinh quang rực rỡ”, mặc dù sự minh chứng còn hết sức
đơn sơ” [17, 712].
Năm 2010, Đỗ Lai Thuý trong Phê bình văn học, con vật lưỡng thê ấy
đã viết: “...Phê bình tiểu sử của ta hình như “đi lên” từ truyện kí danh nhân.
Có thể thấy rõ điều này ở trường hợp Trần Thanh Mại. Ông đã phải lội qua
(Trông) dòng sông Vị (Trần Thanh Địch xuất bản ở Huế, 1935), một cuốn
sách nửa phê bình, nửa truyện kí viết về Tú Xương để đến với Hàn Mạc Tử,
thân thế và thi văn (1941), một tác phẩm tiêu biểu cho phê bình tiểu sử tại
Việt Nam. Tuy nhiên, khi đã leo lên đến thiên đỉnh, nhà phê bình họ Trần đã
chọn ra chính xác ba trong vô vàn những sự kiên tiểu sử là động lực khởi
nguyên trong thơ Hàn: tôn giáo (ở đây là thiên chúa giáo), bệnh tật (ở đây là
bệnh phong) và những người đàn bà” [37, 116]. Ông cũng đánh giá những
đóng góp lớn của Trần Thanh Mại: “Nhưng Trần Thanh Mại không chỉ dừng
lại ở đấy như nhiều người khác. Ông còn tiến thêm bước nữa để trở thành nhà
phê bình thực thụ là “cắt nghĩa” tác phẩm bằng những dự kiện cuộc đời. Bạn
đọc hiểu thêm, cảm nhận sâu sắc hơn những bài thơ của Hàn Mặc Tử một khi
được biết đó là những hạnh phúc, khổ đau của thi nhân với những Hoàng Cúc,
Mộng Cầm, Mai Đình, Thương Thương. Bạn đọc cũng hiểu thêm được tại sao
thơ Hàn Mặc Tử đầy những biểu tượng ám ảnh của trăng, hồn, máu nếu biết
được vi trùng hủi thường hoạt động mạnh vào mùa trăng, khiến người thơ đau
đớn đến ngất đi (xuất hồn). Không chỉ có thế, Trần Thanh Mại còn lí giải sự
cảm nhận thế giới mãnh liệt, chất nhạc, sự giàu có hình tượng, nghĩa là một
cái nhìn nghệ thuật đặc biệt của thơ Hàn là do những nhân tố tôn giáo, bệnh
tật, sự cô đơn của cuộc đời thi nhân. Như vậy, đọc Trần Thanh Mại, tôi nghĩ,



19

6. Cấu trúc luận văn
Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương:
Chương 1. Trần Thanh Mại với sự nghiệp nghiên cứu, phê bình văn học
Chương 2. Sự đa dạng trong đối tượng nghiên cứu, phê bình văn học của
Trần Thanh Mại
Chương 3. Một số nét nổi bật trong phương pháp nghiên cứu, phê bình
văn học của Trần Thanh Mại


20

Chương 1
TRẦN THANH MẠI
VỚI SỰ NGHIỆP NGHIÊN CỨU, PHÊ BÌNH VĂN HỌC
1.1. Trần Thanh Mại - con người, cuộc đời và văn nghiệp
1.1.1. Con người, cuộc đời Trần Thanh Mại
Trần Thanh Mại sinh ngày 3 - 2 - 1908 tại làng Tiên Nộn, xã Phú Mậu,
huyện phú Vang, tỉnh Thừa Thiên, nay thuộc ngoại thành phố Huế. Thuở nhỏ,
ông học ở trường tiểu học An Cựu, sau đó học trường Quốc học, Huế. Năm
1928, Trần Thanh Mại tốt nghiệp thành chung và đi làm công chức. Cũng từ
đó, ông bắt đầu nghiệp văn. Ông viết sách và viết cho nhiều báo, làm chủ bút
tờ báo Cười do ông sáng lập và tham gia những hoạt động văn hoá khác.
Từ những năm 1930, ông làm báo, viết văn, từng là cộng sự của tờ Phụ
nữ tân văn. Năm 1932, ông cho in tập truyện ngắn đầu tay: Ngọn gió rừng
(1932). Ông đã từng tham gia nhiều hoạt động văn hóa như diễn kịch quyên
tiền cứu đồng bào bị đói vào những năm 1936, 1945. Đặc biệt năm 1941, ông
nói chuyện và ngâm thơ Hàn Mạc Tử tại trụ sở của Hội Khai trí tiến đức để
quyên tiền xây lại mộ nhà thơ xấu số vừa mất một năm trước đó.

phim tài liệu..., ông đều để lại dấu ấn đặc biệt trong lòng đồng bào, đồng chí.
Trên cương vị người đảm trách những vị trí quan trọng trong hoạt động văn
học, Trần Thanh Mại luôn là người tâm huyết, trách nhiệm, năng nổ, sáng tạo.
Mang trong mình một căn bệnh hiểm nghèo, ông luôn linh cảm, mình đang
nhích bước trên những năm tháng cuối của cuộc đời, bởi vậy ông miệt mài
tranh thủ mọi thời gian để viết. Ngay khi đi xa những công trình tâm huyết
của ông vẫn còn dang dở. Tiếc rằng, ông ra đi vào độ tuổi sung sức nhất, chín
nhất của một nhà nghiên cứu, lý luận, phê bình.
Có thể nói, con người - cuộc đời, hoàn cảnh lịch sử đã tạo dấu ấn sâu
sắc trong sự nghiệp văn học của Trần Thanh Mại. Gần bốn mươi năm cầm


22

bút, ông đã để lại nhiều tác phẩm với sự phong phú, đa dạng về thể loại. Đóng
góp của ông không những ở mảng sáng tác mà còn ở mảng phê bình văn học.
Ông là một trong những nhà phê bình văn học đầu tiên của văn học Việt Nam
thế kỷ XX. Nhà văn Trần Thanh Mại được Nhà nước tặng thưởng Huân
chương kháng chiến hạng ba.
1.1.2. Sự nghiệp văn học của Trần Thanh Mại
Sự nghiệp văn học của Trần Thanh Mại bắt đầu từ trước Cách mạng
tháng Tám 1945. Ông viết với nhiều thể loại, đề tài khác nhau.
Về truyện ngắn, Ngọn gió rừng được Trần Thanh Mại viết ở Huế năm
1932, đã in thành một quyển sách mỏng, và mới in lại trong quyển Văn học
Việt Nam thế kỷ XX, Nhà xuất bản Văn học, 2001. Đọc Ngọn gió rừng, ta thấy
rõ đặc điểm ngôn ngữ văn xuôi Việt Nam thuở bấy giờ: nội tâm nhân vật
được thể hiện chủ yếu qua miêu tả gián tiếp phong cảnh. Tác giả phê phán
những thanh niên chỉ đắm chìm trong tình yêu gái trai, đồng thời khích lệ
những thanh niên biết “nghe tiếng gọi hồn” để “chạy về ngả đường đời, chỗ
trăm nghìn nghĩa vụ nặng nề đang chờ đợi người anh hùng chí sĩ” [37, 39].

Về nghiên cứu, phê bình văn học, ông viết:
Trông dòng sông Vị (Chuyên luận về Tú Xương, 1935)
Hàn Mạc Tử (chuyên luận 1941)
Đời văn (phê bình, hai tập, 1942)
Quan điểm duy vật máy móc và duy vật biên chứng trong cách nhận
định một truyện cổ tích, phê bình, 1955)
Tìm hiểu và phân tích truyện cổ tích Việt Nam (chuyên luận, 2 tập,
1956 - 1957)
Đấu tranh chống hai quan niệm sai lầm về Tú Xương (chuyên luận, 1957)
Tú Xương, con người và nhà thơ (chuyên luận, viết cùng Trần Tuấn Lộ, 1961)


24

Ngoài ra, Trần Thanh Mại còn tham gia viết nhiều công trình khác, và
viết nhiều bài báo có giá trị.
Năm 1960, ông viết Học tập một số thơ văn Hồ Chủ tịch. Ở bài viết
này, ông đi sâu tìm hiểu văn chính luận và văn nghệ thuật của Hồ Chí Minh.
Ông cho rằng, một số khá lớn văn chính luận của Hồ Chủ tịch mang tính nghệ
thuật rất cao, trong khi một số thơ của Người - ngoài một số ít hơn là thơ nghệ
thuật thực sự - thì chỉ nhằm tuyên truyền, động viên chính trị kịp thời, chứ
không hề chú trọng đến yêu cầu nghệ thuật mà chúng ta thường quen quan
niệm thơ phải có. Về Nguyễn Trãi, Trần Thanh Mại có bài Vài nét về tư
tưởng của Nguyễn Trãi qua thơ văn ông (1962) và Tình yêu thiên nhiên trong
thơ Nguyễn Trãi (1962). Năm 1963, ông viết Nguyễn Đình Chiểu, lá cờ đầu
của nền thơ văn yêu nước thời kỳ cận đại. Về Nguyễn Thông, năm 1961, ông
có bài Nguyễn Thông và tình tương nhớ quê hương. Từ 1961 đến 1964, ông
có các bài viết về Hồ Xuân Hương: Thử bàn lại vấn đề tục và dâm trong thơ
Hồ Xuân Hương (1961), Phải chăng Hồ Xuân Hương còn là một nhà thơ chữ
Hán (1962), Đính chính một điểm sai lầm trong tư liệu về thơ chữ Hán của

( 1913 -1999)...
Nhìn lại các công trình nghiên cứu, phê bình văn học của các nhà phê
bình đầu thế kỷ XX, chúng ta thấy: Thiếu Sơn công bố Phê bình và cảo luận
năm 25 tuổi; Hoài Thanh viết Thi nhân Việt Nam năm 1932 -1941, khi ông 32
tuổi; Năm 40 tuổi Vũ Ngọc Phan ra mắt Nhà văn hiện đại (1942). Có thể nói,
Trần Thanh Mại là người sớm đến với nghiên cứu, phê bình văn học. Trông
dòng sông Vị của Trần Thanh Mại (xuất bản 1935), ông viết lúc 27 tuổi. Cuốn
sách này có thể coi là quyển thứ ba trong sự nghiệp văn học thế hệ 1930 - 1945.
Tức là sau cuốn Phê bình Nguyễn Công Trứ (1928) của Lê Thước và cuốn
Phê bình và cảo luận (1933) Thiếu Sơn. Trần Thanh Mại cũng là người viết