1
Đại học quốc gia hà nội
Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

Nguyễn Thị Kiều Anh
Lý luận về thể loại tiểu thuyết trong nghiên cứu,
phê bình văn học Việt Nam
nửa đầu thế kỷ XX

Luận án tiến sĩ ngữ văn Hà Nội - 2005



4
Mục lục Trang
Mở đầu……………………………………….………………….
7
1. Lý do chọn đề tài ……………………………….……………….…
7
2. Lịch sử vấn đề ………………………………….………… ……
8
3. Giới thuyết về khái niệm tiểu thuyết………… ………………
20
4. Đối tượng nghiên cứu……………………………………………
20
5. Nhiệm vụ nghiên cứu ………………………………….…… …
21
6. Phương pháp nghiên cứu …………………………….…………
22
7. Những đóng góp mới của luận án………………………………
23
8. Cấu trúc của luận án……………………………….…………
23
Chương 1
Những tiền đề xã hội - văn hoá ảnh hởng đến sự ra đời của tiểu
thuyết viết bằng chữ quốc ngữ 24
1.1. Sự phát triển của môi trờng đô thị và đời sống đô thị …
26
1.2. Chữ quốc ngữ và vai trò của nó trong đời sống xã hội ….….

54
1.6.1. Các nhà nho chí sĩ…………………………… … ………………
54
1.6.2. Nhà nho tài tử……………………………………….……………
56
1.6.3. Các nhà nho sáng tác văn chơng ở buổi giao thời……………
57
1.6.4. Những nhà văn - trí thức tân học………………………………
59
Tiểu kết chương 1…………………………………….……………
62
Chương 2
quan niệm chung về tiểu thuyếttrong nghiên cứu, phê bình văn học
Việt Namnửa đầu thế kỷ XX 63
2.1. Khái niệm về tiểu thuyết……………………………………
63
2.2. Phân loại tiểu thuyết ………………………… ……………
75
2.2.1. Phân loại theo Phạm Quỳnh……………………………………
2.2.2. Phân loại theo Thạch Lam………….…… ……………………
2.2.3. Phân loại theo Vũ Bằng ……………… …………………………
2.2.4. Phân loại theo Vũ Ngọc Phan…………………………………
76
78
78
80
2.3. Quan niệm về nhà văn và nhà tiểu thuyết ……… …………

121
139
141
147
Tiểu kết chương 3………………………………………………….
156
Chương 4
vấn đề bạn đọc tiểu thuyết
và phê bình tiểu thuyết 158
4.1. Bạn đọc tiểu thuyết ………………………………… ………
158
4.1.1. Nhà văn và bạn đọc……………………………………….………
4.1.2. Bạn đọc – chủ thể của hoạt động tiếp nhận…………….………
159
156
4.2. Phê bình tiểu thuyết…………………………………… ……
166
4.2.1. Cơ sở của phê bình tiểu thuyết……………………………………
4.2.2. Các khuynh hớng phê bình tiểu thuyết……………….…………
4.2.3. Đội ngũ các nhà phê bình tiểu thuyết……………………………
166
170
186
Tiểu kết chương 4………………………….………………………
196
Kết luận……………………………………………… ………
197

bàn về những phương diện khác nhau của tiểu thuyết.
Với những thành tựu đáng kể như vậy, việc nhìn nhận đánh giá lại những
vấn đề lý luận về thể loại tiểu thuyết giai đoạn nửa đầu thế kỷ thiết tưởng là
việc làm cần thiết. 8
Thực hiện đề tài Lý luận về thể loại tiểu thuyết trong nghiên cứu, phê
bình văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX, chúng tôi hy vọng có thể dựng
được bộ khung lý thuyết về thể loại tiểu thuyết qua những ý kiến bàn về thể
loại này của các nhà nghiên cứu, phê bình văn học Việt Nam. Từ đó thấy rõ
được sự vận động của tư duy lý luận về thể loại tiểu thuyết và khẳng định
những đóng góp về mặt lý luận trong nghiên cứu phê bình văn học Việt Nam
giai đoạn này.
Hơn nữa, hiện nay nhiều người đang quan tâm tới giai đoạn văn học đầu
thế kỷ XX, việc nghiên cứu di sản lý luận văn học giai đoạn này sẽ góp phần
đánh giá lại di sản văn học quá khứ, cụ thể là của giai đoạn 1900-1945 trên tinh
thần đổi mới và cũng góp phần vào việc kế thừa, phát triển của bản thân
chuyên ngành lý luận văn học. Xét rộng ra, công việc giảng dạy lý luận văn học
trong nhà trường, công việc sáng tác của các nhà văn cũng không thể tách khỏi
di sản lý luận văn học quá khứ, bởi nó vẫn hiện diện trong đời sống văn học
hôm nay.
2. Lịch sử vấn đề
Là một thể loại văn học quan trọng song bản thân sự vận động của nó
cũng như lý thuyết về thể loại rất phong phú nên mấy chục năm vừa qua đã có
rất nhiều công trình chuyên biệt mang tính lý luận viết về thể loại tiểu thuyết.
Tuy nhiên chưa có một công trình nào đi sâu nghiên cứu một cách toàn diện và
hệ thống các vấn đề lý luận của tiểu thuyết thể hiện qua những tập sách, những
bài nghiên cứu, phê bình xuất hiện trong giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX. Hầu hết
ở các công trình hoặc chỉ tập trung vào đánh giá một trào lưu, một hiện tượng,

đề lý luận thể loại… trên cơ sở khảo sát các công trình nghiên cứu phê bình
văn học nửa đầu thế kỷ XX.
Trong Việt Nam văn học giản ước tân biên của Phạm Thế Ngũ (1963) và
Bảng lược đồ văn học Việt Nam của Thanh Lãng (1967) có đề cập đến thể loại
tiểu thuyết. ở đó, tác giả đã có ý thức chỉ ra con đường phát triển liên tục từ
truyện Nôm đến tiểu thuyết đồng thời chỉ ra những nguồn ảnh hưởng từ văn
học nước ngoài.
Với Bảng lược đồ văn học Việt Nam [71], Thanh Lãng được coi là nhà
nghiên cứu đầu tiên cấu trúc hoá được mô hình của những dạng tiểu thuyết dịch 10
đương thời và chỉ ra những ảnh hưởng của chúng đến những tiểu thuyết do nhà
văn Việt Nam sáng tác. Ông cho rằng: “Đối với thế hệ 1932-1945, tiểu thuyết giữ
địa vị quan trọng đến nỗi ta có thể coi lịch sử văn học Việt Nam của thời kỳ này
là lịch sử tiểu thuyết”. Qua việc các nhà tiểu thuyết ta hồi đó chú ý đến vấn đề
miêu tả tâm lý, theo ông, tiểu thuyết Việt Nam đã tiến về bề sâu.
Còn trong công trình Việt Nam văn học giản ước tân biên[102], Phạm
Thế Ngũ đã chỉ ra những quan hệ đa dạng giữa tiểu thuyết và những thể ký
trong thời kỳ đầu của văn học mới.
Tuy nhiên, tất cả những vấn đề nêu trên chỉ được trình bày sơ lược mang
tính chất tư liệu văn học sử nhiều hơn.
Cũng với tính chất như vậy, công trình Những bước đầu của báo chí,
truyện ngắn, tiểu thuyết và thơ mới (1972)[153], thông qua việc khảo cứu, sưu
tầm tư liệu, tác giả Bùi Đức Tịnh đã phục hồi địa vị cho những tác phẩm đầu
tiên bị quên lãng (ông gọi đó là những hòn máu bị bỏ rơi) của nền văn học
nước nhà. Riêng với thể loại tiểu thuyết, tác giả đã khẳng định, tiểu thuyết xuất
hiện trước nhất ở miền Nam từ năm 1887 với truyện Thày Lazaro Phiền của
Nguyễn Trọng Quản và tiếp sau đó là hàng loạt truyện của Trương Duy Toản,
Nguyễn Chánh Sắt, Lê Hoằng Mưu. Hơn nữa, ở công trình này, tác giả còn chỉ ra

thuật viết tiểu thuyết. Song những vấn đề được đưa ra và lý giải ở đây hoàn
toàn mang tính chất chủ quan của tác giả. Trong đó, khi nhận xét về cách phân
loại tiểu thuyết của Vũ Ngọc Phan ở bộ Nhà văn hiện đại, ông cho rằng cách
phân chia này là “chỉ xét về nội dung” và “không xác thực lắm”.
c, Trong cuốn Mấy vấn đề nguyên lý văn học [99], Nguyễn Lương Ngọc
đã dành một chương bàn về tiểu thuyết. Đặc biệt khi đề cập đến sự phát triển
cùng quan niệm và tính chất của thể loại tiểu thuyết, tác giả đã dẫn ra một một
vài ý kiến của hai học giả Phạm Quỳnh và Vũ Ngọc Phan để chứng minh cho
những quan điểm của mình về thể loại này.
d, Trong cuốn Những nguyên lý về lý luận văn học (tập 3) – Loại thể văn
học [34] của nhà nghiên cứu Hà Minh Đức có một chương bàn về tiểu thuyết. 12
Trong đó ở mục Bàn về sự phát triển của tiểu thuyết trong văn học Việt Nam,
từ việc khảo sát sự phát triển của thực tiễn sáng tác tiểu thuyết những năm đầu
thế kỷ đến năm 1960, tác giả đã rút ra những vấn đề về thể loại như: Xây dựng
nhân vật, vấn đề hiện thực, kết cấu, ngôn ngữ và khẳng định sự vận động của
thể loại này theo từng giai đoạn phát triển.
e, Cuốn Công việc của người viết tiểu thuyết [139] của Nguyễn Đình
Thi. Với tư cách là nhà tiểu thuyết, ông đã trình bày khá đầy đủ những vấn đề
cốt lõi của tiểu thuyết (quan niệm, mối quan hệ giữa tiểu thuyết và hiện thực
cuộc sống, nghệ thuật viết tiểu thuyết…). Đây là một cuốn sách của người làm
nghề nói về nghề của mình.
g, Cuốn Văn học và tiểu thuyết [123] của Doãn Quốc Sĩ có ưu điểm là đã
khảo sát kỹ nhiều quan niệm về tiểu thuyết của các nhà nghiên cứu phê bình
tiểu thuyết giai đoạn đầu thế kỷ như: Phạm Quỳnh, Thạch Lam, Vũ Bằng, Vũ
Ngọc Phan…, song điều đáng tiếc những quan niệm này mới chỉ được coi là
chỗ dựa cho những ý kiến riêng của chính tác giả chứ không được nhận xét,
đánh giá một cách khách quan. Nói rõ hơn là ông chỉ viện dẫn những gì phù

Gần gũi với đề tài của luận án, có thể kể đến công trình Sự hình thành và
vận động của thể loại tiểu thuyết văn xuôi tiếng Việt ở Nam Bộ giai đoạn cuối
thế kỷ 19 đến năm 1932 của Tôn Thất Dụng (1993)[19]. Đây là công trình
nghiên cứu về lịch sử văn học, nhưng trong đó, người viết có nhắc tới quan
niệm về thể loại tiểu thuyết của một số tác giả cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX
như: Nguyễn Trọng Quản, Trương Duy Toản, Trần Thiên Trung… Nhìn chung,
công trình này đã đề cập tới một số luận điểm về lý thuyết thể loại tiểu thuyết
trong phê bình, lý luận đầu thế kỷ XX. Nhưng nội dung này chưa phải là mục
tiêu nghiên cứu chính của luận án, do đó các vấn đề lý thuyết thể loại chưa phải
là trọng tâm của công việc khảo sát.
Công trình Quá trình hình thành và phát triển của phê bình văn học Việt
Nam thời kỳ đầu thế kỷ 20 đến năm 1945 [163] của Trần Việt Trung (1994) là
công trình đề cập tới vai trò của hoạt động báo chí, đội ngũ những nhà văn
tham gia hoạt động phê bình văn học. Tuy nhiên, người viết mới chỉ chủ yếu
thiên về hoạt động phê bình giai đoạn 1930-1945 với các tác giả Thiếu Sơn, 14
Hoài Thanh, Vũ Ngọc Phan, Hải Triều…, còn giai đoạn trước đó chỉ được đề
cập sơ lược. Các vấn đề về lý thuyết thể loại hầu như chưa được chú ý.
Công trình Lí luận phê bình văn học Việt Nam ba mươi năm đầu thế kỷ
XX của Trần Mạnh Tiến (1996) [151] là công trình đầu tiên đề cập tới những
hoạt động lý luận và phê bình văn học Việt Nam từ năm 1900-1930, trong đó
vấn đề lý luận về thể loại tiểu thuyết qua những công trình nghiên cứu của các
nhà nghiên cứu phê bình văn học Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ XX đã được
chú ý đề cập tới nhưng còn khái lược và chưa mang tính chất hệ thống toàn
diện. Tác giả chỉ mới bắt đầu chú ý tới vấn đề tiểu thuyết qua quan niệm, các
thành phần, phân loại tiểu thuyết trong một số công trình của các nhà nghiên
cứu phê bình giai đoạn này như: Phạm Quỳnh, Trúc Hà, Thiếu Sơn, D.C, Lệ
Xuân.

Trương Chính, Hải Triều, Đặng Thai Mai trên một số phương diện (khái niệm,
phân loại, kết cấu, nhân vật, ngôn ngữ ). Tuy nhiên, những vấn đề này được
lướt nhanh để đi tới kết luận chứ không dừng lại để nhận xét, minh chứng một
cách cụ thể.
Trong bài viết Chuyển biến của thể loại tiểu thuyết trong văn học Việt
Nam đầu thế kỷ XX (2001) [74], qua khảo sát ý kiến về tiểu thuyết của 10 nhà
văn, nhà biên khảo từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX như Nguyễn Trọng
Quản, Hồ Biểu Chánh, Phạm Quỳnh, Tản Đà, Hoàng Ngọc Phách,Thiếu Sơn,
Nhất Linh, Khái Hưng, Thạch Lam, Đinh Gia Trinh về một số vấn đề hiện
trạng, xu thế, kỹ thuật và nhìn nhận lại một số tác giả, tác phẩm tiêu biểu; tác
giả Bùi Việt Thắng đã đưa ra một số ý kiến đáng tin cậy (tuy còn ít ỏi) để
khẳng định “tiểu thuyết là một thể loại văn học mới rất cần thiết cho sự đổi mới
văn học theo hướng hiện đại hoá”.
Năm 2003, trong lời giới thiệu cho bộ sách Tranh luận văn nghệ thế kỷ
XX [142], nhà nghiên cứu Hà Minh Đức đã phân tích những ý kiến xung quanh
những cuộc tranh luận nghệ thuật 1900-1945. Nhiều ý kiến bàn về thể loại tiểu
thuyết tập trung ở hai cuộc tranh luận “Nghệ thuật vị nghệ thuật” hay “Nghệ
thuật vị nhân sinh” và “Dâm hay không Dâm” thời kỳ 1935-1939 đã được tác
giả nhìn nhận và đánh giá một cách khách quan. 16
Trong bài viết Các nhà văn Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX nói về văn tự sự
(2001) [160], thông qua việc khảo sát một số ý kiến của nhà văn nước ta bàn
về văn tự sự (tập trung ở tiểu thuyết), tác giả Nguyễn Nghĩa Trọng khẳng định:
tuy mới còn ở mức độ sơ khai nhưng những ý kiến về văn tự sự và tiểu thuyết
nói riêng nửa đầu thế kỷ XX đã đánh dấu một bước phát triển của lý luận văn
học nước nhà. Nó góp phần thúc đẩy sự lớn mạnh của văn xuôi hiện đại với sự
góp sức của những nhà văn tả thực tài năng như: Nguyễn Công Hoan, Ngô tất
Tố, Vũ Trọng Phụng, Thạch Lam, Tô Hoài, Vũ Bằng, Nam Cao, Nguyên

yêu cầu thẩm định của công chúng về chất lượng tác phẩm văn chương.
Trong đó, những ý kiến về thể loại tiểu thuyết cũng đã được lưu ý nghiên
cứu, chủ yếu qua một số tác giả thời kỳ này như Phạm Quỳnh, Thạch Lam, Vũ
Ngọc Phan, qua các cuộc tranh luận nghệ thuật, qua 10 gương mặt phê bình
tiêu biểu.
Năm 2004, chuyên luận Phê bình văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX
(1900-1945)[167] của Nguyễn Thị Thanh Xuân được ấn hành. Trên cơ sở kết
quả nghiên cứu của một luận án Phó tiến sĩ mà tác giả đã bảo vệ thành công 10
năm trước, công trình này đã khảo sát một cách khá hệ thống, toàn diện hoạt
động phê bình thời kỳ này. Tác giả cũng dành sự chú ý cho phê bình tiểu
thuyết, nhưng do giới hạn của đề tài, vấn đề này không được bàn tới một cách
tập trung, độc lập mà chỉ được nói đến rải rác qua một vài cuộc tranh luận nghệ
thuật, một số bài phê bình tác phẩm tiểu thuyết đương thời và các tác gia phê
bình tiêu biểu.
Cuốn Văn học Việt Nam thế kỷ XX – Những vấn đề lịch sử và lý luận (do
Phan Cự Đệ chủ biên) [30] là một công trình tổng kết văn học Việt Nam thế kỷ
XX dưới ánh sáng của tư duy lý luận Mác xít. Trong đó, ở chương bảy, với
phần viết về hoạt động lý luận phê bình văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX,
nhà nghiên cứu Trần Đình Sử đã đưa ra những nhận xét về một số nét nổi bật
thuộc quá trình hình thành và phát triển của lý luận phê bình, về tranh luận văn
học, về thế hệ các nhà phê bình. Từ đó, ông khẳng định: “Tuy chất lượng
không đồng đều nhưng các tác giả và công trình phê bình văn học đã đánh dấu 18
sự trưởng thành mọi mặt từ ý thức tự chủ đến phương pháp và thể loại, cũng
như phong cách cá nhân”[30, tr.117]. Trong đó, lý luận phê bình tiểu thuyết
mới chỉ được đề cập tới thông qua những nhận xét rải rác trong cái nền và diện
mạo chung của lý luận phê bình.
Cũng trong thời kỳ này, ở một số công trình đi sâu vào từng tác gia, tác

tiểu thuyết của Phạm Quỳnh, Thạch Lam, Vũ Trọng Phụng, Thiếu Sơn…
3, Công trình Tổng tập văn học Việt Nam (1997) tập 24A, 24B [108,109]
tuyển những công trình lý luận nửa đầu thế kỷ XX của 37 tác giả không thuộc
nhóm Mác xít như Dương Quảng Hàm, Hoài Thanh, Vũ Ngọc Phan, Thiếu
Sơn, Thạch Lam, Lê Thanh, Trương Chính, Lan Khai, Phạm Quỳnh…
4, Tổng tập văn học Việt Nam (1997) tập 34 [110] tập hợp những công
trình lý luận nửa đầu thế kỷ XX của các tác giả thuộc nhóm Mác xít như: Hải
Triều, Trần Đình Long, Trần Huy Liệu, Đặng Thai Mai…
5, Bàn về tiểu thuyết (2000) của Bùi Việt Thắng [138] biên soạn tập hợp
những ý kiến bàn về tiểu thuyết từ đầu thế kỷ XX đến nay. Trong đó có những
bài viết của ba tác giả tiêu biểu giai đoạn đầu thế kỷ là Phạm Quỳnh, Thạch
Lam, Vũ Bằng.
6, Tranh luận văn nghệ thế kỷ XX, 2 tập (2003) do Nguyễn Ngọc Thiện
chủ biên [142] tập hợp những bài lý luận phê bình trong 6 cuộc tranh luận nửa
đầu thế kỷ XX, trong đó có nhiều bài phê bình về tiểu thuyết không phải từ góc
độ “đọc sách”, cảm nhận mà từ góc độ lý thuyết phân loại khoa học.
Điểm qua một số công trình nghiên cứu đã ít nhiều đề cập đến các vấn đề
lý thuyết thể loại tiểu thuyết trong văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX có thể
thấy rằng: hầu hết các công trình đều chưa có điều kiện tập trung đánh giá một
cách khái quát, toàn diện về các ý kiến hàm chứa sự khai mở của tư duy lý
luận về thể loại tiểu thuyết trong hoạt động nghiên cứu phê bình nửa đầu thế kỷ
XX (1900-1945). Nhìn chung, các công trình này thường chỉ tập trung vào
đánh giá một trào lưu, một hiện tượng, một số tác gia và tác phẩm tiêu biểu của
họ, hoặc nhận diện chung về sáng tác tiểu thuyết Việt Nam hiện đại. Đa phần
là công trình mang tính chất văn học sử, hay mang tính chất tư liệu tập hợp
những lời bạt, lời nói đầu, những bài báo, tiểu luận phê bình bàn về tiểu thuyết. 20
Cũng có một số công trình nghiên cứu đề cập đến vấn đề lý luận văn học vài ba

4. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu chủ yếu trong luận án này là những “văn bản” bàn
đến thể loại tiểu thuyết của các nhà văn, nhà nghiên cứu, phê bình, văn học giai
đoạn đầu thế kỷ XX. Những văn bản đó được khai thác từ những nguồn tư liệu,
từ các ấn phẩm đầu thế kỷ trên các báo như Nông cổ mín đàm, Đông Dương
tạp chí, Đông Pháp thời báo, Nam Phong tạp chí, Hữu Thanh tạp chí, An
Nam tạp chí, Phụ nữ Tân văn và một số sách chuyên khảo của các nhà văn,
nhà nghiên cứu thời đó như Bàn về tiểu thuyết (Phạm Quỳnh), Theo giòng
(Thạch Lam), Khảo về tiểu thuyết (Vũ Bằng)
Đặc biệt, trước khi nhận đề tài này, chúng tôi đã tham gia biên soạn bộ
Tuyển tập phê bình, nghiên cứu văn học Việt Nam (1900-1945) (xuất bản
năm 1997) nên mọi tài liệu, văn bản giai đoạn này, trong đó có nhiều ý kiến
về tiểu thuyết, chúng tôi đã được tiếp xúc. Ngoài ra, phần lớn những ý kiến
bàn về tiểu thuyết còn được tuyển trong một số bộ sưu tầm, tuyển chọn
khác như: Khảo về tiểu thuyết (Vương Trí Nhàn) và Bàn về tiểu thuyết (Bùi
Việt Thắng)
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
Trên cơ sở tình hình nghiên cứu nêu trên, với khả năng tư liệu cho phép,
chúng tôi xác định nhiệm vụ của luận án là:
- Tìm hiểu những điều kiện xã hội-văn hoá đã tác động trực tiếp hoặc gián
tiếp đến sự hình thành và phát triển của tiểu thuyết viết bằng chữ quốc ngữ
trong vài thập niên nửa đầu của thế kỷ XX cũng như việc nghiên cứu phê bình
tiểu thuyết Việt Nam hiện đại.
- Tập trung khảo sát và phân tích các ý kiến bàn về tiểu thuyết từ những
quan niệm chung (khái niệm, phân loại, nhà viết tiểu thuyết với tư cách là một
nghệ sĩ kiểu mới thuộc về một quan niệm văn học mới, một nhân cách văn hoá
mới khi cầm bút) đến những vấn đề của thể loại văn học (vấn đề hiện thực,
nghệ thuật viết tiểu thuyết, bạn đọc tiểu thuyết, phê bình tiểu thuyết). Từ đó,
23
Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu như
phương pháp so sánh, phương pháp phân tích tổng hợp để làm sáng tỏ thêm
các vấn đề lý luận.
Tất cả những phương pháp trên được vận dụng phối hợp với nhau một
cách linh hoạt để làm bật lên những vấn đề cần nghiên cứu.
7. Những đóng góp mới của luận án
a. Về mặt lý luận
Đây là công trình đầu tiên khảo sát, hệ thống hoá và đánh giá sâu các vấn
đề lý luận của thể loại tiểu thuyết trong mảng nghiên cứu phê bình văn học giai
đoạn nửa đầu thế kỷ (1900-1945). Kết quả nghiên cứu của luận án ít nhiều có
tác dụng làm sáng tỏ thêm một số vấn đề lý luận về thể loại tiểu thuyết trong
giai đoạn văn học này và cho thấy rõ, ngay trong mấy thập kỷ đầu xây dựng
nền văn học quốc ngữ mang tính chất cận hiện đại, các văn nhân và học giả
nước ta đã có nhiều kiến giải về đặc trưng của thể loại và những ý kiến này đã
tạo tiền đề cho sự đổi mới và hiện đại hoá của thể loại ở những giai đoạn sau
của thế kỷ.
b. Về mặt thực tiễn
Chúng tôi hy vọng kết quả nghiên cứu của luận án sẽ là một tài liệu tham
khảo hữu ích và thiết thực đối với hoạt động nghiên cứu, học tập và giảng dạy
về lý luận văn học và văn học Việt Nam hiện đại.
8. Cấu trúc của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, nội dung chính của luận án được triển khai
thành bốn chương.
Chương 1. Những tiền đề xã hội- văn hoá ảnh hưởng đến sự ra đời của
tiểu thuyết viết bằng chữ quốc ngữ.
Chương 2. Quan niệm chung về tiểu thuyết trong nghiên cứu phê bình
văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX.
Chương 3. Vấn đề hiện thực và nghệ thuật viết tiểu thuyết.


cũng không nằm ngoài quỹ đạo này.
Kết quả của những chính sách đó là nền kinh tế phong kiến, sản xuất nhỏ,
trì trệ, đóng kín điển hình của nước ta bị ép buộc phát triển theo một hướng
khác. Lưu thông hàng hoá ngày càng được đẩy mạnh, nước ta bị lôi kéo vào 26
quỹ đạo của chủ nghĩa tư bản nhưng không được công nghiệp hoá mà lại biến
thành một thị trường tiêu thụ và cung cấp nguyên liệu hàng xuất khẩu cho
Pháp. Lợi ích của quá trình này nước Pháp được hưởng còn nhân dân ta bị bần
cùng hoá, phần lớn trong số đó trở thành nguồn nhân công rẻ mạt cho các nhà
máy, công xưởng, đồn điền của đủ các loại ông chủ Pháp đang mở ra ở khắp
nơi trên đất nước Việt Nam. Quá trình này có tác động hai mặt tới sự chuyển
đổi của đời sống văn hoá Việt Nam những năm đầu thế kỷ XX. Đời sống của
nhân dân ta, đặc biệt là đời sống của người nông dân và dân nghèo thành thị rất
khó khăn trước sự bóc lột ngày càng thậm tệ của thực dân Pháp.
Lắng xuống một thời gian không dài, các phong trào yêu nước, chống
Pháp theo các xu hướng tư tưởng khác nhau của nhân dân ta lại được nhen
nhóm lại và duy trì khá đều đặn vào đầu thế kỷ XX. Lần lượt các tầng lớp sĩ
phu, giai cấp tư sản dân tộc bước lên vũ đài chính trị với sứ mệnh tìm đường
đưa dân tộc thoát khỏi cảnh nô lệ phụ thuộc. Nhưng rồi mọi tìm kiếm con
đường cứu nước theo khuynh hướng Cần Vương, tư sản cải lương, bạo động…
đều vô vọng; cuối cùng vai trò chèo lái con thuyền Việt Nam được chuyển cho
giai cấp vô sản với sự kiện thành lập Đảng Cộng sản Đông Dương (2/1930).
Lịch sử phát triển của xã hội Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đến 1930 chủ
yếu đều xoay quanh cuộc đấu tranh toàn diện, quyết liệt giữa hai lực lượng đối
lập, một bên là các lực lượng yêu nước và cách mạng của dân tộc Việt Nam,
còn một bên là lực lượng phản dân tộc và các thế lực thù địch; đi ngược lại lợi
ích của cả dân tộc, gắn bó chặt chẽ với chính quyền thực dân Pháp.
Phong trào đấu tranh chống sưu thuế của nông dân Trung Kỳ, vụ đầu độc