Khoá luận tốt nghiệp

Lê Thị An - K29H văn - ĐHSPhN 2

Lời cảm ơn

Trong quá trình triển khai khoá luận này, chúng tôi đã nhận được sự
hướng dẫn nhiệt tình và chu đáo của ThS.GVC . Vũ Văn Ký, các thầy cô trong
tổ Văn học Việt Nam, cùng toàn thể các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn
Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2. Khóa luận được hoàn thành vào ngày 105-2007.
Chúng tôi xin chân thành cảm ơn thầy giáo Vũ Văn Ký, cùng toàn thể
các thầy cô trong khoa và các bạn sinh viên đã giúp đỡ chúng tôi hoàn thành
khoá luận này.
Trong khuôn khổ thời gian và năng lực có hạn, khoá luận không thể
không tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót. Bởi vậy chúng tôi rất mong nhận
được sự chỉ bảo của các thầy cô và bạn bè đồng nghiệp để khoá luận có thể
hoàn thiện và thành công hơn nữa!
Hà Nội, ngày 10-5-2007
Người thực hiện
Sinh viên
Lê Thị An

i


Khoá luận tốt nghiệp

Lê Thị An - K29H văn - ĐHSPhN 2

Lời cam đoan


1.1. Thể loại phóng sự. .................................................................................. 5
1.1.1.Khái niệm. ........................................................................................ 5
1.1.2. Phân loại .......................................................................................... 7
1.2. Đặc trưng của thể loại phóng sự. ............................................................ 9
1.2.1. Tính chân thực. .............................................................................. 10
1.2.2. Tính thời sự.................................................................................... 11
1.2.3. Tính chính luận.............................................................................. 13
1.3. Sự phát triển của thể loại phóng sự trong nền văn học Việt Nam hiện
đại. ............................................................................................................... 15
1.3.1. Giai đoạn 1930 - 1945. .................................................................. 15
1.3.2. Giai đoạn 1945 - 1975. .................................................................. 17
1.3.3. Giai đoạn từ sau 1975 đến nay. ..................................................... 19
Chương 2 : Đặc sắc phóng sự "Lục xì" của Vũ Trọng Phụng ........................ 22
2.1. Vài nét về cuộc đời và con người Vũ Trọng Phụng. ............................ 22
2.2. Quan niệm của Vũ Trọng Phụng về văn chương "tả chân".................. 25

iii


Khoá luận tốt nghiệp

Lê Thị An - K29H văn - ĐHSPhN 2

2.3. Đặc sắc phóng sự Lục xì của Vũ Trọng Phụng .................................... 27
2.3.1. Về nội dung. .................................................................................. 27
2.3.1.2. Thực trạng nạn mại dâm........................................................ 31
2.3.1.3. Biện pháp, chính sách của chính quyền đương thời đối với nạn
mại dâm. .............................................................................................. 40
2.3.2. Về nghệ thuật. ............................................................................... 42
2.3.2.1. Nghệ thuật tiếp cận và phản ánh hiện thực. ........................... 43

chung. Chỉ với 27 năm tuổi đời và 10 năm cầm bút, nhưng nhà văn họ Vũ đã
để lại một sự nghiệp sáng tác vô cùng đồ sộ. Ông đặc biệt thành công ở hai
lĩnh vực: phóng sự và tiểu thuyết. Tuy không phải là người mở đầu, nhưng có
thể coi Vũ Trọng Phụng là người có công lớn nhất trong việc đưa thể loại
phóng sự đến thành thục.
Vì thế, chọn đề tài "Đặc trưng thể loại phóng sự và đặc sắc phóng sự
Lục xì của Vũ Trọng Phụng", chúng tôi muốn đóng góp những cảm nhận của
riêng mình về một phương diện nổi bật của nền văn học Việt Nam hiện đại và
của nhà văn Vũ Trọng Phụng. Qua đó, chúng ta sẽ có được sự hiểu biết sâu
sắc hơn về cuộc đời và văn chương của nhà văn họ Vũ, đồng thời chuẩn bị
những tiền đề cho việc giảng dạy về tác gia và tác phẩm Vũ Trọng Phụng ở
trường phổ thông trong tương lai một cách tốt nhất.

1


Khoá luận tốt nghiệp

Lê Thị An - K29H văn - ĐHSPhN 2

2. Lịch sử vấn đề.
Được coi là một thành tựu nổi bật của nền văn học Việt Nam hiện đại,
thể loại phóng sự đã thu hút được sự quan tâm, chú ý của nhiều nhà nghiên
cứu khác nhau.
Trong Tạp chí Văn học số 5 ( 5 2000), với bài Phóng sự (1932
1945) một thành tựu đặc biệt của tiến trình văn học Việt Nam, TS. Phan
Trọng Thưởng đã đi sâu nghiên cứu ba vấn đề: sự hình thành thể phóng sự
trong văn học Việt Nam hiện đại, giá trị nhiều mặt của phóng sự Việt Nam
1932 1945, xung quanh tiêu chí thể loại của phóng sự.
Tạp chí Văn học số 2 (2 2003), TS. Lê Dục Tú với bài Phóng sự Việt

việc xây dựng hệ thống nhân vật. Tác giả Hoàng Thiếu Sơn với bài Sáu mươi
năm rồi Lục xì cũng nên đọc lại đã trích dẫn ý kiến của Vũ Trọng Phụng về
thể loại của tác phẩm và chức năng của tác giả, rồi đi đến khẳng định giá trị
khoa học và ý nghĩa xã hội của phóng sự Lục xì
Trong cuốn Nhà văn Việt Nam hiện đại, chân dung và phong cách
(Nxb Trẻ thành phố Hồ Chí Minh, 2000), nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh
đã dành những trang riêng viết về Vũ Trọng Phụng "vua phóng sự", nhưng chủ
yếu đi vào khai thác hai phóng sự mà ông cho là "xuất sắc nhất", đó là Kỹ
nghệ lấy Tây và Cơm thầy cơm cô.
Tạp chí Văn học số 1 (1 2000) với bài Phóng sự của Vũ Trọng
Phụng, tác giả Hà Minh Đức cũng chủ yếu đề cập đến ba phóng sự: Cạm bẫy
người, Kỹ nghệ lấy Tây và Cơm thầy cơm cô
Các bài viết nói trên chủ yếu nhấn mạnh đến một số khía cạnh thành
công của phóng sự Vũ Trọng Phụng nói chung. Riêng với tác phẩm Lục xì,
chúng tôi nhận thấy dường như chưa nhà nghiên cứu nào có những trang viết
thật sự tâm huyết về nó.
Bởi vậy, ở đề tài này, trên cơ sở kế thừa ý kiến của những người đi
trước, chúng tôi sẽ tìm hiểu một cách có hệ thống những đặc trưng và quá
trình phát triển của thể loại phóng sự trong nền văn học Việt Nam hiện đại;
đồng thời chỉ ra những nét đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của phóng sự
Lục xì của nhà văn họ Vũ.

3


Khoá luận tốt nghiệp

Lê Thị An - K29H văn - ĐHSPhN 2

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Lê Thị An - K29H văn - ĐHSPhN 2

Phần 2: nội dung chính
Chương 1
Đặc trưng và sự phát triển của thể loại
phóng sự trong nền văn học Việt Nam
hiện đại
Phóng sự có nguồn gốc sâu xa từ một loại hình văn học truyền thống có
tính nguyên hợp văn sử, gồm các thể : ghi chép, ký và ký sự từng hiện hữu
trong văn học Việt Nam thời trung đại. Các tác phẩm tiêu biểu như : Thượng
kinh ký sự của Lê Hữu Trác, Vũ trung tuỳ bút của Phạm Đình Hổ, đặc biệt là
Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô gia văn phái ra đời vào cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX đã đặt nền móng cho sự hình thành và phát triển của thể
loại phóng sự trong văn học Việt Nam.
1.1. Thể loại phóng sự.
Từ khi ra đời đến nay, nhiều tác giả đã đưa ra những cách hiểu và cách
lý giải khác nhau về khái niệm, cũng như sự phân loại thể loại phóng sự. Điều
đó chứng tỏ rằng: phóng sự có sức lôi cuốn, thu hút sự chú ý của độc giả
chẳng khác gì thơ, truyện ngắn hay tiểu thuyết
1.1.1.Khái niệm.
Tác giả Nguyễn Xuân Nam cho rằng: " Phóng sự là một thể thuộc loại
ký nhằm ghi chép cụ thể tình hình một vấn đề, một sự việc nào đó có ý nghĩa
thời sự"(1).
Nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh lại đưa ra một khái niệm cụ thể
hơn. Ông phát biểu: "Phóng sự là một thể văn tư liệu. Nó thường sử dụng
(1)

Nguyễn Xuân Nam- Phóng sự - In trong Từ điển văn học, tập 2 Nxb Khoa học xã hội,1984- tr. 220

5


người và việc mà họ đang quan tâm theo dõi. Tuy nhiên, những tri thức này
không chỉ xuất hiện dưới dạng một phóng sự thuần tuý, mà còn xuất hiện dưới
nhiều loại khác nhau của thể phóng sự. Nói khác đi, phóng sự được chia làm
nhiều loại dựa trên những tiêu chí khác nhau.
1.1.2. Phân loại
Trên cơ sở của việc khảo sát cuốn Từ điển tác phẩm văn xuôi Việt Nam,
chúng tôi thấy trước khi tóm tắt các tác giả thường đề tên thể loại ngay sau tên
tác phẩm của từng nhà văn. Riêng về thể loại phóng sự, các tác giả đã chia
thành bốn loại như sau:
Thứ nhất: Phóng sự. Loại này chiếm số lượng lớn, đặc biệt là các phóng
sự trong giai đoạn văn học 1930 1945. Tiêu biểu là các tác giả và các tác
phẩm sau:
(1)

Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi - Sách đã dẫn - tr. 257

7


Khoá luận tốt nghiệp

Lê Thị An - K29H văn - ĐHSPhN 2

Tam Lang: Tôi kéo xe (1932), Đêm sông Hương (1938)
Trọng Lang: Vợ lẽ nàng hầu, Thầy lang (1944)
Ngô Tất Tố: Tập án cái đình (1939), Việc làng (1940)
Nguyễn Tuân: Ngọn đèn dầu lạc (1939), Tàn đèn dầu lạc (1941)
Đặc biệt, các tác phẩm của Vũ Trọng phụng đã dẫn ở trên cũng được
xếp trong loại thứ nhất này.
Thứ hai: Tiểu thuyết phóng sự. Loại này chiếm số lượng ít hơn, gồm các

Lê Thị An - K29H văn - ĐHSPhN 2

chỉ dựa trên cách thức, phương pháp tiến hành chứ chưa dựa trên những khác
biệt về đặc điểm thẩm mỹ giữa chúng. Phóng sự báo chí thường thiên về ghi
chép sự kiện, không thấy quan hệ của người viết cũng như yếu tố cảm xúc và
thiên kiến chủ quan của người viết đối với sự kiện như trong phóng sự nghệ
thuật.
TS. Phan Trọng Thưởng cho rằng: những thiên du ký, những điều tra
ghi chép, khảo cứu về lịch sử, văn hoá in trên các báo Nam phong và Tri tân
là những thành tựu cùng loại với phóng sự. Nội dung của nó thường mô tả cặn
kẽ, tỷ mỉ hành trình đi đến một di tích, danh thắng hay một quang cảnh lễ hội
và những cảm xúc chủ quan của tác giả. Về mặt phương pháp tiến hành và ý
nghĩa của nó cũng rất gần với các phóng sự một kỳ trên báo. Ông đi đến kết
luận rằng: "thành tựu của phóng sự 1932 1945 xét về mặt thể loại, không chỉ
có phóng sự một kỳ hoặc nhiều kỳ trên báo mà còn có cả tiểu thuyết phóng sự,
những thiên du ký, khảo cứu phong tục, lịch sử văn hoámang đủ các đặc
trưng cơ bản nhất của phóng sự" (1).
Tóm lại, các ý kiến trên đây dù chưa thực sự thống nhất trong cách phân
loại, nhưng đã góp phần khẳng định vị trí quan trọng của thể loại phóng sự
trong văn học Việt Nam.
1.2. Đặc trưng của thể loại phóng sự.
Trong phần Giới thiệu chung cuốn Văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung
đại, tập 2, PGS.TS. Nguyễn Đăng Na đã kết luận: "Suốt mười thế kỷ trung
đại, ký luôn luôn bám sát hiện thực cuộc sống, phản ánh những vấn đề thẩm
mỹ do thời đại đặt ra. Trong quá trình phát triển ấy, ký từng bước tự hoàn
thiện"

(2)

. Như thế, trong sự vận động nội tại của mình, ký luôn luôn đi một

với loại ký nói chung và thể phóng sự nói riêng, đây được coi là đặc trưng cơ
bản. Nó đòi hỏi các phóng sự phải miêu tả người thật, việc thật trong cuộc
sống và tôn trọng tính xác thực của đối tượng miêu tả. Do đó, phóng sự có xu
hướng gắn với đương thời và người đương thời. Chính điều này đã tạo ra độ tin
cậy đặc biệt ở phía độc giả. Chẳng hạn, trong phóng sự Tôi kéo xe (1932), để
làm nổi bật cuộc sống khổ cực, bế tắc của những người phu xe tầng lớp dân
nghèo thành thị Tam Lang đã đóng vai một người phu xe trong vòng 6 ngày,
chủ yếu là ban đêm. ở đây Tam lang đã trải qua tất cả các trạng huống khổ sở
của một người phu xe thực thụ. Trong thời gian ấy, ông vừa kéo xe vừa viết,
vừa cho đăng báo. Theo ông, cuốn phóng sự này không có gì bịa đặt. Bởi lẽ,
bên cạnh sự trải nghiệm thực tế, ông còn kể lại việc làm quen với anh Tư S và
cuộc đời của anh một người phu xe đang lâm vào cảnh bần cùng. Thông qua
đó, Tam Lang đã cho ra đời một tác phẩm thật cụ thể, chân thực, sinh động,
(1)
(2)

Phan Trọng Thưởng - Bài đã dẫn - tr. 31, 32
Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi - Sách đã dẫn - tr. 346

10


Khoá luận tốt nghiệp

Lê Thị An - K29H văn - ĐHSPhN 2

phong phú chất liệu sống, đúng như nhận xét của nhà nghiên cứu Vũ Ngọc
Phan: "Tôi kéo xe là một quyển phóng sự giá trị, nó lại là một quyển phóng sự
trước nhất ở nước ta. Người ta có thể coi nó là quyển mở đầu cho lối văn
phóng sự trong văn chương Việt Nam." (1)



Khoá luận tốt nghiệp

Lê Thị An - K29H văn - ĐHSPhN 2

Hầu hết các phóng sự đều đề cập đến những vấn đề mang tính chất cấp
thiết, nóng bỏng của xã hội đương thời, qua đó nói lên được thực chất và xu
thế của vấn đề. Đặc trưng này thể hiện rõ nhất trong các phóng sự của giai
đoạn văn học trước cách mạng tháng Tám 1945. Bởi lẽ đây là thời kỳ xã hội
Việt Nam bị phân hoá mạnh mẽ về giai cấp, khủng hoảng về kinh tế chính
trị Dưới hai gọng kìm của thực dân và phong kiến, trong xã hội xuất hiện
nhiều mặt trái, nhiều cái xấu, cái ác, đã phá vỡ những tư tưởng truyền thống
tốt đẹp của dân tộc. Với tài năng và tâm huyết của mình, các nhà viết phóng
sự đã kịp thời phản ánh những vấn đề nóng bỏng, mang tính chất "quốc nạn"
đó.
Trước hết, đó là nạn cờ bạc bịp trong xã hội tư sản thành thị Việt Nam,
tiêu biểu là phóng sự Cạm bẫy người (1933) của Thiên Hư Vũ Trọng
Phụng. Trong phóng sự này, nhà văn đã tiếp cận hệ thống tổ chức cờ bạc
không phải ở từng sòng bạc riêng lẻ, mà ở chính sở chỉ huy của nó. Nhân vật
trung tâm của tác phẩm là trùm ấm B "ông quân sư của bạc bịp". Tiếp cận
với nhân vật này, nhân vật trần thuật xưng "tôi" cùng với độc giả không chỉ
được lĩnh hội về lí thuyết mà còn được thực hành bằng chính những mánh
khoé, những "ngón bịp" của giới cờ bạc. Rõ ràng, Vũ Trọng Phụng như đang
làm sống dậy những vết thương nhức nhối của xã hội Việt Nam đương thời.
Không chỉ có nạn cờ bạc bịp, nạn quan tham lại nhũng cũng là một vấn
đề mang tính cấp thiết của xã hội. Với cái may mắn là "năng được nằm bên
khay đèn của một ông lục sự già", Vũ Trọng Phụng đã có thể nhìn khắp cả
"một huyện ăn Tết" ra sao trong thiên phóng sự cùng tên ra đời năm 1938.
Phóng sự Việc làng (1940) của nhà văn Ngô Tất Tố cũng bàn về hủ tục ở

gắm vào đó những tâm sự, những nỗi niềm của mình. Nó có thể được phát
biểu qua lời của nhân vật hoặc của chính bản thân tác giả. Riêng đối với thể
tloại phóng sự, những lời khái quát, bàn luận đó thường gắn với nhân vật xưng
"tôi" trong tác phẩm. Chẳng hạn, trong phóng sự Tôi kéo xe, thông qua sự trải
nghiệm và câu chuyện về cuộc đời của anh Tư S, Tam Lang đã nắm được
"chìa khoá" của nghề này. Ông tổng kết : cuộc đời của tất cả phu xe đều khổ,
và người để cho người kéo là ôm lấy cái nhục chung. Từ đó ông đưa ra giải
pháp: dùng kiểu xe ba bánh, do người đạp, để thay thế cho người kéo Điều
đó tuy chưa phải là một vấn đề có ý nghĩa xã hội và tư tưởng lớn, nhưng viết
tác phẩm này, Tam Lang đã tỏ lòng cảm thông, thương xót đối với một bộ

13


Khoá luận tốt nghiệp

Lê Thị An - K29H văn - ĐHSPhN 2

phận dân nghèo thành thị, đồng thời phê phán tính chất bất công của xã hội
lúc bấy giờ.
Cũng bàn luận khái quát, nhưng trong phóng sự của nhà văn Vũ Trọng
Phụng, tính chất chính luận thể hiện đậm nét hơn. Đó chính là những đoạn văn
gắn liền với nhân vật trần thuật xưng "tôi"- sự hoá thân kì diệu của tác giả. ở
Cạm bẫy người, sau hơn ba tháng trời lặn lội với đủ mọi nhân vật của làng bạc
bịp, nhân vật "tôi" đã phải thốt lên rằng: "Nếu ở đời này, trong tình bằng hữu
còn thấy có dây những vết nhơ bẩn của sự tài lợi, trong nhiều cuộc hôn nhân
còn thấy có cái tính cách buôn bán và trong mọi sự buôn bán vẫn có nhiều mặt
trái thì trong sự cờ bạc, có lẽ có mọi ngón bịp chỉ là sự tất nhiên rất thường.
Chỉ cái máu cờ bạc của loài người là khiến tôi không thể hiểu được, phải băn
khoăn"(1). Nằm bên khay đèn của viên lục sự già, không cần phải lăn lộn cực

Manh nha từ các thể ghi chép, ký, ký sự trong văn học trung đại
Việt Nam, cùng với quá trình phát triển của lịch sử dân tộc, phóng sự từng
bước hoàn thiện. Nhưng phải đến những năm đầu của thế kỉ XX, thể loại này
mới chính thức ra đời và dần khẳng định được tiếng nói riêng của mình trong
văn học dân tộc. Phóng sự vận động và phát triển qua các giai đoạn sau: giai
đoạn 1930- 1945, giai đoạn 1945-1975( qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp
và Mĩ), giai đoạn từ sau 1975 đến nay.
1.3.1. Giai đoạn 1930 - 1945.
Diện mạo xã hội Việt Nam trong giai đoạn này khác hẳn với xã hội Việt
Nam cổ truyền, bởi ở đó có những sự thay đổi lớn lao. Nhưng từ trong bản
chất, nó vẫn chỉ là một xã hội thực dân nửa phong kiến, với sự phân hoá thành
nhiều tầng lớp nhiều giai cấp khác nhau.Các trào lưu Văn minh, Âu hoá
lối sống tân thờitừ phương Tây thâm nhập vào Việt Nam đã làm đảo lộn
mọi giá trị, dẫn đến tình trạng hỗn loạn của xã hội.
Tình trạng này ngay lập tức đã được phản ánh trong văn chương, đặc
biệt là các tác phẩm của trào lưu văn học hiện thực phê phán. So với truyện
ngắn, tiểu thuyết, phóng sự là thể loại có ưu thế hơn cả. Bởi lẽ, nó không chỉ
phản ánh chân thực những vấn đề có tính chất thời sự cấp bách, mà nó còn tìm
được con đường nhanh nhất để đến với bạn đọc, ấy là con đường báo chí. Từ
tác phẩm đầu tiên- Tôi kéo xe(1932) của Tam Lang- phóng sự đã liên tục phát
triển và đạt thành tựu rực rỡ với các cây bút Trọng Lang, Vũ Trọng Phụng,
Ngô Tất Tố, Nguyễn Đình Lạp , trong đó xuất sắc nhất là văn tài họVũ.
TS. Phan Trọng Thưởng trong bài viết của mình đã tổng kết thành tựu
của phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930-1945 theo các nhóm đề tài chính sau:
Thứ nhất: Phóng sự về các sinh hoạt xã hội và đời sống ở đô thị, gồm
các tác phẩm: Cai (Vũ Bằng); Đêm sông Hương (Tam Lang); Hà Nội lầm

15




(1 )

Xin xem thêm Phan Trọng Thưởng - Bài đã dẫn - tr. 32

16


Khoá luận tốt nghiệp

Lê Thị An - K29H văn - ĐHSPhN 2

chất của vấn đề, thậm chí còn đề xuất cả những giải pháp khắc phục. ẩn đằng
sau những lớp sóng ngôn từ tưởng như lạnh lùng đến tàn nhẫn ấy là cả một sự
tủi hổ, chua xót, là lòng cảm thông và niềm uất ức trước những nối thống khổ
của con người, trước những mục ruỗng của xã hội.
Về mặt nghệ thuật, các nhà viết phóng sự đã thể hiện một khả năng tiếp
cận, khám phá và phản ánh hiện thực hết sức sinh động, sáng tạo. Nếu Tam
Lang viết về thảm cảnh của người phu xe bằng sự đặc tả đến từng chi tiết , thì
Nguyễn Đình Lạp lại miêu tả hiện thực theo lối nhận chân và bắt người đọc
suy nghĩ về nó bằng cách viết giàu hình ảnh gây ấn tượng(1). Nếu Ngô Tất Tố
có sở trường viết về nông thôn thì Vũ Trọng Phụng lại có biệt tài trong cách
mô tả cuộc sống ở thành thị. Hiện thực ấy trở nên hấp dẫn hơn qua cách dẫn
chuyện tài tình của nhân vật trần thuật xưng "tôi" và qua lời văn phóng sự sắc
sảo, biến hoá khôn lường
Tóm lại, dù chưa chỉ ra được con đường đấu tranh tự giải phóng cho
người cần lao, chưa mở ra được một viễn cảnh tương lai tươi sáng , nhưng
bằng việc miêu tả thực trạng đương thời, các nhà viết phóng sự đã dựng lên
một bức tranh xã hội rộng lớn có sức tố cáo mạnh mẽ .Và chính ở giai đoạn
này, phóng sự Việt Nam đã phát triển lên tới đỉnh cao, đạt nhiều thành tựu

đề cập đến cuộc sống của những con người dưới đáy và những thực trạng đen
tối của xã hội với thái độ phê phán mạnh mẽ, còn trong giai đoạn này, phóng
sự hướng tới hình tượng quần chúng cách mạng, hình tượng người lính ở chiến
trường với thái độ ngợi ca, trân trọng. Nếu ở giai đoạn trước, phóng sự chưa
chỉ ra con đường đấu tranh tự giải phóng, thì ở giai đoạn này, phóng sự đi
cùng với con đường cách mạng đầy hoa và chiến công chói lọi.
Trong giai đoạn này, nhiệm vụ chống Mĩ cứu nước và xây dựng chủ
nghĩa xã hội đã chi phối triệt để sự phát triển của văn học. Phóng sự với đúng
ý nghĩa thể loại của nó được thay thế bởi ký, tuỳ bút, truyện ký Đây là
những thể loại có nhiều nét gần gũi với phóng sự. Các nhà văn, nhà thơ với
khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn đã viết về đồng bào, chiến sĩ, đất
nước, dân tộc bằng niềm tin và niềm xúc động dâng trào. Hàng loạt các cây
bút tài năng đã từ miền Bắc vào chiến trường miền Nam. Theo bước chân của
những người chiến sĩ, họ đã sáng tạo ra nhiều tác phẩm phản ánh chủ nghĩa
yêu nước, chủ nghĩa anh hùng của "thành đồng Tổ quốc". Từ Nguyễn Thi đến
Nguyễn Trung Thành, từ Phan Tứ đến Nguyễn Văn Bổng, Anh Đức, Nguyễn
Quang Sáng đều để lại những tác phẩm ký, bút ký, tuỳ bút, truyện ký có giá

18


Khoá luận tốt nghiệp

Lê Thị An - K29H văn - ĐHSPhN 2

trị. Chẳng hạn, tập truyện ký Bức thư Cà Mau (1965) của Anh Đức, tập ký
Cửu Long cuộn sóng (1965) của Nguyễn Văn Bổng, truyện ký Người mẹ cầm
súng (1965) của Nguyễn Thi, tập truyện ký Trên quê hương những anh hùng
Điện Ngọc (1969) của Nguyễn Trung Thành
Rõ ràng là trên cơ sở kế thừa những thành tựu và kinh nghiệm của


Lê Thị An - K29H văn - ĐHSPhN 2

Đại hội Đảng lần thứ VI (1986) đã đề ra phương châm đổi mới đất
nước, coi đổi mới là yêu cầu bức thiết, là vấn đề có ý nghĩa sống còn. Theo đó,
văn học cũng phải đổi mới, đáp ứng yêu cầu của thời đại, của công chúng. Các
nhà văn đã mở rộng đề tài, mở rộng phạm vi hiện thực phản ánh, đặc biệt vào
những "vùng cấm" mà văn học trước đó chưa quan tâm,thậm chí né tránh. Đó
là mô tả, mổ xẻ những hiện tượng tiêu cực nội bộ, nhìn thẳng vào những tổn
thất nặng nề trong chiến tranh, bước đầu đề cập đến bi kịch cá nhân Những
thành quả sáng tác theo xu hướng này đã được độc giả đón nhận và hoan
nghênh: Đứng trước biển, Cù lao Tràm của Nguyễn Mạnh Tuấn; Mưa mùa hạ
, Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng; Bức tranh, Bến quê của Nguyễn
Minh Châu; Thời xa vắng của Lê Lựu; kịch của Lưu Quang Vũ; truyện ngắn
của Nguyễn Huy Thiệp Đề cập đến tình hình văn học nói trên, chúng tôi
muốn khẳng định rằng: xu thế phát triển ấy của văn học tất yếu sẽ khiến
phóng sự - một thể loại có lợi thế trong phản ánh chân thực, kịp thời, mang
tính chính luận - có bước phát triển nhảy vọt. Dường như các tác giả không
muốn phê phán, lên án những mặt trái của xã hội bằng hư cấu, tưởng tượng
(tức tiểu thuyết, truyện ngắn, kịch) mà bằng những phóng sự điều tra người
thật, việc thật. Chẳng hạn: Cái đêm hôm ấy đêm gì của Phùng Gia Lộc;
Chuyện ông vua lốp , Lời khai của bị can của Trần Huy Quang; Đêm trắng ,
Làng giáo có gì vui của Hoàng Minh Tường; Người đàn bà quỳ của Minh
Chuyên Đây là những tác phẩm đã từng gây tiếng vang, thậm chí gây sốc
trong đời sống và trong văn học. Có thể nói, hơn một thập niên cuối của thế kỉ
XX, phóng sự là thể loại đặc biệt phát triển. Bởi vậy, nhiều nhà nghiên cứu
cho rằng: phóng sự với ưu thế của nó đã góp phần chống tiêu cực, phanh phui
những ung nhọt của xã hội, góp phần tạo dựng niềm tin của quần chúng đối
với đường lối đổi mới của Đảng.
Vào những năm cuối của thế kỉ XX và những năm đầu của thế kỉ XXI,

Và cho đến nay, người ta tẫn nhắc đến tên tuổi của một nhà văn đã có
công rất lớn trong việc đưa thể loại phóng sự đến thành thục, đó là Vũ Trọng
Phụng - "ông vua phóng sự đất Bắc".

21