TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 2(25).2008
NGHỆ THUẬT TRÀO PHÚNG TRONG
TIỂU THUYẾT SỐ ĐỎ, TRÚNG SỐ ĐỘC ĐẮC
CỦA VŨ TRỌNG PHỤNG
THE SATIRICAL ART IN NOVELS “SO DO” AND “TRUNG SO DOC
DAC” OF VU TRONG PHUNG

LÊ THỊ TẤN
Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng

TÓM TẮT
Vũ Trọng Phụng là một nhà văn lớn đầy tài năng. Ông đã có những đóng góp
quan trọng vào sự phát triển của nền văn học Việt Nam theo hướng hiện đại hóa,
trước hết là ở lĩnh vực tiểu thuyết. Ở tiểu thuyết “Số đỏ” và “Trúng số độc
đắc”, Vũ Trọng Phụng đã xây dựng thành công nhân vật "số phận", nhân vật "đồ
vật hoá" và đặc biệt là nhân vật "kịch". Nhưng có lẽ đặc sắc và quan trọng hơn
cả, cái làm nên phần hồn nghệ thuật trào phúng của tiểu thuyết Số đỏ, Trúng số
độc đắc đó là nghệ thuật ngôn từ. Với lối dùng từ sắc sảo, với giọng điệu đầy tính
hài hước, đùa bỡn, tác giả đã phơi bày mặt trái của xã hội đương thời. Và cũng
thông qua cách xây dựng nhân vật, cách dùng từ độc đáo, tác giả đã thể hiện
niềm khát vọng vô biên của mình về cuộc sống.
ABSTRACT
Vu Trong Phung was a writer of genius who had made important contributions to
the development of modernizing Vietnamese literature, firstly to the novel field. In
the two novels So do and Trung so doc dac, Vu Trong Phung had successfully
made up the characters of “fate”, of “artefact”, and especially of “drama”.
However, probably the most special important thing that created the art soul of
these novels was the art of words. With sharp words and a satirical tone, he
showed the seamy side of the contemporary society. And, at the same time, his
longing for a better life.


Một trong những đặc điểm nổi bật của tiểu thuyết Số đỏ, Trúng số độc đắc
là “nhân vật kịch”. Nhân vật trong Số đỏ là nhân vật thể hiện các vai diễn chủ yếu
làm trò để gây cười thông qua các hành động máy móc, đầy mâu thuẫn. Còn ở
Trúng số độc đắc các nhân vật lại đóng kịch một cách “nghiêm chỉnh” nhằm thủ
vai với nhiều mục đích khác nhau, có lúc nịnh bợ, có lúc vụ lợi, đê hèn.
Có thể nói, thông qua hành động kịch, tâm lý kịch, ngôn ngữ kịch của các
nhân vật trong tiểu thuyết Số đỏ, Trúng số độc đắc, “Vũ Trọng Phụng đã tạo ra
được một thứ “nhân loại” độc đáo của riêng mình”.[1,tr.214]
2. Những nét đặc sắc về ngôn từ nghệ thuật trong tiểu thuyết Số đỏ, Trúng số
độc đắc.
Như đã biết: “Chức năng của ngôn từ nghệ thuật là sáng tạo ra khách thể
thẩm mỹ, đồng thời sáng tạo ra bản thân các hình tượng ngôn từ, các biểu trưng
nghệ thuật, các hình thức lời thơ, lời văn xuôi nghệ thuật để thoả mãn nhu cầu
giao tiếp nghệ thuật” [3,tr163]. Và theo giáo sư Trần Đình Sử, đặc điểm của ngôn
từ trong tiểu thuyết là có nhiều tiếng nói. Mỗi nhân vật trong tiểu thuyết đều có
tiếng nói riêng, mỗi nhà văn có phong cách giọng điệu riêng. Với Vũ Trọng
Phụng, qua Số đỏ, ông đã tạo ra một chuỗi cười dài khoái trá, hả hê. Trong Trúng
số độc đắc là những tiếng cười buồn, chua chát, mỉa mai, xót xa cho thói đời đen
bạc. Nhưng dù ở mức độ nào thì ngôn từ trong tác phẩm của ông cũng mang một
sức mạnh tố cáo rộng và sâu, thể hiện một phong cách trào phúng độc đáo.
Có thể nói, hiện tượng “ngôn từ bị huỷ diệt” là nét độc đáo nhất của nhà
văn Vũ Trọng Phụng. Hiện tượng “ngôn từ bị hủy diệt” trong tiểu thuyết Số đỏ,
Trúng số độc đắc một mặt làm bật lên những tiếng cười dòn giã, mặt khác thể hiện
cái phi lý, phi nghĩa của cuộc đời, phản ánh những diện mạo quái thai của thời đại.
Và thật vậy, “để trào phúng, châm biếm trên bình diện ngôn ngữ, cách thường
116
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 2(25).2008
thấy ở Vũ là ghép các tổ hợp từ có nghĩa tương phản, trái ngược nhau như một sự
“cưỡng hôn ngôn ngữ” để tạo ra mâu thuẫn, làm lệch chuẩn, gây cười” [2,tr226].
Một nét độc đáo đáng kể trong ngôn từ nghệ thuật của Vũ Trọng Phụng

Phụng. Giọng điệu này làm cho tiếng cười mỉa mai, chế giễu bớt phần cay độc và
từ đó có thể quên đi những “nghịch lý”, “vô nghĩa lý” của cuộc đời.
Bên cạnh giọng trào lộng, đùa bỡn mua vui thì ở tiểu thuyết Số đỏ, Trúng
số độc đắc tiếng cười châm biếm, mỉa mai cũng được phát huy tối đa. Tác giả đã
khéo đưa ra những tình huống gây cười chua chát và mỉa mai. Cười cho một xã hội
đau đớn đến tê tái bởi những trật tự, luân lý, chân lý, tình người đang bị đảo
ngược. Điều này cho ta thấy giọng châm biếm, mỉa mai đã tạo cho văn chương Vũ
117
118
Trọng Phụng có sức mạnh đặc biệt để tấn công vào xã hội, để lên án xã hội với
thái độ dứt khoát.
Ngoài giọng trào lộng, đùa bỡn, mua vui, giọng châm biếm, mỉa mai được
thể hiện trong tiểu thuyết Số đỏ, Trúng số độc đắc, thì thấp thoáng, ẩn giấu đằng
sau những giọng điệu ấy đó là giọng than thở, chán chường, bi quan, hoài nghi của
tác giả. Sở dĩ như vậy là vì Vũ Trọng Phụng được sinh ra và lớn lên trong một môi
trường mà mặt trái của xã hội thực dân nửa phong kiến thành thị phơi bày ra rõ
nhất. Ông luôn mang trong mình mối bất hòa sâu sắc với tầng lớp thượng lưu. Ông
sống và viết trong một giai đoạn mà xã hội đắm chìm trong danh vọng, tiền bạc,
cơm áo Tất cả đang quay cuồng, đảo lộn, vì thế mà giọng điệu chủ đạo ở Số đỏ,
Trúng số độc đắc của Vũ Trọng Phụng vẫn là giọng buồn chán, hoài nghi, bi quan
trước cuộc đời. Và thông qua giọng điệu này, tác giả đã thể hiện khát vọng mãnh
liệt của mình về một xã hội lành mạnh, tiến bộ thật sự.
Có thể nói, ngôn từ nghệ thuật trong Số đỏ và Trúng số độc đắc là một thành
công đặc biệt của Vũ Trọng Phụng. Với tài năng xuất sắc của mình, ông đã đưa văn
học tiếng Việt đạt một đỉnh cao mới.
Vũ Trọng Phụng là một nhà văn lớn đầy tài năng, tiêu biểu giai đoạn văn
học 1930 - 1945. Trong tiểu thuyết Số đỏ, Trúng số độc đắc, thông qua bức tranh
xã hội đầy rẫy những ngẫu nhiên, vô nghĩa lý của cuộc đời, Vũ Trọng Phụng đã
châm biếm sâu cay, đả kích, vỗ vào mặt của những ông chủ, bà chủ, cùng với
những kẻ có tiền vô đạo đức trong xã hội lúc bấy giờ. Và thật vậy, ”Vũ Trọng