Khoá luận tốt nghiệp

Lương Thị Hà

lời cảm ơn

Em xin chân thành cảm ơn Th.S. Lê Thị Thu Hiền - người đã tận tình
giúp đỡ, hướng dẫn em trong quá trình làm khoá luận này.
Đồng thời, em xũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong tổ
Văn học nước ngoài, Khoa Ngữ văn, Trường ĐHSP Hà Nội 2 đã tạo điều kiện
thuận lợi cho em trong quá trình học tập, nghiên cứu.

Hà Nội, ngày 10 tháng 5 năm 2007
Lương Thị Hà

K29A Ngữ văn

1


Khoá luận tốt nghiệp

Lương Thị Hà

lời cam đoan

Tôi xin cam đoan những nội dung mà tôi đã trình bày trong khoá luận
tốt nghiệp này là kết quả của quá trình nghiên cứu bản thân tôi dưới sự hướng
dẫn của các thầy cô giáo. Những nội dung này không hề trùng với kết quả
nghiên cứu của các tác giả khác.


táo bạo và cay đắng. Các tác phẩm Sông Đông êm đềm, Đất vỡ hoang, Số phận
con người, Họ chiến đấu vì tổ quốc đã trở thành tài sản văn hoá chung của
nhân loại, đã thuộc về nền văn học của toàn thế giới (Vinli Brêden). Trong
toàn bộ sáng tác của Sôlôkhôp, Sông Đông êm đềm được coi là tác phẩm xuất
sắc nhất. Pho tiểu thuyết này giống như bộ sử thi của thời đại, là niềm tự hào
của nhân dân Nga. Sông Đông êm đềm được dư luận thế giới đánh giá là "kiệt
tác của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa", là "thiên sử thi nhân dân mãnh
liệt", "kiệt tác của mọi thời đại", và là kiệt tác của văn học thế giới".

K29A Ngữ văn

3


Khoá luận tốt nghiệp

Lương Thị Hà

Sức sống của Sông Đông êm đềm là bất diệt bởi có sự sáng tạo táo bạo
của Sôlôkhôp trong việc xây dựng lên nhân vật điển hình Grigôri Mêlêkhôp.
Sôlôkhôp đã khiến cho giới phê bình phải ngỡ ngàng ở chỗ Grigôri mặc dù
mắc những lỗi lầm to lớn nhưng vẫn là một điển hình về con người đẹp.
"Sôlôkhôp là nhà văn đầu tiên khám phá ra vẻ đẹp cả về tinh thần và thể chất
của người lao động" (Nguyễn Kim Đính) [3, 223]. Chính Sôlôkhôp khẳng
định "Grigôri - mặc dù có những sai lầm, đã chiếm được tình cảm trong trái
tim của hàng triệu độc giả" [3, 223]. Grigôri được khắc hoạ là con người xuất
thân từ nông dân, mang trong mình những phẩm chất tốt đẹp của nhân dân,
tiêu biểu cho số phận của nhân dân và cuộc đấu tranh đi tìm chân lý cách
mạng của mình. Như vậy nghiên cứu về Grigôri Mêlêkhôp góp phần quan
trọng trong việc tìm hiểu tiểu thuyết Sông Đông êm đềm.

trình do các tác giả Việt Nam viết. Qua khảo sát và tìm hiểu, chúng tôi đã có
trong tay một số tài liệu nghiên cứu về Sôlôkhôp như sau:
2.1. Giáo trình
Để xử lý đề tài này chúng tôi dựa trên bốn cuốn giáo trình hiện đang
được sử dụng để giảng dạy và tham khảo tại khoa văn các trường Đại học Sư
phạm và Đại học Khoa học xã hội và nhân văn.
Tác giả S.O. Mêlich Nubarôp năm 1961 trong cuốn Lịch sử văn học Xô
Viết tập 2 đã đề cập đến tính chất hiện thực rõ nét được phản ánh trong tác
phẩm của Sôlôkhôp. Ông viết Sông Đông êm đềm trước hết là một thiên anh
hùng ca ghi lại số phận của dân Côdăc trong thời kỳ cách mạng tháng Mười và
nội chiến". Ông còn chỉ ra được rằng, Sôlôkhôp tôn trọng sự thật một cách
nghiêm ngặt, không tô hồng chiến tranh mà "vẽ lên bức tranh hiện thực với
một quy mô lớn có tính chất sử thi, của cuộc đấu tranh đẫm máu trong toàn bộ
tính chất phũ phàng của nó" [13, 148].
Về nhân vật Grigôri Mêlêkhôp Nubarôp có những phát hiện độc đáo và
đặc sắc. Ông cho rằng "M.Sôlôkhôp đã dành cho nhân vật này nhiều nét cá
tính rất hấp dẫn. Grigôri là một con người độc đáo, có nội tâm phong phú". Và
ông cũng khẳng định rõ đây là một nhân vật mang trong mình tính cách dao
động. Ông nhận xét "Grigôri như chiếc quả lắc đồng hồ, y ngả nghiêng giữa
hai trận tuyến trong cuộc nội chiến" [13, 154].

K29A Ngữ văn

5


Khoá luận tốt nghiệp

Lương Thị Hà


đường đi tìm chân lý, Grigôri bộc lộ rõ nét một nhân cách trung thực, dũng
cảm và cao cả" [2, 819]. Và ông cho rằng sự dao động trong tính cách ấy
chính là do hoàn cảnh, môi trường tác động. Ông viết "Sôlôkhôp ném Grigôri
và những nhân vật xuất thân trung nông cũng như tầng lớp khác vào trong cơn

K29A Ngữ văn

7


Khoá luận tốt nghiệp

Lương Thị Hà

xoáy lốc của thời đại với muôn vàn biến động và mâu thuẫn, để các nhân vật
đó vừa tác động vào môi trường xã hội, vừa chịu sự tác động của hoàn cảnh.
Rồi trên cơ sở những mối xung đột muôn hình muôn vẻ, các tính cách hình
thành phát triển và chuyển biến" [2, 823]. Do phân tích khái quát toàn tác
phẩm nên tác giả cuốn sách đã dừng lại ở đây nhưng chúng tôi coi đây là cơ sở
lý thuyết cho khoá luận này.
2.2. Các sách nghiên cứu, báo và tạp chí về M.Sôlôkhôp
Tác giả Thu Tâm với bài viết Sông Đông êm đềm chảy từ đâu? đã đưa ra
cuộc tranh luận gay gắt về tác giả cuốn tiểu thuyết này. Có luồng thông tin
cho rằng Sôlôkhôp đã ăn cắp văn, lại có luận điệu kết tội Sôlôkhôp có thiện
cảm với Bạch vệ. Tác giả viết Phải chăng đó là thói ghen ghét, đố kị? Thái độ
này thể hiện rõ trong giới Văn học Nga lưu vong. Họ tìm cách kết tội nhà văn,
nghi ngờ quyền tác giả của ông với Sông Đông êm đềm. Sau cùng tác giả bải
viết này đã cung cấp cho bạn đọc một số chi tiết đã được khẳng định sự thật
Sông Đông êm đềm chính là của Sôlôkhôp, bác bỏ mọi luận điệu, mọi lời gièm
pha làm tổn hại đến thanh danh của nhà văn và giá trị của tác phẩm. Tác giả

của tâm hồn người Côdăc được miêu tả đan xen với những tập quán mê tín hủ
bại, những đam mê, tội ác và sự trừng phạt khốc liệt" [19, 368]. Tác giả bài
viết còn thấy được sự gắn bó mật thiết giữa nhân vật Grigôri với dòng sông
Đông thân thuộc. Ông viết" cùng với sự trao đảo trong cuộc sống riêng của
Grigôri, dòng sông Đông cũng bắt đầu ngầu đục" [19, 640].
Trong cuốn Nét đẹp Nga trong thơ văn và ngôn ngữ Nga 2004, Trần
Vĩnh Phúc cũng nhắc tới Sôlôkhôp. Trong cuốn này có 02 phần viết về
Sôlôkhôp, phần 1: Giới thiệu sơ lược về Sôlôkhôp và một số truyện ngắn của
ông. Phần 2: Đề cập đến chủ nghĩa hiện thực của Sôlôkhôp. Ông viết "Chủ
nghĩa hiện thực của Sôlôkhôp phản kháng và chân tình, thiên về khám phá và
miêu tả những bức tranh rộng lớn mang tính chất sử thi của cuộc sống nhân
dân và những tính cách khắc nghiệt rộng lớn của con người [15, 376].
Bài viết Sôlôkhôp - Một số phận vinh quang và cay đắng của Nguyễn
Hải Hà đã bổ sung thêm những tài liệu chính xác về Sôlôkhôp. Bài viết đề cập
đến cuộc đời đầy vinh quang nhưng cũng lắm nghiệt ngã, oan trái của một nhà
văn lỗi lạc. Dù số phận long đong đến đâu, Sôlôkhôp vẫn đương đầu, vượt qua
với bản lĩnh kiên cường và một nhân cách cao thượng.

K29A Ngữ văn

9


Khoá luận tốt nghiệp

Lương Thị Hà

Theo Giáo sư Nguyễn Hải Hà, nhân vật Grigôri trong tác phẩm Sông
Đông êm đềm cũng có nhiều những ý kiến phản hồi khác nhau. Ngay sau khi
quyển 1 và quyển 2 của Sông Đông êm đềm ra đời, một số nhà phê bình đã


Khoá luận tốt nghiệp

Lương Thị Hà

3. Phạm vi, đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu
Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của chúng tôi là tiểu thuyết Sông Đông
êm đềm của M.Sôlôkhôp. Nhưng trong khuôn khổ một khoá luận tốt nghiệp,
chúng tôi không thể khảo sát trên phương diện rộng mà chỉ đi vào nghiên cứu
một khía cạnh cụ thể: Nghệ thuật khắc hoạ tính cách nhân vật Grigôri.
Nhiệm vụ của khoá luận trước hết chỉ ra những nét tính cách khái quát,
điển hình, tiêu biểu, độc đáo của Grigôri. Sau đó chúng tôi đi vào phân tích để
thấy được tài khác hoạ, miêu tả nhân vật một cách độc đáo của Sôlôkhôp . Từ
đó khẳng định đóng góp quan trọng của Sôlôkhôp vào sự phát triển của nền
văn học hiện thực Nga nói riêng và văn học thế giới nói chung.
4. Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện việc nghiên cứu này chúng tôi dựa trên những thành tựu
của thi pháp học hiện đại và kết hợp sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:
Phương pháp thống kê, phương pháp tiếp cận hệ thống, phương pháp so sánh
văn học, phương pháp phân tích tổng hợp.
5. Cấu trúc khoá luận
Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, nội dung khoá luận này được triển
khai theo hai chương:
- Chương 1: Grigôri Mêlêkhôp - Một tính cách điển hình và phức tạp.
- Chương 2: Nghệ thuật khắc hoạ tính cách nhân vật Grigôri Mêlêkhôp.

K29A Ngữ văn

11


con người vốn có trong đời sống. Tính cách của Natalia, của Acxinhia, Grigôri
đều là những con người thực ở ngoài đời. Natalia là mẫu người phụ nữ Nga
nhu mì, cam chịu, thuỷ chung son sắt. Còn xây dựng lên nhân vật Acxinhia,
Sôlôkhôp muốn thể hiện một mẫu người phụ nữ phá cách, yêu cuồng nhiệt,
dám bất chấp tất cả vì cuộc sống tự do của mình.
Tính cách có vai trò hết sức quan trọng đối với cả nội dung và hình thức
của tác phẩm văn học. Đối với nội dung, tính cách có nhiệm vụ cụ thể hoá sự
thực hiện của chủ đề tư tưởng tác phẩm, hay nói cụ thể hơn, thông qua hoạt
động và mối liên hệ giữa các tính cách, người đọc sẽ đi đến một sự khái quát
hoá về mặt nhận thức tư tưởng. Cũng qua hệ thống tính cách, người đọc có thể
đánh giá khả năng biểu hiện nội dung của các yếu tố hình thức như ngôn ngữ,
kết cấu, những quy luật loại thể, các biện pháp thể hiện. Tóm lại có thể nói
như Hêghen: "tính cách là điểm trung tâm của mối quan hệ giữa nội dung và
hình thức". Đôxtôiepxki cũng khẳng định "đối với nhà văn, toàn bộ vấn đề là
ở tính cách".

K29A Ngữ văn

14


Khoá luận tốt nghiệp

Lương Thị Hà

Khi nói đến tính cách, tức là nói về cái riêng, bản sắc của một con
người cá biệt, cụ thể, nhưng nó cũng mang những nét chung, đồng thời nó
cũng có một quá trình hợp lôgic cuộc sống. Như vậy tức là tính cách nhân vật
phải mang tính riêng, tính chung và tính lôgic.
Grigôri là một chàng trai mang trong mình tất cả tính cách của một

Lương Thị Hà

trạng thái cảm xúc và đôi lúc có sự lầm đường lạc lối. Ta có thể làm rõ những
tính cách này trong phần tiếp theo của khoá luận.
Không phải hoàn cảnh nào cũng được coi là điển hình. Hoàn cảnh điển
hình là "hoàn cảnh của nhân vật được tái hiện vào trong tác phẩm, phản ánh
bản chất hoặc một vài khía cạnh trong những tình thế xã hội với một quan hệ
giai cấp nhất định" [5, 131].
Trong hoàn cảnh điển hình sẽ sinh ra tính cách điển hình để phù hợp với
nó. Trong hoàn cảnh chiến tranh rối ren, loạn lạc, phi nghĩa đó đã lý giải được
tính cách phức tạp, dao động của Grigôri. Vì những cuộc bạo loạn, nội chiến
liên miên đã làm ngả nghiêng Grigôri, khiến chàng phải tìm đến con đường
thứ ba, cuối cùng cũng thất bại và rơi vào bi kịch không lối thoát. Xây dựng
lên Grigôri chính là xây dựng lên một tính cách điển hình trong hoàn cảnh
điển hình.
1.2. Grigôri - một chàng trai Côdăc mang những tính cách điển hình
Grigôri sinh ra trên mảnh đất sông Đông kiên cường. Cái nắng, cái gió
của thảo nguyên bao la và sông nước mênh mông đã nuôi nấng và hun đúc lên
chàng trai mang đậm chất Côdăc này. Grigôri điển hình cho những chàng
thanh niên Côdăc ưa tự do, yêu lao động, mang trong mình bản tính trung thực
thẳng thắn, mạnh mẽ phóng khoáng... Đó chính là nét chung có thể được coi
như sự tự hào của dân tộc Côdăc.
1.2.1. Con người trung thực, nóng nẩy, mạnh mẽ, gan dạ
Có thể nói đây là một bản tính ăn sâu vào trong máu thịt của người dân
Côdăc nói chung và đối với Grigôri nói riêng. Đó là bản chất của người nông
dân trung thực tuy ít học. Điều này thể hiện rõ trong cách cư xử, trong lời ăn
tiếng nói hằng ngày của Grigôri.
Grigôri sinh ra, lớn lên trên mảnh đất sông Đông tràn đầy không khí tự
do, ở chàng đã hội tụ và thừa hưởng toàn bộ tính cách chung của dân tộc


mà tác giả khoá luận muốn đề cập đến.

K29A Ngữ văn

20


Khoá luận tốt nghiệp

Lương Thị Hà

1.2.2. Tính cách nhân hậu, giàu tình cảm, yêu điều thiện, yêu tự do
Đời sống tinh thần của nhân dân Côdăc không thể thiếu lời ca tiếng hát,
những làn điệu dân ca. Những làn điệu dân ca mượt mà, đằm thắm đã thấm
đẫm tâm hồn của họ. Phải chăng bởi những truyền thống, được tiếp xúc và hít
thở không khí dân ca, ca dao mà Grigôri mang trong mình một tình yêu chân
thành đối với mọi người, mỗi sự vật xung quanh. Khi bước chân về làng, nghe
bài hát dân ca quen thuộc, bài hát mà chàng đã hát không biết bao nhiêu lần,
chàng cảm giác vô cùng thân thương và ấm áp. "Người chàng bất thần lạnh
nhói, mắt mờ đi, ngực bị bó chặt" [Phần 3, tr.555].
Quê hương, nơi chôn nhau cắt rốn, đã để lại trong lòng Grigôri nhiều
nỗi nhớ nhung da diết. Chàng luôn mong được về nhà, được vùng vẫy trên
sông Đông. Tình yêu đó đã được Grigôri nhiều lần thổ lộ. Khi chuyện của
Acxinhia và Grigôri không thành, Acxinhia có ý muốn cùng Grigôri bỏ trốn
nhưng chàng đã trả lời " anh chẳng bỏ mảnh đất này đi đâu được. ở đây là
đồng cỏ, còn có không khí mà thở... anh chẳng bỏ thôn xóm đi đâu cả" ( Phần
1. Tr.83). Điều này ta có thể thấy được tình cảm chân thành, tha thiết của
chàng đối với quê hương. Cuộc đời Grigôri gắn liền với dòng sông Đông.
Trong tác phẩm, những lần thăng trầm của cuộc đời chàng là những lần dòng
sông Đông sục sôi ngầu đục. Chàng sinh ra và lớn lên bên dòng sông Đông,

thương, nước mắt Grigôri cũng đã nhiều lần nhỏ xuống. Đó không phải là sự
yếu đuối mà nó thể hiện một tâm hồn nhạy cảm, giàu tình yêu thương. Chàng
đã gan dạ một mình chiến đấu với một tiểu đội để bênh vực cho cô gái Ba Lan
khỏi bị hà hiếp. Nhưng chàng không thắng nổi và đã lâu lắm rồi đây là lần đầu
tiên thiếu chút nữa thì chàng khóc. Chỉ một chi tiết nhỏ như vậy đã cho thấy
bản chất tốt đẹp của con người Grigôri.
Trên trận chiến, một lần con ngựa mà chàng cưỡi bị dính đạn, "Grigôri
liếc chỗ bẹn bên trái của con ngựa thấy một vết thương mở hoác rất sâu, máu
đen ấm chảy ra phùn phụt như nước ngầm. Chàng không chùi nước mắt nghẹn
ngào bảo gã Côdăc "bắn cho nó một viên đạn" [Phần 7, tr.616]. Chàng không
muốn chứng kiến cảnh chú ngựa quằn quại đau đớn. Qua đây tác giả càng làm
rõ hơn tình cảm yêu thương của Grigôri đối với cuộc sống xung quanh.
Cả cuộc đời, Grigôri chỉ có một tình yêu duy nhất đối với Acxinhia còn
với Natalia chàng chỉ có tình thương cảm. Trong lòng chàng luôn mặc cảm có
lỗi với Natalia, chàng thương nàng đã khổ vì mình. Khi Natalia qua đời
Grigôri đã suy sụp tinh thần, chàng khóc thương cho cuộc đời đau khổ của

K29A Ngữ văn

22


Khoá luận tốt nghiệp

Lương Thị Hà

nàng. Đến lúc này chàng cảm thấy hụt hẫng khi không có nàng bên cạnh. Lúc
nói chuyện với hai con về Natalia "Grigôri quay mặt đi. Xem ra bệnh tật đã
làm yếu mềm ý chí của chàng: vài giọt nước mắt ứa ra trong hai con mắt
chàng" [Phần 7, tr.905]. Chàng thương hai con bơ vơ, thiếu bàn tay chăm sóc


Lương Thị Hà

phác thật thà nhưng cũng rất đằm thắm giàu tình yêu thương. Nếu như
Sôlôkhôp chỉ xây dựng Grigôri với tính cách như vậy thì hình tượng Grigôri
hịên lên chưa đặc sắc và sẽ mờ nhạt trong lòng người đọc. Cái tài của
Sôlôkhốp ở đây là phát hiện ra cái phức tạp trong tính cách của Grigôri và thể
hiện hết sức thành công trong tác phẩm của mình.
1.3. Grigôri Mêlêkhôp - một chàng trai Côdăc phức tạp và riêng biệt
Xã hội Côdăc gia trưởng sống một cuộc sống bình lặng từ bao đời nay.
ở đây tất cả mọi thứ hầu như đều kiên cố, không gì lay chuyển nổi và được
bồi đắp lên từ hàng bao thế kỷ. Tại miền sông Đông này từng phát sinh và
phát triển những mối quan hệ phong kiến gia trưởng hà khắc. Những quan
niệm cổ hủ của người dân Côdăc về sự thống nhất gia đình, về thái độ hoàn
toàn phục tùng người trên, về lối sống đầy rẫy những thành kiến đẳng cấp man
dợ, chính là dựa vào các quan hệ đó. Mở đầu tác phẩm Sôlôkhôp giới thiệu
cho người đọc biết về gia đình Mêlêkhôp, cụ thể là Prôcôphi ông nội của
Grigôri. Xưa kia, Prôcôphi đã mang về thôn Tactaxki người vợ Thổ Nhĩ Kỳ
đang có thai. Dân làng do đầu óc mê muội, lạc hậu đã tin chắc rằng người đàn
bà Thổ Nhĩ Kỳ ấy là yêu ma gây nên nạn dịch ở trong thôn. Họ đã kéo đến
nhà Prôcôphi, lôi người vợ của ông ra đánh đập tàn tệ. Prôcôphi đã phản
kháng quyết liệt. Ông vung thanh kiếm lên và chém một người trong bọn họ.
Họ đã bỏ chạy. Nhưng vợ ông thì máu me đầm đìa, đẻ non và chết... chính
dòng máu phản kháng từ đời ông cha đã chảy vào đời Grigôri lý giải nhiều
những hành động phản kháng của Grigôri.
1.3.1. Con người phản kháng, không chịu khuất phục
Cũng như nhiều người nông dân khác, gia đình Mêlêkhôp vốn chỉ biết
yên phận, tôn thờ đức Chúa trời và trung thành với Nga hoàng. Họ căm ghét
chiến tranh vì chiến tranh chỉ mang lại đau thương và tang tóc nhưng họ đâu