BỘ GIÁO DỤC VÀ ðÀO TẠO
TRƯỜNG ðẠI HỌC NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI
----------

----------

NGÔ THỊ HỒNG

NGHIÊN CỨU PHÁT TRIỂN MỘT SỐ NGHỀ SẢN XUẤT
TRUYỀN THỐNG TRÊN ðỊA BÀN HUYỆN ÂN THI,
TỈNH HƯNG YÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ
Chuyên ngành: KINH TẾ NÔNG NGHIỆP
Mã số: 60.31.10

Người hướng dẫn khoa học: TS. NGUYỄN TẤT THẮNG

HÀ NỘI - 2009


LỜI CAM ðOAN

Tôi xin cam ñoan số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung
thực và chưa từng ñược sử dụng ñể bảo vệ một học vị nào.
Tôi xin cam ñoan mọi sự giúp ñỡ cho việc thực hiện luận văn này ñã
ñược cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn này ñã ñược chỉ rõ
nguồn gốc.

Tác giả luận văn




MỤC LỤC
Lời cam ñoan ..................................................................................................

i

Lời cảm ơn ......................................................................................................

ii

Mục lục ...........................................................................................................

iii

Danh mục các chữ viết tắt ...............................................................................

vi

Danh mục các bảng .........................................................................................

vii

Danh mục ñồ thị và sơ ñồ ...............................................................................

ix

1. Mở ñầu ......................................................................................................

1


5

2.1. Cơ sở lý luận về phát triển nghề truyền thống ...............................

5

2.1.1 Cơ sở lý luận về phát triển .........................................................

5

2.1.1.1. Khái niệm về tăng trưởng và phát triển.....................................

5

2.1.1.2. Khái niệm về phát triển bền vững.............................................

5

2.1.2. Cơ sở lý luận về nghề truyền thống ............................................

7

2.1.2.1 Khái niệm về nghề truyền thống và làng nghề truyền thống.......

7

2.1.2.2. Phân loại nghề truyền thống ……………………………………

10

20

2.2. Cơ sở thực tiễn về phát triển nghề truyền thống ............................

23

2.2.1. Kinh nghiệm phát triển các nghề truyền thống trên thế giới.........

23

2.2.2 Thực tiễn phát triển các nghề truyền thống ở Việt Nam ...............

27

2.2.3 Thực trạng phát triển các nghề truyền thống ở tỉnh Hưng Yên .....

29

2.2.4 Chính sách của nhà nước trong việc phát triển các nghề truyền
thống ...................................................................................................

30

2.3 Các nghiên cứu có liên quan ñến nghề truyền thống........................

30

3. ðặc ñiểm ñịa bàn và phương pháp nghiên cứu .............................

32


36

3.1.2.1. ðặc ñiểm dân số lao ñộng ………………………………………

36

3.1.2.2. ðặc ñiểm cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất ……………………..

38

3.1.2.3. Tình hình phát triển về kinh tế………………………………….

40

3.2 Phương pháp nghiên cứu …………………………………………….

45

3.2.1. Phương pháp thu thập số liệu .....................................................

45

3.2.2. Phương pháp xử lý số liệu .......................................................

46

3.2.3. Phương pháp chuyên gia, chuyên khảo ...................................

46

4.1.3. Tổ chức sản xuất trong các nghề...........................................................

52

4.1.4. Các nguồn lực trong sản xuất của các nghề truyền thống ....................

55

4.2. Nguyên liệu ñầu vào cho các nghề ..........................................................

70

4.3. Chi phí sản xuất của các cơ sở nghề truyền thống ...................................

73

4.3.1. Chi phí cho một ñơn vị sản phẩm của các hộ nghề truyền thống .........

73

4.3.2. Chi phí sản xuất chung cho một hộ nghề một năm ...............................

76

4.4. Tình hình tiêu thụ sản phẩm ....................................................................

75

4.4.1. Số lượng, giá trị sản phẩm tiêu thụ bình quân một năm của các hộ


92

4.7.1. Vấn ñề về lao ñộng và việc làm ............................................................

92

4.7.2. Vấn ñề về xã hội....................................................................................

92

4.7.3. Vấn ñề về môi trường............................................................................

93

4.8. Những thuận lợi và khó khăn trong phát triển các nghề...........................

93

4.8.1. Những thuận lợi……………………………………………………..

93

4.8.2 Những khó khăn……………………………………………………..

94

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội - Luận văn Thạc sỹ khoa học Nông nghiệp……………………

v


5.1 Kết luận .....................................................................................................

110

5.2 Kiến nghị ..................................................................................................

112

Tài liệu tham khảo ........................................................................................

113

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội - Luận văn Thạc sỹ khoa học Nông nghiệp……………………

vi


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

BQ

:

Bình quân

CC

:

Cơ cấu


DT

:

Doanh thu

DV

:

Dịch vụ

ðV

:

ðơn vị

ðVT

:

ðơn vị tính

GTSX

:

Giá trị sản xuất


SP

:

Sản phẩm

SS

:

So sánh

XK

:

Xuất khẩu

SXNN

:

Sản xuất nông nghiệp

TTCN

:

Tiểu thủ công nghiệp

49

5

Hình thức tổ chức sản xuất trong các nghề năm 2008

53

6

Bình quân ñất ñai của một hộ trong các nghề

57

7

Chất lượng lao ñộng trong các hộ ñiều tra

62

8

Tình hình huy ñộng vốn bình quân của 1 hộ ñiều tra (năm 2008)

67

9

Diện tích nhà xưởng và giá trị thiết bị bình quân cho một hộ ñiều tra



78

(năm 2008)
15

Thị trường tiêu thụ sản phẩm của các nghề năm 2008

80

16

Thu nhập bình quân cho một sản phẩm thêu

84

17

Thu nhập trên 1 ðV sản phẩm bánh ña năm 2008

84

18

Kết quả sản xuẩt kinh doanh bình quân 1 hộ ñiều tra (năm 2008)

87

19



Trang

1

Hệ thống vùng cung cấp nguyên liệu cho nghề nón lá................

72

2

Kênh tiêu thụ sản phẩm trong nước.............................................

82

3

Kênh xuất khẩu ..........................................................................

83

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội - Luận văn Thạc sỹ khoa học Nông nghiệp……………………

ix


1. MỞ ðẦU
1.1. Tính cấp thiết của ñề tài nghiên cứu
Ở nước ta khu vực nông thôn chiếm tới 74,5% dân số cả nước[1], ñất
canh tác ngày càng bị thu hẹp do tốc ñộ ñô thị hoá và công nghiệp hoá. Do

yếu của khách hàng nước ngoài ; ñội ngũ lao ñộng có tay nghề còn thiếu và
cơ sở sản xuất còn thiếu mặt bằng, về vốn và kỹ thuật.
ðặc biệt trong ñiều kiện hiện tại, phát triển các nghề truyền thống
ñược coi là một trong những nội dung cơ bản của công nghiệp hoá, hiện ñại
hoá nông nghiệp nông thôn ở giai ñoạn hiện nay và các giai ñoạn tiếp theo.
Chính vì vậy, việc nghiên ra các giải pháp nhằm khôi phục và phát triển các
nghề truyền thống ở nông thôn trong quá trình công nghiệp hoá, hiện ñại
hoá mang tính cấp thiết cả về lý luận và thực tiễn.
Huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên là một huyện có nghề truyền thống
phát triển tương ñối mạnh mẽ. Ngoài những nghề truyền thống có từ lâu ñời
thì những năm gần ñây có thêm một số nghề truyền thống mới của các làng
nghề khác như Hải Dương và Hà Nội. Phát triển nghề truyền thống ở
Huyện ñang là chiến lược phát triển kinh tế nhằm mục tiêu quan trọng ñể
thúc ñẩy công nghiệp hoá, hiện ñại hoá nông thôn của huyện. Khi cả nước
ñang tham gia hội nhập kinh tế quốc tế và ñặc biệt “Cơn bão khủng hoảng
tài chính” của thế giới vừa ñi qua thì vấn ñề giải quyết cho sản phẩm nghề
truyền thống phát triển ở huyện nói riêng là vấn ñề cân thiết và cấp bách.
Xét tới tầm quan trọng của những vấn ñề nêu trên nên tôi ñã quyết ñịnh
chọn nghiên cứu ñề tài “Nghiên cứu phát triển một số nghề sản xuất
truyền thống trên ñịa bàn huyện Ân thi, tỉnh Hưng Yên”.

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội - Luận văn Thạc sỹ khoa học Nông nghiệp……………………

2


1.2. Mục tiêu nghiên cứu của ñề tài
1.2..1. Mục tiêu chung
ðề tài tập chung nghiên cứu thực trạng và các yếu tố ảnh hưởng ñến
phát triển các nghề truyền thống tại huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên. Từ ñó,

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội - Luận văn Thạc sỹ khoa học Nông nghiệp……………………

4


2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN
2.1. Cơ sở lý luận về phát triển nghề truyền thống
2.1.1 Cơ sở lý luận về phát triển
2.1.1.1. Khái niệm về tăng trưởng và phát triển
Tăng trưởng ñược hiểu là sự gia tăng về số lượng của một sự vật nhất
ñịnh. Trong kinh tế tăng trưởng thể hiện sự gia tăng hơn trước về sản phẩm
hay lượng ñầu ra của một quá trình sản xuất hay hoạt ñộng. Tăng trưởng
kinh tế có thể hiểu là kết quả của mọi quá trình hoạt ñộng kinh tế trong lĩnh
vực sản xuất cũng như trong lĩnh vực dịch vụ ñược tạo ra trong một kỳ nhất
ñịnh[4]. Nếu sản phẩm hàng hoá và dịch vụ trong một quốc gia tăng lên, nó
ñược coi là tăng trưởng kinh tế. Tăng trưởng cũng ñược áp dụng ñể ñánh
giá cụ thể ñối với từng ngành sản xuất, từng vùng của một quốc gia[5].
Phát triển bao hàm nghĩa rộng hơn, bao gồm nhiều khía cạch khác
nhau. Sư tăng trưởng cộng thêm các thay ñổi cơ bản trong cơ cấu kinh tế,
sự tăng lên của sản phẩm quốc dân do ngành công nghiệp tạo ra, sự ñô thị
hoá, sự tham gia của một quốc gia trong quá trình tạo ra các thay ñổi nói
trên là một nội dung của sự phát triển. Phát triển là nâng cao phúc lợi của
nhân dân, nâng cao các tiêu chuẩn sống, cải thiện giáo dục, sức khoẻ và
ñảm bảo sự bình ñẳng cũng như quyền công dân. Phát triển còn ñược ñịnh
nghĩa là sự tăng trưởng bền vững về các tiêu chuẩn sống bao gồm tiêu
dùng, vật chất, giáo dục, sức khoẻ và bảo vệ môi trường[6].
2.1.1.2. Khái niệm về phát triển bền vững
Trong những năm gần ñây, do sự tăng dân số mạnh mẽ, do nhu cầu
nâng cao mức sống, hoạt ñộng của con người nhằm khai thác các nguồn


Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội - Luận văn Thạc sỹ khoa học Nông nghiệp……………………

6


triển bền vững là phát triển nhằm thoả mãn nhu cầu của thế hệ ngày nay mà
không làm tổn hại ñến khả năng ñáp ứng nhu cầu của thế hệ tương lai.
2.1.2. Cơ sở lý luận về nghề truyền thống
2.1.2.1 Khái niệm về nghề truyền thống và làng nghề truyền thống
a. Khái niệm về nghề truyền thống
Nghề truyền thống trước hết là những nghề tiểu thủ công nghiệp ñược
hình thành và phát triển lâu ñời trong lịch sử, ñược sản xuất tập trung tại
một vùng hay một làng nào ñó. Từ ñó ñã hình thành các làng nghề, xã nghề.
ðặc trưng cơ bản của mỗi nghề truyền thống là phải có kỹ thuật và công
nghệ truyền thống, ñồng thời có các nghệ nhân và các ñội ngũ thợ lành
nghề. Sản phẩm làm ra vừa có tính chất hàng hoá ñồng thời vừa có tính
nghệ thuật và mang ñậm ñà bản sắc văn hoá dân tộc dân tộc[7].
Nghề truyền thống ở nước ta rất ña dạng, phong phú có những nghề
ñã tồn tại hàng trăm năm. Nhiều sản phẩm truyền thống ñã từng nổi tiếng ở
trong nước và trên thế giới như nghề: Dệt lụa Hà ðông, nghề chiếu cói Thái
Bình, nghề gốm sứ Bát Tràng….
Ngày nay, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật và công nghệ
ñã khiến cho việc sản xuất các sản phẩm có tính truyền thống ñược hỗ trợ
bởi quy trình công nghệ với nhiều loại nguyên liệu mới. Do vậy khái niệm
nghề truyền thống cũng ñược nghiên cứu và mở rộng hơn, khái niệm này
ñược hiểu như sau: Nghề truyền thống bao gồm những nghề tiểu thủ công
nghiệp xuất hiện từ lâu trong lịch sử, ñược truyền từ ñời này qua các ñời
khác còn tồn tại ñến ngày nay, kể cả những nghề ñã sử dụng máy móc,
ñược cải tiến hoặc sử dụng những loại máy móc hiện ñại ñể hỗ trợ sản xuất


Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội - Luận văn Thạc sỹ khoa học Nông nghiệp……………………

8


và số người tham gia vào trong quá trình sản xuất. Do vậy sự phát triển của
các làng nghề thường khác nhau và có những biến ñộng khác nhau trong
từng thời kỳ.
Ngày nay, khi khoa học kỹ thuật và công nghệ cùng với sự phân công
lao ñộng ñã phát triển ở mức ñộ cao hơn thì khái niệm làng nghề cũng ñược
mở rộng hơn, nó không chỉ bó hẹp ở những làng chỉ có các hộ chuyên làm
nghề thủ công. ðiều này có thể hiểu dưới hai giác ñộ: Thứ nhất là, công
nghệ sản xuất không hoàn toàn là công nghệ thủ công như trước ñây, mà ở
nhiều làng nghề ñã áp dụng công nghệ cơ khí và bán cơ khí. Thứ hai là,
trong các làng nghề khi sản xuất phát triển ở mức ñộ cao hơn thì sẽ làm nảy
sinh sự phát triển của nhiều nghề khác nhằm phục vụ cho nó. Do vậy xuất
hiện nhiều người chuyên làm dịch vụ cung cấp nguyên liệu và tiêu thụ sản
phẩm cho các hộ và cơ sở sản xuất chuyên làm nghề thủ công, từ ñó hình
thành và phát triển những làng nghề với mô hình kết hợp nhiều nghề.
Chẳng hạn như ở Ninh Hiệp xuất hiện thêm nhiều nghề mới ngoài những
nghề truyền thống và dần dần hình thành nên một mô hình kết hợp nôngcông- thương - dịch vụ.
Tóm lại, khái niệm làng nghề cần ñược hiểu là những làng ở nông
thôn có các ngành nghề phi nông nghiệp chiếm ưu thế về số hộ, lao ñộng và
tỷ trọng thu nhập so với nghề nông.
Khái niệm làng nghề truyền thống ñược khái quát dựa trên hai khái
niệm nghề truyền thống và làng nghề ñược trình bày ở trên. Như vậy làng
nghề truyền thống trước hết là làng nghề ñược tồn tại và phát triển lâu ñời
trong lịch sử, trong ñó gồm có một hoặc nhiều nghề thủ công truyền thống,
là nơi quy tụ các nghệ nhân va ñội ngũ thợ lành nghề, là nơi có nhiều hộ gia


Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội - Luận văn Thạc sỹ khoa học Nông nghiệp……………………

10


thuật công nghệ và trình ñộ tay nghề của người thợ. Sản phẩm của nó thể
hiện một trình ñộ nhất ñịnh của sự tách biệt giữa thủ công nghiệp với nông
nghiệp, của tài năng sáng tạo và sự khéo léo của người thợ, tiêu biểu là
nghề dệt, gốm, kim hoàn…..
+ Theo giá trị sử dụng của các sản phẩm:
- Các ngành nghề sản xuất các mặt hàng thủ công mỹ nghệ như: Gốm
sứ, chạm khảm gỗ, chạm khắc ñá, thêu ren, vàng bạc…
- Các nghề phục vụ cho sản xuất và ñời sống như: Nề, mộc, hàn, ñúc
ñồng, gang, nhôm, sản xuất vật liệu xây dựng…
- Các nghề sản xuất các mặt hàng tiêu dùng thông thường như: Dệt
vải, dệt chiếu, khâu nón…
- Các nghề chế biến lương thực, thực phẩm: Xay xát, nấu rượu, làm
bánh….
2.1.2.3 Khái niệm về phát triển nghề truyền thống
Trên cơ sở lý luận về tăng trưởng, phát triển và nghề truyền thống, tôi
cho rằng phát triển nghề truyền thống là sự tăng lên về quy mô, số lượng và
người tham gia vào sản xuất, chế biến các sản phẩm của nghề truyền thống
và phải ñảm bảo ñược hiệu quả sản xuất, chế biến sản phẩm.
Sự tăng lên về số lượng, quy mô của người tham gia vào sản xuất,
chế biến các sản phẩm thuộc nghề truyền thống có nghĩa là số lượng người
ñược tăng lên cả về số lượng, quy mô sản xuất của họ. Trong ñó những
nghề cũ ñược củng cố, nghề mới ñược hình thành. Từ ñó giá trị sản lượng
không ngừng tăng lên, nó thể hiện sự tăng trưởng của một nghề. Sự phát

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội - Luận văn Thạc sỹ khoa học Nông nghiệp……………………



Với sự phát triển của khoa học kỹ thuật ñã tạo nên một sự kết hợp
giữa công nghệ truyền thống và công nghệ hiện ñại. Sự kết hợp này ñã ñem
lại những ưu thế ñặc biệt quan trọng: Tạo ra năng suất lao ñộng cao, chất
lượng sản phẩm cao hơn, giảm bớt ñược sự nặng nhọc và ñộc hại cho người
lao ñộng. Do vậy nhiều nghề truyền thống ñã ñược ñầu tư máy móc, thiết
bị.
b. ðặc ñiểm về sản phẩm
ðặc ñiểm riêng nhất, ñặc sắc nhất của sản phẩm truyền thống là ñộc
ñáo và có tính nghệ thuật cao. ðặc ñiểm này ñược quy ñịnh bởi `kỹ thuật
công nghệ sản xuất thủ công ñã có hàng trăm năm và hàng ngàn năm còn
tồn tại cho ñến ngày nay. Sản phẩm của mỗi làng, mỗi vùng có ñặc trưng
riêng, trình ñộ kỹ thuật riêng. Các sản phẩm ñều có sự kết hợp giữa phương
pháp thủ công tinh xảo với sự sáng tạo nghệ thuật. Ở mỗi sản phẩm là sự
diễn tả các hoạt ñộng của con người ñang lao ñộng sản xuất, là phong tục,
truyền thống, là tín ngưỡng, tôn giáo, là ước muốn của con người trong
chinh phục thiên nhiên.
Sản phẩm truyền thống có tính riêng lẻ, ñơn chiếc vì sản phẩm ñược
sản xuất ra do từng cá nhân thực hiện bằng một công cụ thủ công nên
không thể sản xuất hàng loạt mà sản xuất từng chiếc một. ðiều ñó tạo nên
sự hấp dẫn riêng, một sắc thái riêng.
Sản phẩm truyền thống rất ña dạng, phong phú do phải ñáp ứng các
nhu cầu của ñời sống kinh tế và văn hoá của người lao ñộng. Nó bao gồm
nhiều chủng loại như sản phẩm là tư liệu sản xuất, tư liệu sinh hoạt và sản
phẩm nghệ thuật. Sản phẩm không chỉ ñáp ứng các nhu cầu trong nước mà
còn ñể xuất khẩu.

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội - Luận văn Thạc sỹ khoa học Nông nghiệp……………………


14


c. ðặc ñiểm về thị trường
Thị trường là một yếu tố rất quan trọng, nó có ý nghĩa quyết ñịnh tới sự
tồn tại và phát triển của mỗi nghề truyền thống.
- Thị trường cung ứng vật liệu:
Nói chung là nhỏ hẹp, chủ yếu là thị trường mua, bán tại chỗ
- Thị trường công nghệ:
Việc tạo ra công cụ sản xuất là khả năng tạo ra vốn của thợ thủ công, họ
có thể làm ra công cụ từ ñơn giản ñến phức tạp. Hiện nay với sự phát triển
của khoa học và công nghệ thì có sự “ Hiện ñại hoá công nghệ truyền
thống”, thay thế công nghệ thủ công lạc hậu bằng công nghệ hiện ñại ñể
nâng cao năng suất lao ñộng, tăng hiệu quả sản xuất.
- Thị trường vốn:
Tuy ñã ñược hình thành nhưng vẫn còn nhỏ bé so với sức phát triển của
sản xuất. Các nguồn vốn tự có, vốn chiếm dụng và vốn vay vẫn là nguồn
vốn chủ yếu, có tác ñộng quan trọng tới sự mở rộng quy mô sản xuất và duy
trì sự phát triển. Hình thức tín dụng chủ yếu như vay mượn, cho vay lấy lãi,
chơi họ, lập phường hội vẫn là phổ biến
- Thị trường lao ñộng:
ðược hình thành và phát triển có nhiều yếu tố mới, ngoài lao ñộng tại
chỗ có lao ñộng tại các vùng khác, các nơi khác. Ngoài lao ñộng thời vụ
còn có lao ñộng thường xuyên
- Thị trường tiêu thụ sản phẩm:

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội - Luận văn Thạc sỹ khoa học Nông nghiệp……………………

15