TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐÀ LẠT
cTd

GIÁO TRÌNH

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC

Ths. HOÀNG THỊ SÂM

2002


Tổ chức hoạt động dạy học ở trường Trung học

-2–

MỤC LỤC
MỤC ĐÍCH
1. Mục đích, nhiệm vụ của môn học. ........................................................................5
2. Rèn luyện kó năng sư phạm là một trong những yêu cầu cơ bản đối với
việc đào tạo người giáo viên. ......................................................................................5
3. Hệ thống những kó năng sư phạm cần rèn luyện ở người giáo viên. ...............5

CHƯƠNG I: QUÁ TRÌNH DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC
I. Đặc điểm cơ bản của quá trình dạy học hiện nay ở trường trung học....................7
1. Hoạt động của học sinh được tích cực hóa trên cơ sở nội dung dạy học
ngày càng hiện đại hóa ................................................................................................7
2. Trong quá trình dạy học hiện nay, học sinh có vốn sống và năng lực
nhận thức phát triển hơn so với trẻ cùng độ tuổi. ...................................................7
3. Trong quá trình học tập, học sinh có xu hướng vượt ra khỏi nội dung tri


-3–

a. CNDH xuất hiện do nhu cầu của thời đại. ....................................................17
b. Bản chất của công nghệ dạy học. ..................................................................18
c. Một số luận điểm về các yếu tố cơ bản của CNGD.....................................19
d. Đặc điểm của công nghệ dạy học. .................................................................21
3. Vò trí và tác dụng của CNDH..............................................................................22

CHƯƠNG II:NỘI DUNG VÀ CHƯƠNG TRÌNH DẠY HỌC Ở
TRƯỜNG TRUNG HỌC
I. Nội dung dạy học (NDDH)........................................................................................25
1. Khái niệm NDDH .................................................................................................25
2. Các tiêu chuẩn xây dựng và lựa chọn nội dung. ...............................................25
a) Dựa vào mục tiêu giáo dục của trường phổ thông ở nước ta ......................25
b) Dựa vào hiện trạng và xu thế phát triển của văn hóa khoa học. ...............25
c) Dựa vào khả năng lónh hội của học sinh. .......................................................26
3. Xu hướng đổi mới nội dung dạy học trong nhà trường hiện đại....................26
a) Hiện đại hóa, quốc tế hóa nội dung dạy học. ................................................26
b) Đề cao tính nhân văn, tính dân tộc trong nội dung dạy học. ......................26
c) Tăng cường giáo dục nghệ thuật và giáo dục thể chất trong nhà
trường .................................................................................................................26
d) Tăng cường các yếu tố quản lí, kinh tế, thương mại thò trường .................27
II. Những văn bản chuẩn thể hiện nội dung dạy học ở trường trung học ...............27
1. Kế hoạch dạy học ...............................................................................................27
2. Chương trình dạy học ..........................................................................................27

CHƯƠNG III: PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC
I. Khái niệm phương pháp dạy học .............................................................................30
II. Hệ thống các phương pháp dạy học ........................................................................30

III. Kết hợp các hình thức tổ chức dạy học.............................................................85

TÀI LIỆU THAM KHẢO.......................................................................... 86
---------------wvw---------------

ThS. Hoàng Thò Sâm

Khoa Sinh Học


Tổ chức hoạt động dạy học ở trường Trung học

-5–

MỤC ĐÍCH
1. Mục đích, nhiệm vụ của môn học.
Thông qua những vấn đề cơ bản về lí luận dạy học để đònh hướng cho người học
một số kó năng sư phạm, đồng thời góp phần giải quyết ba vấn đề cơ bản:
1. Dạy học nhằm mục đích gì?
2. Dạy học cái gì?
3. Dạy học như thế nào?
Dạy học là một nghề mang những đặc trưng riêng, khác với những ngành nghề
khác, vì nghề dạy học tác động đến con người, mà lại tác động đến tâm hồn chứ không
phải thể xác. Do đó cần đào tạo ra những nhà giáo dục, những người thầy dạy – những
kỹ sư tâm hồn, chứ không phải là những người “thợ” dạy. Yêu cầu này đòi hỏi ở tính
khoa học và nghệ thuật cao của nghề dạy học. Bởi vậy các năng lực chuyên môn và
năng lực sư phạm phải đảm bảo hòa quyện trong kó năng sư phạm của người giáo viên.
2. Rèn luyện kó năng sư phạm là một trong những yêu cầu cơ bản đối với việc
đào tạo người giáo viên.
Kó năng là sự vận dụng tri thức để thực hiện một thao tác hay một hành động nào

- Kó năng đònh hướng
- Kó năng giao tiếp
- Kó năng nhận thức
- Kó năng dự kiến thiết kế
- Kó năng tổ chức sư phạm
- Kó năng kiểm tra, điều chỉnh.
• Nhóm kó năng chuyên biệt: Là những hoạt động chuyên môn riêng của người
giáo viên (kó năng chuyên môn). Gồm 5 kó năng:
- Kó năng dạy học
- Kó năng giáo dục
- Kó năng nghiên cứu khoa học
- Kó năng tự học, tự bồi dưỡng
- Kó năng hoạt động xã hội.
Mỗi kó năng chuyên môn đều bao gồm tất cả những kó năng cơ bản hợp thành.
Nội dung chương trình: 4 chương
-

Quá trình dạy học ở trường trung học
Nội dung và kế hoạch day học ở trường trung học
Phương pháp dạy học ở trường trung học
Hình thức tổ chức dạy học ở trường trung học.

ThS. Hoàng Thò Sâm

Khoa Sinh Học


Tổ chức hoạt động dạy học ở trường Trung học

-7–

nay, người học sinh thường xuyên tiếp xúc với nhiều nguồn thông tin đa dạng, phong
phú từ các phương tiện truyền thông khác nhau và luôn luôn chòu tác động ảnh hưởng
từ nhiều phía: gia đình, nhà trường, xã hội; từ các tổ chức đoàn thể; từ bạn bè và những
người thân… Trong quá trình sống và tham gia tích cực các loại hình hoạt động, giao
lưu, chính bản thân các em đã tích lũy ngày càng nhiều vốn sống và kinh nghiệm hoạt

ThS. Hoàng Thò Sâm

Khoa Sinh Học


Tổ chức hoạt động dạy học ở trường Trung học

-8–

động cho bản thân. Kết quả nghiên cứu của các nhà tâm lý học trên thế giới và trong
nước trong những thập kỉ gần đây cũng khẳng đònh điều đó. So với trẻ cùng lứa tuổi ở
các thế hệ trước, học sinh phổ thông hiện nay có năng lực nhận thức phát triển hơn,
thông minh hơn. Do ảnh hưởng của giáo dục với hệ thống các phương pháp tích cực,
dạy học có tác dụng thúc đẩy sự phát triển năng lực và phẩm chất trí tuệ của học sinh,
đã tạo nên sự biến đổi về chất trong hoạt động nhận thức của các em, giúp cho khả
năng tư duy cụ thể và tư duy trừu tượng của các em đều được phát triển. Thực tiễn dạy
học ở các trường trung học ở nước ta hiện nay đã chứng minh điều đó.
Từ những vấn đề đã trình bày ở trên, trong quá trình dạy học hiện nay, giáo viên
cần quan tâm khai thác vốn sống phong phú và đa dạng của học sinh và tính đến khả
năng nhận thức của các em, không ngừng đổi mới nội dung, cải tiến phương pháp và
hình thức tổ chức hoạt động dạy học để có thể dạy cho các em biết phát huy tối đa
tiềm năng và vốn sống của mình.
3. Trong quá trình học tập, học sinh có xu hướng vượt ra khỏi nội dung tri thức, kó
năng do chương trình qui đònh.


-9–

4. Quá trình dạy học hiện nay được tiến hành trong điều kiện cơ sở vật chất và
phương tiện dạy học ngày càng hiện đại.
Cùng với sự đổi mới nội dung và phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực
của học sinh, nhà trường ngày càng được trang bò những phương tiện dạy học, đặc biệt
là những phương tiện kó thuật dạy học. Nhờ vậy mà gây hứng thú học tập cho học sinh,
giúp họ lónh hội nhanh và dễ dàng hơn những tri thức và vận dụng những tri thức đó
vào thực tiễn cuộc sống. Đồng thời, phương tiện dạy học mới làm giảm cường độ lao
động của giáo viên về mặt truyền đạt thông tin để tập trung thời gian suy nghó hướng
dẫn, tổ chức học sinh lónh hội và vận dụng tri thức, tìm tòi các biện pháp mới để dạy
cho các em cách học tập có hiệu quả nhất.
Việc tăng cường trang bò những phương tiện dạy học, đặc biệt là những phương tiện
kó thuật không có nghóa là hạ thấp trình độ nghiệp vụ của người giáo viên, lại càng
không có nghóa thay thế người giáo viên, trái lại càng đòi hỏi trình độ nghề nghiệp
của họ phải cao. Thực tiễn dạy học đã khẳng đònh, với việc trang bò những phương tiện
dạy học hiện đại mà trình độ nghiệp vụ của giáo viên thấp hiệu quả dạy học không
những không tăng mà còn giảm nghiêm trọng.
II. Khái niệm về quá trình dạy học.
1. Thế nào là quá trình dạy học ?
Quá trình dạy học là một quá trình hoạt động thống nhất giữa giáo viên và học sinh
(dưới sự lãnh đạo, tổ chức, điều khiển của người giáo viên, người học tự giác, tích cực,
chủ động biết tự tổ chức, tự điều khiển hoạt động nhận thức – học tập của mình), nhằm
thực hiện mục đích và nhiệm vụ dạy học.
2. Tính chất hai mặt của quá trình dạy học .
Đònh nghóa nói trên về quá trình dạy học bao gồm hoạt động dạy của giáo viên và
hoạt động nhận thức- học tập của học sinh, là quá trình hoạt động chung, trong đó
người giáo viên đóng vai trò người lãnh đạo, tổ chức điều khiển hoạt động nhận thức
của người học và người học đóng vai trò tích cực, tự giác, chủ động phối hợp với sự tác

- Thực hiện những hành động và những thao tác nhận thức học tập nhằm giải quyết
những nhiệm vụ đề ra.
- Tự điều chỉnh hoạt động nhận thức - học tập của mình dưới tác động kiểm tra của
giáo viên và sự tự kiểm tra của mình.
- Phân tích những kết quả hoạt động học tập dưới sự lãnh đạo của giáo viên.
Còn trong quá trình hoạt động độc lập học tập thiếu sự lãnh đạo trực tiếp của giáo
viên thì hoạt động của người học được thể hiện như sau:
- Lập kế hoạch hoặc cụ thể hoá những nhiệm vụ hoạt động học tập của mình.
- Tự tổ chức hoạt động học tập bao gồm việc lựa chọn phương pháp, phương tiện và
những hình thức hoạt động học tập của mình.
- Tự kiểm tra và tự điều chỉnh trong tiến trình hoạt động học tập của mình.
- Tự phân tích những kết quả hoạt động học tập của mình.
Tùy theo sự tác động lẫn nhau giữa giáo viên và học sinh thông qua nội dung dạy
học mà trong quá trình dạy học hoặc là người giáo viên làm trung tâm hoặc người học
sinh làm trung tâm. Trong lý luận dạy học hiện đại quan điểm cốt lõi là lấy người học
làm trung tâm. Việc chuyển biến nhận thức từ lấy người thầy giáo làm trung tâm sang
lấy người học làm trung tâm được coi như là cuộc cách mạng côpecních trong quá trình
dạy học.
3. Quá trình dạy học là một hệ thống toàn vẹn.
Quá trình dạy học bao gồm các thành tố cấu trúc:
- Mục đích, nhiệm vụ dạy học
- Nội dung dạy học

ThS. Hoàng Thò Sâm

Khoa Sinh Học


Tổ chức hoạt động dạy học ở trường Trung học


học của học sinh cũng vậy, nó bò qui đònh bởi động cơ, nội dung dạy học, vai trò của
môi trường xã hội phản ánh trong đơn đặt hàng của xã hội trong hoạt động của giáo
viên.
Môi trường của quá trình dạy học bao gồm sự phát triển kinh tế, văn hóa, khoa học,
công nghệ. Chúng có ảnh hưởng tới những thành tố của quá trình dạy học.
Trong những thành tố đó, giáo viên với hoạt động dạy, học sinh với hoạt động học,
nội dung dạy học là đối tượng tác động tạo thành ba đỉnh của tam giác sư phạm. Tuỳ
theo sự tác động khác nhau của ba thành tố này mà có hai cách tiếp nhận khác nhau
đối với quá trình dạy học : hoặc lấy người dạy làm trung tâm, hoặc lấy người học làm
trung tâm.

ThS. Hoàng Thò Sâm

Khoa Sinh Học


Tổ chức hoạt động dạy học ở trường Trung học
III.

- 12 –

Mối quan hệ giữa giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học.

Quá trình dạy học gồm hoạt động dạy và hoạt động học, hai mặt này tồn tại trong
sự tương tác tích cực đối với nhau, phù hợp với qui luật : “Dạy của giáo viên và học
của học sinh thống nhất và biện chứng với nhau”.
Dạy của giáo viên, học của học sinh - hai yếu tố này tồn tại song song, nếu thiếu
một trong hai yếu tố thì quá trình dạy học không tồn tại, chính sự thống nhất và biện
chứng đó tạo nên mối quan hệ giữa giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học.
Các mối liên hệ xuôi, liên hệ ngược ngoài và liên hệ ngược trong được hình thành

ThS. Hoàng Thò Sâm

Khoa Sinh Học


Tổ chức hoạt động dạy học ở trường Trung học

- 13 –

Người học phải nhập cuộc vào hoạt động học tập của mình sau khi đã có sự cân nhắc,
lựa chọn cẩn thận.
- Người học nhập cuộc vào hoạt động học tập do động cơ bên trong thúc đẩy. Động
cơ đó phải là điều không chỉ có ý nghóa thật sự đối với mình mà còn có giá trò đối với
yêu cầu của nhà trường, yêu cầu của xã hội.
- Người học tự thể hiện mình và hợp tác với bạn, qua đó mà học bạn và xã hội hóa
việc học của mình.
- Việc dạy học phải xuất phát từ người học: từ nhu cầu, động cơ, cấu trúc tư duy,
năng lực và nói chung là từ đặc điểm tâm lý cá nhân, từ những điều kiện học tập của
học sinh. Song điều đó không có nghóa là phải chú ý tới mọi nhu cầu của người học mà
chỉ chú ý những nhu cầu đúng đắn phản ánh yêu cầu của xã hội đòi hỏi ở mỗi cá nhân.
Vì vậy trong quá trình dạy học lấy người học làm trung tâm, một mặt phải chú ý nhu
cầu, động cơ của tập thể và từng cá nhân người học; mặt khác phải giáo dục họ nhu
cầu, động cơ đúng đắn để họ dễ dàng thích ứng nhanh trước những biến đổi yêu cầu
của xã hội đối với họ.
- Việc học của học sinh phải được phân hoá và cá thể hóa vì mỗi người học có nhòp
điệu học, hứng thú, nhu cầu, năng lực khác nhau, không có người nào học hoàn toàn
giống nhau.
Trong quá trình dạy học lấy người học làm trung tâm phải chuyển hoá quá trình
giáo dục thành quá trình tự giáo dục, quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo.
Trong hệ thống dạy học lấy người học làm trung tâm, người học vừa là chủ thể, vừa là

nỗ lực của giáo viên trùng với sự nỗ lực của bản thân học sinh để tạo nên sự cộng
hưởng của chính quá trình dạy học đó. Lấy học sinh làm trung tâm là ưu tiên cao cho
việc bồi dưỡng và phát huy tính sáng tạo của người học.
V. Phát huy tính tích cực, độc lập, sáng tạo của học sinh trung học.
1. tính tích cực trong hoạt động nhận thức
Tính tích cực làtrạng thái hoạt động của chủ thể, thể hiện sự gắng sức cao về nhiều
mặt trong hoạt động học tập của học sinh.
Biểu hiện của tính tích cực:
- Tập trung chú ý cao
- Say sưa, hứng thú, nhiệt tình với việc học tập và nhận thức
- Đònh hướng được nhiệm vụ nhận thức
- Có ý chí, kiên trì khắc phục khó khăn, huy động sức suy nghó để hoàn thành
nhiệm vụ.
- Có khả năng linh hoạt để đáp ứng lại những tính huống khác nhau để đặt vấn
đề, giải quyết vấn đề và kiểm tra kết quả giải quyết vấn đề .
2. Tính độc lập trong hoạt động nhận thức.
Tính độc lập là những hoạt động có hệ thống trên lớp và ngoài lớp, để tự mình tìm
tòi tri thức, nêu ra vấn đề, giải quyết vấn đề và tự kiểm tra được kết quả công việc.
Biểu hiện của tính độc lập:
- Tự hòan thành được nhiệm vụ nhận thức
- Hoàn thành theo cách riêng của mình.
Độc lập là nét đặc trưng cơ bản của trí thông minh.
3. Tính sáng tạo
Tính sáng tạo là sự hiểu biết nhận thức học tập một cách tinh tế, nhạy cảm đồng
thời nắm được phương pháp suy nghó và giải quyết vấn đề một cách khoa học để tạo ra
một hoạt động hay một sản phẩm mới.
Biểu hiện của tính sáng tạo:
- Phát hiện được cấu trúc của đối tượng nghiên cứu.
- Nhìn thấy được những vấn đề mới của đối tượng quen biết


CNDH là một khoa học mới về việc giáo dục con người đang được hình thành, dựa
trên cơ sở những thành tựu hiện đại của các khoa học giáo dục mới của thời đại. Tuy
mới hình thành, nhưng CNDH đã có tác dụng to lớn đối với sự nghiệp giáo dục.
b) Vài nét sơ lược về quá trình hình thành công nghệ dạy học.
Trước đây, trong nền giáo dục cũ, việc dạy học chủ yếu dưạ vào lời nói và chữ
viết, đó là dạy học cổ truyền.
Vào đầu những năm 40 của thế kỷ 20, người ta bắt đầu sử dụng phim ảnh. Cuối
những năm 40 và đầu những năm 50, ở khắp châu u, châu Mỹ rồi châu Mỹ Latinh,
việc sử dụng các phương tiện kó thuật dạy học, việc sử dụng dạy học chương trình hóa
và các máy dạy học được sự hưởng ứng rộng rãi của các nhà giáo và các nhà khoa học
giáo dục ở Tây u, ở Mỹ, ở Liên Xô và một số nước khác.
Đến khoảng cuối những năm 60, việc ứng dụng rộng rãi các phương tiện kó thuật
trong giáo dục đã làm xuất hiện các thuật ngữ công nghệ giáo dục, công nghệ dạy học,
công nghệ đào tạo. Khái niệm CNDH qua quá trình phát triển từ những ngày đầu
(khoảng những năm 50) cho đến nay có thể chia ra làm hai nhóm:

ThS. Hoàng Thò Sâm

Khoa Sinh Học


Tổ chức hoạt động dạy học ở trường Trung học
-

- 16 –

Khái niệm CNDH theo nghóa hẹp.
Khái niệm CNDH theo nghóa rộng.

CNDH theo nghóa hẹp.

Anh ( Openuniversity) viết:
“… Công nghệ dạy học bao hàm một phạm vi rất rộng: nó gồm hầu hết các phương
tiện của giáo dục từ việc soạn thảo các chương trình cho đến việc học tập của học sinh,
từ các bảng đen dùng ở nhà trường nông thôn đến việc thiết lập các thời khoá biểu hàng

ThS. Hoàng Thò Sâm

Khoa Sinh Học


Tổ chức hoạt động dạy học ở trường Trung học

- 17 –

ngày bằng máy tính điện tử. CNDH có phạm vi nghiên cứu rất rộng, liên quan đến các
mục đích, đến bản thân quá trình đào tạo, cũng như đến các phương tiện…”.
ng kết luận rằng: “ có một công nghệ dạy học theo nghóa đầy đủ như công nghệ
làm lạnh, công nghệ làm giấy. Chúng ta đang ở bình minh của một cái gì hoàn toàn
mới, hấp dẫn, đe dọa. (David G. Hawkridge Situation etperspectives de la technologie
de l’ éducation. Paris số 3.1982).
Theo Jankieviz ( Ba Lan 1971): “ Công nghệ dạy học là hệ thống các chỉ dẫn sử
dụng các phương pháp, phương tiện hoạt động, mà kết quả là phải đào tạo được những
người tốt nghiệp theo mong muốn trong thời gian ngắn nhất có thể được với sự chi phí
phương tiện một cách tối ưu”.
Terami Nakano ( Nhật Bản) trong bài viết về “ Công nghệ dạy học và đào tạo giáo
viên” đọc tại hội nghò Công nghệ dạy học châu lần thứ ba tại Tôkiô đã nêu: “ Công
nghệ dạy học là một phương thức tư duy có tính khoa học và hệ thống đối với giáo dục,
chứ không chỉ đơn thuần là giới thiệu các phương tiện giảng dạy hay công nghệ phần
cứng”.
A.Wood, trường cao đẳng Bolton Anh, có nêu lên nhận đònh của một số nhà giáo

thuật cả về số lượng lẫn chất lượng. Trong thực tế ở hầu hết khắp nơi trên thế giới, tồn
tại mâu thuẫn khách quan một bên giữa yêu cầu trước mắt và lâu dài về cán bộ chuyên
môn ngày càng tăng và một bên là có một sự trì trệ nhất đònh trong giáo dục đào tạo,
bởi lẽ giáo dục thường kém linh hoạt và năng động hơn nhiều so với sự phát triển của
sản xuất và khoa học kó thuật. Vì vậy cần phải có một sự đổi mới mạnh mẽ về mục
tiêu nội dung, tổ chức và hệ phương pháp dạy học.
Có thể nói cơ sở kinh tế xã hội của CNDH chính là cuộc cách mạng khoa học kó
thuật trong thời đại ngày nay.
b. Bản chất của công nghệ dạy học.
Qua những điều đã trình bày trên về cơ sở kinh tế xã hội, về nguồn gốc hình thành,
về qui luật vận động và xu thế phát triển của CNDH cho phép chúng ta đi đến nhận
thức sau đây về bản chất của công nghệ dạy học. Nói một cách ngắn gọn CNDH là sự
áp dụng những thành tựu của khoa học, kó thuật và công nghệ vào quá trình dạy học
nhằm thực hiện mục đích giáo dục với hiệu quả kinh tế cao hoặc CNDH là sự công nghệ
hóa quá trình dạy học. Nói một cách đầy đủ hơn:
Công nghệ dạy học là một khoa học về giáo dục con người. Dựa trên cơ sở tổng hợp
những thành tựu của nhân loại từ trước tới nay, đặc biệt những thành tựu hiện đại của
các khoa học giáo dục và các khoa học liên quan như sinh học, tâm lý học, điều khiển
học, lý thuyết tổ chức, lôgíc học, kinh tế học giáo dục… công nghệ dạy học tổ chức một
cách khoa học quá trình đào tạo con người bằng cách xác đònh một cách chính xác và
sử dụng một cách tối ưu đầu ra (mục tiêu giáo dục), đầu vào (học sinh), nội dung dạy
học, các điều kiện phương tiện kó thuật dạy học, các tiêu chuẩn đánh giá, hệ phương
pháp tích cực hóa, chương trình hóa (qui trình hóa) và cá thể hóa quá trình dạy học, với
sự chi phí tối ưu, thời gian, sức lực, tiền của của giáo viên, học sinh, nhân dân và Nhà
nước nhằm đạt được mục đích giáo dục và đáp ứng được kòp thời những yêu cầu của thời
đại.
đây có một số điểm cần chú ý:
CNDH kế thừa tất cả những thành tựu, những tinh hoa của nhân loại về giáo dục,
chứ không phủ đònh sạch trơn như một số người lầm tưởng.
CNDH xem quá trình dạy học như là một quá trình công nghệ đặc biệt, nhằm sản

Đầu ra phải mềm dẻo hóa, phải phân hóa thành nhiều loại tuỳ theo yêu cầu của xã
hội và tuỳ đối tượng học sinh.
Đầu ra phải thích đáng phù hợp với thực tiễn, thực hiện được và đo đạc được.
Đầu ra phải bao gồm tri thức, kó năng và thái độ, đặc biệt chú ý biết làm chứ không
chỉ biết lý thuyết.
2. Về đầu vào: để xác đònh đầu vào (đối tượng học sinh) cần dựa vào các cơ sở sau
đây:
Cơ sở sinh học.
Cơ sở tâm lý: các quá trình tâm lý, các trạng thái tâm lý: nhân bản, dân tộc, giai
cấp, thế hệ, lứa tuổi, cá nhân ( xu hướng, năng lực, tính cách, khí chất).
Cơ sở sư phạm: trình độ tri thức, kó năng, kó xảo, thái độ của học sinh so với yêu
cầu đầu ra.
Xác đònh đầu vào một cách cụ thể, chính xác so với đầu ra là một yêu cầu khách
quan, quan trọng của quá trình dạy học theo quan điểm CNDH.
3. Về phương tiện kó thuật dạy học ( PTKTDH).
a. CNDH coi phương tiện kó thuật là một phương thức để đạt tới mục đích giáo
dục.
b. Mỗi khâu, mỗi vấn đề trong giáo dục đào tạo có thể gắ n với những phương tiện
kó thuật dạy học hòên đại xác đònh và sử dụng tổ hợp hay đơn lẻ tùy theo dự
đoán của kết quả cần đạt.
c. Dựa trên thành quả của Ergonomia (khoa học nghiên cứu hiệu quả lao động
của con người trong mối quan hệ người, phương tiện, môi trường) và của tâm lý
học, CNDH tạo nên các điều kiện thuận lợi cho việc dạy và học như âm thanh,
ánh sáng, nhiệt độ, các phương tiện, tự động hóa một số động tác dạy học như
máy kiểm tra, máy dạy học….

ThS. Hoàng Thò Sâm

Khoa Sinh Học


d. Nội dung dạy học được phân nhỏ để thiết lập một cấu trúc vừa mức, gọn và
hướng vào một mục tiêu hoạt động xác đònh, nhờ đó tạo ra mức phấn đấu cụ
thể, qua đó hình thành những động lực thúc đẩy quá trình tự phấn đấu học tập
của học sinh.
5. Về phương pháp: Đổi mới hệ phương pháp với một số luận điểm cơ bản như sau:
a. trên cơ sở xác đònh đúng đắn đầu ra, đầu vào, nội dung các điều kiện và
phương tiện, tổ chức quá trình dạy học với vò trí của thầy giáo là người thiết kế,
người tổ chức và cổ vũ các điều kiện, người học sinh là trung tâm, là người thi
công, người tích cực, chủ động học tập, trên cơ sở việc chương trình hóa chu
trình dạy học ( chương trình hóa vó mô) cũng như chương trình hóa động tác
(chương trình hóa vi mô) nhằm loại bỏ đến mức cao nhất những yếu tố ngẫu
nhiên trong hoạt động, đảm bảo cho quá trình đó có được sự tổ chức đứng đắn
tối đa.

ThS. Hoàng Thò Sâm

Khoa Sinh Học


Tổ chức hoạt động dạy học ở trường Trung học

- 21 –

b. Quá trình đào tạo thực sự là quá trình điều khiển và tự điều khiển, đảm bảo kòp
thời và đầy đủ các mối liên hệ ngược trong và ngòai, và hiệu quả của nó phụ
thuộc trình độ tổ chức quá trình dạy học theo những qui trình nhất đònh.
c. Yếu tố cơ bản của phương pháp hiện đại hướng vào việc làm giảm tới mức tối
đa khoảng cách giữa nội dung dạy học và sự phát triển của khoa học và của
thực tế xã hội.
d. Trên cơ sở xác đònh rõ ràng mục đích dạy học và phạm vi các kiến thức, kó

có hiệu quả và kòp thời những yêu cầu của nền kinh tế xã hội của thời đại ngày nay.

ThS. Hoàng Thò Sâm

Khoa Sinh Học


Tổ chức hoạt động dạy học ở trường Trung học

- 22 –

Nó có các đặc điểm cơ bản sau đây (theo một công trình nghiên cứu nhiều năm của
các nhà khoa học giáo dục Ba Lan).
1. Tính hiện đại được hiểu là thường xuyên áp dụng vào thự c tiễn giáo dục những
đổi mới về giáo dục có căn cứ khoa học và được kiểm tra bằng thực nghiệm.
2. Tối ưu hóa tức chi phí ít nhất về thồi gian, sức lực, tiền của nhưng đạt kết quả
cao nhất trong quá trình đào tạo.
3. Tính tích hợp tức việc sử dụng tổng hợp nhuần nhuyễn những thành tựu của
nhiều khoa học vào việc đào tạo. Giáo dục học hiện đại phải dựa vào những thành
tựu của nhiều khoa học hiện đại khác.
4. Tính khoa học: phải xây dựng được một hệ thống khái niệm, phạm trù, qui luật,
tính qui luật để điều khiển quá trình dạy học.
5. Tính lập lại kết quả: cùng một quá trình dạy học phải đạt được một kết quả
mong muốn giống nhau ( hoặc gần giống nhau).
6. Chương trình hóa hành động tức là từ lúc thăm dò nhu cầu của xã hội đến lúc
tuyển sinh, cho đến các quá trình cụ thể như học tập, nghiên cứu khoa học, đều
được tiến hành theo những qui trình vó mô và vi mô nhất đònh.
7. Sử dụng các phương tiện kó thuật dạy học.
8. Đánh giá kết quả đào tạo một cách khách quan, kòp thời về đònh lượng và đònh
tính.

trường, việc sử dụng chữ viết, việc in và dùng sách”.
Rõ ràng cho đến nay CNDH đã được đặt vào một vò trí rất cao đối với toán bộ quá
trình giáo dục của loài người. nước ta, khái niệm công nghệ dạy học và những thuật
ngữ của nó như thiết kế, thi công, đầu ra, đầu vào, các qui trình… cũng đã được đề cập
đến một cách dè dặt từ cuối những năm 70 và cho đến nay đã được nói đến nhiều hơn,
rộng rãi hơn và sâu sắc hơn.
Năm 1981, Lê Khánh Bằng trong bài “ Một số phương hướng và biện pháp nâng
cao chất lượng dạy học ở đại học” đăng trên tạp chí ĐHTHCN, đã viết: “ Quá trình
dạy học có thể xem như một quá trình công nghệ đặc biệt, một số qui trình “sản xuất
những sản phẩm cao cấp, tinh vi nhất, những con người mới xã hội chủ nghóa, những
cán bộ khoa học kó thuật”. Nét độc đáo của quá trình là ở chỗ học sinh không phải đối
tượng thụ động của quá trình tác động của giáo viên, mà học sinh vừa là khách thể vừa
là chủ thể của quá trình dạy học. Vì vậy, ở đây cũng cần xem xét kó đầu ra (mục tiêu
đào tạo) đầu vào (học sinh) và các qui trình để giúp học sinh tự biến đầu vào thành đầu
ra”.
Hồ Ngọc Đại trong bài viết “ Có dám làm một cuộc cải cách giáo dục quốc dân
thật sự không?”( Văn nghệ 8. 1987) đã nêu ý kiến: “ Đổi mới giáo dục là thay đổi
công thức cũ thầy giảng trò ghi nhớ bằng công nghệ giáo dục do thầy thiết kế, trò thi
công”.
Đặng Quốc Bảo trong bài “ Cải cách nền giáo dục quốc dân, một tất yếu khách
quan của thời đại chúng ta” ( đăng ở Tạp chí cộng sản 12.1987) có viết “ Nền giáo dục
mới phải thực hiện đúng hợp đồng sản xuất một cách ăn chắc theo kiểu đại công
nghiệp. Yêu cầu này buộc phải có một công nghệ giáo dục, tức là một quá trình thực
tiễn được tổ chức phù hợp với yêu cầu lý luận”.
Trong hội nghò từ ngày 2 đến 12 tháng 8 năm 1988 tại Vũng Tàu do bộ ĐHTHCN
và dạy nghề tổ chức để bàn về việc thực hiện ba chương trình hành động của ngành
1988 – 1990, các đồng chí lãnh đạo Bộ ĐHTHCN cũng đã đề cập đến một số vấn đề
liên quan tới khái niệm công nghệ dạy học.
“ Chương trình II ( nghiên cứu khoa học và lao động sản xuất) vừa có tính chất là
một ý tưởng cơ bản của công nghệ đào tạo mới, nhằm thực hiện nguyên lý phương

- 25 –

CHƯƠNG II
NỘI DUNG VÀ CHƯƠNG TRÌNH DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG
HỌC
I.

Nội dung dạy học (NDDH)

1. Khái niệm NDDH
NDDH là một bộ phạân được chọn lọc trong nền văn hóa của dân tộc và của loài
người (bao gồm văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần) mà ngừơi giáo viên cần tổ chức
cho học sinh lónh hội để đảm bảo hình thành nhân cách theo mục tiêu giáo dục đã đònh.
NDDH gồm 4 thành phần :
1) Hệ thống những tri thức phổ thông cơ bản hiện đại về tự nhiên, xà hội, tư duy,
kó thuật và về cách thức hoạt động.
2) Hệ thống những kó năng, kó xảo lao động trí óc và lao động chân tay.
3) Hệ thống những kinh nghiệm hoạt động sáng tạo.
4) Hệ thống những chuẩn mực (tiêu chuẩn) về thái độ đối với tự nhiên, xã hội và
với con người.
2. Các tiêu chuẩn xây dựng và lựa chọn nội dung.
a) Dựa vào mục tiêu giáo dục của trường phổ thông ở nước ta
Đó là đào tạo thế hệ trẻ thành những công dân mới, mhững người lao động phát
triển toàn diện.
Nội dung dạy học ở trường trung học phải chuẩn bò cho học sinh ra trường có thể
tham gia lao động sản xuất, tiếp tục học trong các trường nghề, trung học chuyên
nghiệp, đại học hoặc tham gia nghóa vụ quân sự bảo vệ đất nước và làm kinh tế….
b) Dựa vào hiện trạng và xu thế phát triển của văn hóa khoa học.
Cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật tiến bộ hiện nay đã làm thay đổi vò trí, tính
chất, cấu trúc của nội dung các môn học trong nhà trường. Vì vậy nội dung dạy học