TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

BỘ MÔN NGỮ VĂN

NGUYỄN THÚY QUỲNH

QUAN NIỆM VỀ CÁI ĐẸP TRONG
“VANG BÓNG MỘT THỜI”
CỦA NGUYỄN TUÂN

Luận văn tốt nghiệp đại học
Ngành Ngữ Văn


Cán bộ hướng dẫn: HỒ THỊ XUÂN QUỲNH

CẦN THƠ, THÁNG 5_2011


LỜI CẢM ƠN
Qua thời gian tìm hiểu, nghiên cứu và làm việc nghiêm túc tôi đã hoàn thành luận
văn của mình. Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành đến cô Hồ Thị Xuân Quỳnh, người
đã trực tiếp chỉ dẫn và giúp đỡ tôi. Cảm ơn Bộ môn Ngữ văn Trường Đại học Cần Thơ
tạo điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành luận văn này.
Mặc dù trong quá trình nghiên cứu, được chỉ bảo tận tình và bản thân đã rất cố
gắng, nhưng luận văn chắc chắn còn nhiều sai sót. Rất mong nhận được nhiều ý kiến nhận
xét, giúp tôi có thể nhận ra những hạn chế của mình.
Chân thành cảm ơn!
Sinh viên
Nguyễn Thúy Quỳnh.

2.2. Nhan đề tập truyện Vang bóng một thời
2.3. Hoàn cảnh sáng tác của tập truyện Vang bóng một thời
2.4. Những cái đẹp đã mất trong Vang bóng một thời
2.4.1. Cái đẹp trong cách uống trà
2.4.2. Cái đẹp trong cách uống rượu, ngâm thơ
2.4.3. Cái đẹp trong cách đánh bạc bằng thơ
2.4.4. Cái đẹp khi làm đèn kéo quân
2.4.5. Cái đẹp trong cách cho chữ

Chương III:
TÀI NĂNG SÁNG TẠO CỦA NGUYỄN TUÂN KHI THỂ HIỆN QUAN
NIỆM VỀ CÁI ĐẸP
3.1. Quan niệm về cái đẹp của Nguyễn Tuân trong kết cấu tác phẩm
3.1.1. Khái niệm về kết cấu tác phẩm
3.1.2. Sự đa dạng trong nghệ thuật kết cấu tác phẩm của Nguyễn Tuân
3.1.1.1. Kết cấu thời gian
3.1.1.2. Kết cấu tâm lí nhân vật


3.2.Quan niệm về cái đẹp của Nguyễn Tuân trong tạo dựng chi tiết nghệ thuật, các
tình huống truyện
3.3. Quan niệm về cái đẹp của Nguyễn Tuân trong ngôn ngữ trữ tình ngoại đề
3.3.1. Khái niệm trữ tình ngoại đề
3.3.2.Trữ tình ngoại đề trong tác phẩm Vang bóng một thời

3.4. Quan niệm về cái đẹp của Nguyễn Tuân trong xây dựng các hình tượng nhân
vật
3.4.1. Hình tượng các nhà nho trong xã hội buổi giao thời
3.4.2. Hình tượng người phụ nữ Việt Nam
3.4.3. Hình tượng người anh hùng

nghiên cứu xuyên suốt để đi đến kết luận, mà họ chỉ đề cập đến nhiều khía cạnh khác
nhau. Người viết cảm thấy bị cuốn hút vào vấn đề cái đẹp trong “Vang bóng một thời”
của Nguyễn Tuân, mong muốn đi sâu vào vấn đề để hiểu thêm về Nguyên Tuân, một con
người tài hoa luôn khát khao đi tìm cái đẹp cái thật. Dẫu biết năng lực có hạn nhưng vẫn


muốn tìm hiểu “Quan niệm về cái đẹp trong Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân” với
lòng nhiệt huyết muốn tìm tòi, hiểu biết thêm về những nét đẹp truyền thống của dân tộc
Việt Nam. Từ đó giúp chúng tôi nắm vững một số vấn đề cần thiết để bổ sung vào kiến
thức văn chương.

2. Lịch sử vấn đề.
Nguyễn Tuân là người tài hoa, uyên bác, ông để lại cho đời sự nghiệp văn học đồ
sộ với những áng văn bất tử. Theo các nhà phê bình đánh giá thì ông là nhà văn đứng hẳn
ra một phía riêng. Điều đó chứng tỏ tài năng của Nguyễn Tuân được đánh giá rất cao. Khi
nhìn nhận, đánh giá tài năng của Nguyễn Tuân thì người nghiên cứu thường khảo sát với
thể loại tùy bút vì đó là những tác phẩm được kết tinh trên chặng đường dài sau Cách
mạng tháng Tám. Mặt khác, khi đánh giá Nguyễn Tuân ở phương diện khác, đó là
phương diện về con người yêu cái đẹp, khát khao đi tìm cái đẹp của một thời đã qua thì
chúng ta không cần suy nghĩ mà nhớ ngay đến tác phẩm Vang bóng một thời của ông.
Một nhà văn thành công có khi chỉ có một hoặc vài tác phẩm tiêu biểu và độc đáo,
nhưng đối với Nguyễn Tuân không phải một mà rất nhiều tác phẩm đã đưa tên tuổi ông
đến rất nhanh với người đọc. Đó là những tác phẩm như: Vang bóng một thời, Thiếu quê
hương, Chiếc lư đồng mắc cua, Đường vui, Tình chiến dịch, Sông đà, Hà nội ta đánh Mĩ
giỏi, Tóc chị Hoài... mỗi tác phẩm đều ghi lại dấu ấn về cuộc đời của Nguyễn Tuân nhưng
“ rút cục lại, trong sự nghiệp của Nguyễn Tuân chỉ có Vang bóng một thời là có cách điệu
khác”.
Với tác phẩm Vang bóng một thời có rất nhiều nhà phê bình, nghiên cứu, tìm hiểu
ở những khía cạnh khác nhau. Sau đây người viết xin trình bày những công trình nghiên
cứu ấy như sau:

người nghiên cứu cho ta thấy mỗi tác phẩm trong Vang bóng một thời đều mang một cái
đẹp khác nhau. Đặc biệt ở bài nghiên cứu này Văn Tâm đã đề cập đến cái đẹp nhân phẩm,
thiên lương trong sáng của con người giữa chốn bùn nhơ “ trong những nét nhân cách
quý giá của nhân vật Huấn Cao, Nguyễn Tuân nhấn mạnh tố chất thiên lương và đặc biệt
đề cao tài năng đột xuất về thư pháp”
Tôn Thảo Miên “Nguyễn Tuân- tài hoa văn chương” bài viết này đánh giá cao
Nguyễn Tuân về sự hiểu biết sâu sắc những phong tục tập quán cổ truyền của dân tộc,
những phong tục tốt đẹp mà bị lãng quên.

2.4. Nguyễn Tuân- cây bút tài hoa độc đáo (Phương Ngân)
Đây là công trình hội tụ rất nhiều bài viết có liên quan đến vấn đề về “Quan niệm
của Nguyễn Tuân về cái đẹp trong Vang bóng một thời”. Mỗi bài viết đều khẳng định tài


năng nghệ thuật của Nguyễn Tuân, đồng thời cũng làm nổi bật quan niệm của Nguyễn
Tuân về cái đẹp trước và sau Cách mạng tháng Tám
* Nguyễn Đình Thi “Người đi tìm cái đẹp, cái thật”.
Nguyễn Đình Thi đã nêu lên nhận định của mình về nhà văn Nguyễn Tuân.
Nguyễn Tuân là người “đi tìm cái đẹp và đi tìm cái thật, là nỗi khao khát cái đẹp và nỗi
khao khát cái thật, là lòng yêu cái đẹp và yêu cái thật với sức mạnh muốn phá lên mọi
ràng buộc, khuôn sáo có sẵn...”. Bài viết này tuy chưa nêu rõ quan niệm của Nguyên
Tuân về cái đẹp nhưng đây là minh chứng hùng hồn khẳng định một con người luôn khát
khao đến với cái đẹp. (Báo văn nghệ, số 32, ngày 8-8-1987)
* Hà Văn Đức “Nguyễn Tuân và cái đẹp”.
Hà Văn Đức đã nêu ra vài vẻ đẹp trong Vang bóng một thời, đó là những thú như
vui uống trà, đánh thơ, thả thơ,... rồi đến tâm hồn cao đẹp của Huấn Cao. Đây là những
nét đẹp không hiện hữu trong cuộc đời thực, nhưng đó là những nét đẹp xưa mà Nguyễn
Tuân đã quay về tìm kiếm của một thời vang bóng. (Tạp chí khoa học, số 5, năm 1994)
Ngoài ra còn rất nghiều công trình nghiên cứu cũng như bài viết về tác phẩm Vang
bóng một thời của Nguyễn Tuân. Đa số các bài viết tìm hiểu nhiều khía cạnh về văn của

Tuân” việc đầu tiên người nghiên cứu phải làm là đọc tác phẩm. Từ đó làm nổi bật lên nét
đẹp được Nguyễn Tuân miêu tả trong Vang bóng một thời là như thế nào.
Mặt khác, người viết còn tham khảo nhiều công trình nghiên cứu khác về tác phẩm
Vang bóng một thời rồi đi đến tổng hợp các vấn đề có liên quan.
Đồng thời người viết còn sử dụng các thao tác tư duy sau đây:
Phương pháp thống kê: thống kê những bài nghiên cứu có liên quan đến đề tài, tìm
ra được những vấn đề trọng tâm gần với đề tài, để từ đó phân tích dẫn chứng để làm nổi
bật vấn đề.
Phương pháp so sánh: so sánh quan niệm về cái đẹp trong Vang bóng một thời của
Nguyễn Tuân với các nhà văn khác, để thấy được nét đẹp độc đáo trong văn chương của
Nguyễn Tuân. Đồng thời đối chiếu những nhận xét đánh giá của các nhà nghiên cứu để đi
đến kết luận chính xác hơn về “Quan niệm cái đẹp trong Vang bóng một thời của Nguyễn
Tuân”


B. PHẦN NỘI DUNG
Chương I
TẬP TRUYỆN NGẮN VANG BÓNG MỘT THỜI

TRONG SỰ

NGHIỆP SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN TUÂN
1.1. Mấy nét về nhà văn Nguyễn Tuân
1.1.1. Tiểu sử
Nguyễn Tuân sinh ngày 10-7-1910, quê làng Mộc, tức Nhân Mục, nay thuộc
phường Nhân Chính, quận Thanh Xuân, Hà Nội. Sinh tại Hà Nội, trong một gia đình
nhà nho. Bố là một ông ấm, đỗ Tú tài khoa thi chữ Hán cuối cùng, sau làm kí lục, đã sống
ở nhiều nơi; mẹ bán hàng tạp hóa. Khi còn ít tuổi cùng gia đình theo bố sống ở nhiều tỉnh
miền Trung đặc biệt các tỉnh Khánh Hòa, Phú Yên, Hội An, Đà Nẵng, Huế, Hà Tĩnh và
lâu hơn cả là Thanh Hóa. Ông học thành chung ở thành phố Nam Định, ông tham gia bãi

thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật đợt 1 năm 1996.

1.1.2. Con người
Nguyễn Tuân là một trí thức giàu lòng yêu nước và tinh thần dân tộc. Lòng yêu nước
của ông có màu sắc riêng: gắn liền với những văn hóa cổ truyền của dân tộc. Ông am
tường cả Hán học lẫn Tây học. Đặc biệt ông yêu tha thiết tiếng mẹ đẻ, những kiệt tác văn
chương của Nguyễn Du, Đoàn Thị Điểm, Tú Xương, Tản Đà…, những nhạc điệu hoặc
đài các của lối hát ca trù, hoặc dân dã mà thiết tha của giọng hà Quảng Trị, Thừa Thiên,
Nam Bộ…, những phong cảnh đẹp của quê hương đất nước, những thú chơi tao nhã như
uống trà, nhắm rượu, chơi hoa, chơi chữ đẹp, đánh thơ…, những món ăn truyền thống thể
hiện khẩu vị tinh tế của người Việt.


Ở Nguyễn Tuân, ý thức cá nhân phát triển rất cao. Ông viết văn trước hết để khẳng
định cá tính độc đáo của mình. Vì rất mực đề cao và giữ gìn nhân cách của kẻ sĩ, nên ông
rất căm ghét những thói xấu xa đê tiện, rởm đời, vô văn hóa.
Nguyễn Tuân là con người rất mực tài hoa. Đọc văn ông không chỉ có khoái cảm
thẩm mĩ về nghệ thuật ngôn từ mà còn được bồi dưỡng thêm về nhạc, họa, điêu khắc, kiến
trúc, lịch sử, địa lý, điện ảnh,…Ông còn là một diễn viên kịch nói và là một trong những
diễn viên điện ảnh đầu tiên của nước ta. Ông thường vận dụng con mắt của nhiều ngành
nghệ thuật khác nhau để tăng cường khả năng quan sát, diễn tả của nghệ thuật văn
chương. Thực tế ấy chứng tỏ Nguyễn Tuân là một tài năng phong phú, có năng lực ở
nhiều lĩnh vực nghệ thuật.
Nguyễn Tuân là một nhà văn biết quí trọng thật sự nghề nghiệp của mình. Ngay từ
trước Cách mạng tháng Tám, ông đã quan niệm nghề văn là một cái gì đối lập với tính vụ
lợi của con buôn, và ở đâu có đồng tiền phàm tục thì ở đấy không thể có cái đẹp. Đối với
ông, nghệ thuật là một hình thái lao động nghiêm túc và ông đã lấy chính cuộc đời cầm
bút hơn nửa thế kỉ để chứng minh cho quan niệm ấy.
Trên con đường đi tới cái đẹp chân chính, đích thực Nguyễn Tuân là con người có
nhiều tìm tòi và phát hiện mới mẻ, đạt tới những giá trị thẩm mĩ thật sự. Chẳng hạn cái

Do chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Hán học, sáng tác của ông trước năm 1937, hầu hết
được viết theo bút pháp cổ điển. Những sáng tác buổi đầu ấy chưa gây được tiếng vang.
Tuy nhiên, có thể bắt gặp một số trang viết tiêu biểu như Giang hồ hành (thơ), Vườn xuân
lan tạ chủ (truyện ngắn). Đây là những tác phẩm ghi lại dấu ấn về phong cách nghệ thuật
của Nguyễn Tuân. Qua những tác phẩm này Nguyễn Tuân đã thể hiện được tinh thần hoài
cổ, ông luôn chăm chút nhặt nhạnh vẻ đẹp xưa dù tàn tạ, cuối mùa; xây dựng một hệ
thống nhân vật tài hoa tài tử, là lối văn cầu kỳ trúc trắc mà uyên bác hơn người.
Trước Cách mạng tháng Tám, Nguyễn Tuân xuất hiện trong văn học như cây bút
văn xuôi đầy tài năng, tiêu biểu cho khuynh hướng lãng mạn thời kỳ cuối (1940-1945).


Hầu hết sáng tác của ông - chủ yếu là tùy bút, truyện ngắn - đều tập trung làm nổi bật cái
“tôi” tài hoa, độc đáo, bất hòa sâu sắc với trật tự ngột ngạt đương thời. Đó là “một nguồn
sống bồng bột tắc lối thoát”, đã “nổi loạn” bằng lối sống ngông nghênh tài tử. Đó cũng
chỉ là thoát ly: thoát ly vào cái đẹp của một thời đã qua, vào “chủ nghĩa xê dịch” và vào
cuộc sống hành lạc ở nhà hát, thuốc phiện; song thoát ly mà vẫn giàu lòng ưu ái không
nguôi vào thời thế, vẫn gắn bó sâu nặng với cuộc đời, với quê hương đất nước.
Đến 1937, Nguyễn Tuân xuất hiện trên các báo với các truyện ngắn hiện thực trào
phúng, ở đó thường vỡ ra những tràng cười chăm biếm thoải mái, đậm đà phong vị dân
gian (Đánh mất ví, Một vụ bắt rượu, Mười năm trời mới gặp lại cố nhân). Tuy nhiên do
trào lưu hiện thực phê phán lúc bấy giờ đã phát triển rất mạnh với nhiều nhà văn lớn như
Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Nguyên Hồng, Nam Cao…cho nên thật không dễ dàng
đối với Nguyễn Tuân để tìm một vị trí có hạng trên văn đàn. Nhưng bằng sự nổ lực của
mình, Nguyễn Tuân đã khẳng định tài năng bằng phong cách nghệ thuật độc đáo và tên
tuổi của ông đã tỏa sáng cho đến ngày nay.
Nguyễn Tuân chỉ thật sự công nhận như một phong cách văn chương độc đáo kể từ
tùy bút – du ký Một chuyến đi, năm 1938. Tác phẩm là tập hợp những trang viết từ
chuyến du lịch không mất tiền của ông sang Hương Cảng để tham gia thực hiện bộ phim
Cánh đồng ma. Nét đặc sắc nhất ở Một chuyến đi chính là giọng điệu. Có thể nói đến đây
Nguyễn Tuân mới tìm được cách thể hiện giọng điệu riêng, một giọng điệu hết sức phóng

hồi ký, một tự truyện ghi lại thời kỳ khủng hoảng tinh thần của tác giả: bế tắc lao vào
cuộc sống ăn chơi “hành viện”, nhưng không buông xuôi, phóng đãng vẫn day dứt hướng
về cuộc sống trong lành. Tác phẩm thể hiện tâm trạng bế tắc của một con người bất đắc
chí muốn dãy dụa muốn thoát khỏi xã hội phàm tục mà không được. Nhiều trang thấm
đượm chất thơ, nhất là những trang viết về những nhân vật tài hoa, tài tử bị ném vào cảnh
trụy lạc mà vẫn tự trọng, lấy tiếng đàn giọng hát để cảm thông, an ủi nhau và khinh ngạo
lại thế nhân. Càng về sau, Nguyễn Tuân càng chìm sâu vào bế tắc, khủng hoảng và cho in
những sáng tác thần kỳ quái đản, mà ông gọi là “yêu ngôn” (Xác Ngọc Lam, Đới Roi,


Loạn âm, Rượu bệnh...). Cuối cùng ông không viết được nữa; hơn một lần ông nói đến tự
sát (Hai tấm vé số, Võng ngô đồng).
Cách mạng đã giải thoát cho tâm hồn nghệ thuật Nguyễn Tuân. Ông viết những dòng
ghi nhận “bừng tỉnh” của mình: “mê say với những ánh sáng trắng vừa được giải phóng,
tôi là một dạ lữ khách không mỏi, như quên của một đêm phong hội mới”. Nhà văn tuyên
bố “lột xác”, chân thành đi theo cách mạng, nỗ lực vươn lên làm người chiến sĩ trên mặt
trận văn hóa -nghệ thuật. Ông hăng hái đi thực tế chiến đấu trong hai cuộc kháng chiến và
thực tế sản xuất ở miền Bắc, hòa mình với nhân dân, bộ đội, sáng tác với ý thức phục vụ
công cuộc chiến đấu và xây dựng Tổ quốc.
Qua tập tùy bút kháng chiến (1955) ta thấy Nguyễn Tuân đã có cái nhìn ấm áp, tin
yêu đối với cuộc đời mới và tình cảm gắn bó cảm động giữa nhà văn và quần chúng
kháng chiến hơn. Trong một số truyện, ông đã cố gắng thể hiện chân thực những người
lao động bình thường giản dị mà rất mực anh dũng trong cuộc chiến đấu đầy gian khổ của
dân tộc (Những con đò danh dự, Thắng càn). Trong tập tùy bút Sông Đà (1960) bên cạnh
những trang viết về cuộc sống tối tăm xưa kia của vùng Tây Bắc, thì phần lớn là ông ca
ngợi những vẻ đẹp thiên nhiên hùng vĩ và ca ngợi nhịp sống tưng bừng của con người Tây
Bắc hôm nay. Có thể coi Sông Đà là một kiệt tác mới của Nguyễn Tuân sau cách mạng,
với nhiều bài thật đặc sắc.
Những năm chống Mỹ cứu nước, Nguyễn Tuân được bạn đọc chú ý nhiều trong
những tùy bút về phi công Mỹ bị bắt làm tù binh và về cuộc chiến đấu anh hùng của thủ

Tuân vừa có màu sắc cổ điển vừa mới mẻ, hiện đại. Với một phong cách nghệ thuật độc
đáo, một trình độ sử dụng tiếng Việt bậc thầy, Nguyễn Tuân có đóng góp to lớn vào sự
phát triển của văn xuôi Việt Nam hiện đại. Với những đóng góp đó, 1996 ông được truy
tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật đợt I.

1.2.2 Phong cách nghệ thuật của Nguyễn Tuân.
Nguyễn Tuân có một phong cách nghệ thuật độc đáo và sâu sắc. Mỗi khi cầm bút
ông đều chứng tỏ được cái tài hoa, uyên bác hơn đời của mình. Ông có thói quen nhìn sự
vật ở mặt thẩm mỹ của nó, cố tìm cho ra ở đấy những cái gì nên họa nên thơ. Trước và


sau cách mạng tháng Tám, ông luôn tìm tòi khám phá cái đẹp. Nên ông nhìn tất cả sự vật
đều có những vẻ đẹp riêng của nó.
Thể hiện phong cách này, mỗi trang viết của Nguyễn Tuân đều muốn chứng tỏ tài
hoa và uyên bác, mỗi nhân vật dù thuộc loại người nào cũng đều là những nghệ sĩ trong
nghề nghiệp của mình. Và mọi sự vật được miêu tả dù chỉ là cái ăn cái uống, cũng được
quan sát chủ yếu ở phương diện văn hóa, mĩ thuật.
Trước cách mạng tháng Tám, Nguyễn Tuân quan niệm đời sống cơ khí hiện đại giết
chết cái đẹp. Ông đi tìm cái đẹp của thời xưa còn vương sót lại và ông gọi là Vang bóng
một thời. Ông tìm cái đẹp trong thú vui uống trà, trong cách chơi cờ, nghệ thuật làm đèn
kéo quân, trong cách chơi đánh thơ, thả thơ... Thế giới nhân vật mà ông ưa thích hầu hết
là những con người thuộc về cái thời vang bóng ấy, nếu họ còn sống trong hiện tại thì
cũng bơ vơ lạc lỏng như những kẻ “sinh lầm thế kỉ”.
Sau cách mạng, ông không đối lập xưa với nay, cổ với kim mà tìm thấy sự gắn bó
giữa quá khứ, hiện tại và tương lai. Văn Nguyễn Tuân thì bao giờ cũng vậy, vừa đĩnh đạc
cổ kính, vừa trẻ trung hiện đại. Nguyễn Tuân học theo “chủ nghĩa xê dịch” chẳng qua là
luôn luôn thèm khát những cảm giác mới lạ. Đấy là “một nguồn sống bồng bột tắc lối
thoát” (Tóc chị Hoài). Vì thế Nguyễn Tuân không thích cái gì bằng phẳng, nhợt nhạt, yên
ổn. Ông là nhà văn của những tính cách phi thường, của những tình cảm, cảm giác mãnh
liệt, của những phong cách tuyệt mĩ. Sau cách mạng quan niệm của ông có những thay

Tuân, một cách đúng đắn và công bằng hơn, là ở chỗ, mặc dù chúng ta có thể không đồng
ý với Nguyễn Tuân ở nhiều điểm, nhưng ta không thể quên được tác phẩm đầu tay của
ông. Dù chỉ lướt qua một lần thôi, nhưng Vang bóng một thời hàng mấy chục năm sau
vẫn cứ quanh quất bên tay ta, trước mắt ta như là vang bóng. Chính đó là sự thử thách của
thời gian khiến cho tác phẩm của một nhà văn không bao giờ chết mà làm cho ta phải trân
trọng và đọc lại kỹ hơn. “Cái giọng khinh bạc, sâu cay, bừa bãi, lôi thôi, chúng ta thường
nói, là những tác phẩm khác, nhất là Chiếc lư đồng mắt cua, chứ trong Vang bóng một
thời thì trong sáng đến lạ lùng, đến kinh ngạc.”[16;238]


Nguyễn Tuân là một người tài hoa thích cái đẹp hình thức, đẹp tâm hồn. Trong nhiều
tác phẩm, ông thường nói quá đi, nên người đọc có cảm tưởng ông theo “chủ nghĩa cá
nhân cực đoan”, sống phóng túng không trách nhiệm. Xét cho cùng, giọng khinh bạc của
ông là do ông phủ nhận thực tại xấu xa của xã hội, do lòng hoài nghi đạo đức giả, dối
người đời. Nhưng riêng Vang bóng một thời thì khác hẳn, dù ra đời trong xã hội buổi
giao thời nhưng tập truyện không đi vào bế tắc. Ngược lại, tác phẩm là đỉnh cao của cái
đẹp, cái thật, những cái đẹp mà giờ đây ta không tìm thấy nữa. Ông ngợi ca chắt chiu
bằng tấm lòng thành kính, vì thế tác phẩm không mất đi mà làm cho ta trân trọng, giữ gìn
và đọc kỹ hơn nữa “Cái quí giá ấy sẽ còn tăng lên nữa với ta, như một thứ đồ cổ
vậy”[16;30].
Vốn là một người tài hoa, ông tìm sự tài hoa trong quá khứ. Tất cả những chuyện cũ,
người cũ ở đây, ông kể lại bằng giọng thán phục và luyến tiếc như những gì cố hữu của
người Việt Nam nay đã mất đi. “Đọc Vang bóng một thời, chúng ta có cảm giác nhẹ
nhàng, êm dịu như xem một tập tranh cổ họa”(16;25). Đó là lý do vì sao, sau cách mạng,
chúng ta vẫn nhắc đến Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân mà không dè dặt gì cả.
Năm 1988, nhà xuất bản Văn học in lại 30.000 bản giấy đẹp, bìa cứng, đề “in lần thứ
sáu”. Ít có một tác phẩm nào mà được trân trọng như vậy.
Những chuyện trong Vang bóng một thời phần lớn đã in trên Tiểu thuyết thứ bảy và
Tao Đàn, Năm 1940 mới xuất bản lần đầu. Và nó được xem như tập truyện đầu tay của
nhà văn và được giới độc giả hoan nghênh ngay không chút ngần ngại. Nhà phê bình Vũ

bút nào khác.
Bằng tập truyện Vang bóng một thời Nguyễn Tuân đã vươn đến đỉnh cao của sáng
tạo nghệ thuật. Tác phẩm “toàn thiện tòan mỹ” này góp phần đưa nghệ thuật văn xuôi
Việt Nam phát triển thêm bước mới trên con đường hiện đại hóa. Vang bóng một thời
gồm 12 truyện ngắn, vẽ lại những cái đẹp xưa của thời phong kiến suy tàn, thời có những
ông Nghè, ông Cống, ông Tú thích chơi lan chơi cúc, thích đánh bạc bằng thơ dưới ánh
trăng hoặc nhấm nháp chén trà Tàu trong sương sớm với tất cả các lễ nghi thành kính đến
thiêng liêng. Vào thời ấy, tên đao phủ chém người bằng đao, người ta còn đi lại trên
đường bằng võng, bằng cáng, vừa đi vừa đánh cờ dềnh dàng bằng miệng,…Thời gian hầu


như chưa trở thành nỗi ám ảnh lớn đối với con người, bởi nó còn được đo bằng mùa, bằng
tiết. Nhưng những vẻ đẹp có màu sắc truyền thống ấy đang có nguy cơ bị mai một đi. Đau
đớn nhận ra điều đó, Nguyễn Tuân ra sức níu giữ, gom góp và phục chế lại bằng tất cả
tấm lòng thành kính. Vang bóng một thời, vì thế có thể được xem như bảo tàng lưu trữ
các giá trị văn hóa cổ truyền của dân tộc. “in cuốn Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân,
người ta thấy khác nào thêm một ngôi sao vừa hiện lên ở một góc riêng trên bầu trời văn
học sầm tối”[16;15]
Có thể nói rằng, trong hàng loạt sáng tác của Nguyễn Tuân trước cách mạng, Vang
bóng một thời là tập truyện để lại dấu ấn đậm đà và sâu sắc nhất. Trương Chính đã khẳng
định rằng: “Về văn phong phải nói Nguyễn Tuân trong tác phẩm đầu tay này đã đạt đến
đỉnh cao mà về sau ông không đạt tới nữa”(14;358). Ta có thể thấy, dù chỉ lướt qua một
lần nhưng Vang bóng một thời cứ quanh quất bên tai ta và vẫn tồn tại vĩnh hằng đối với
những ai đã từng đọc qua nó. Vang bóng một thời nó gợi cho ta phải suy ngẫm từng câu
từng chữ, từng nhân vật trong tác phẩm, từng tình huống truyện,… “Vang bóng một thời
đã đạt độ chín về nghệ thuật”(14;360). Tất cả điều đó đã làm cho Vang bóng một thời
vẫn sống mãi với thời gian.
Như vậy, ta có thể khẳng định Vang bóng một thời có vị trí hết sức quan trọng trong
sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Tuân trước cách mạng tháng Tám, giúp nhà văn có thể
khẳng định được chỗ đứng của mình trong nền văn học dân tộc.

sương sớm); nhắm đẹp (Hương cuội); chơi đẹp (Thả thơ, Đánh thơ, Một cảnh thu muộn);
ứng xử đẹp (Ngôi mả cũ); hoa tay đẹp (Trên đỉnh non Tản); tài nghệ đẹp (Ném bút chì);
nhân cách đẹp( Chữ người tử tù).
Vang bóng một thời là tổng hòa của những nét đẹp khác nhau, tất cả nét đẹp của
người Việt Nam từ thói quen uống trà, nghệ thuật làm đèn kéo quân, thả thơ…,đều được
Nguyễn Tuân ghi lại một cách cẩn thận tỉ mỉ và chi tiết. Cũng chính sự trở về với những
nét đẹp của dân tộc ấy, đã khiến cho Nguyễn Tuân trở về với lòng Dân tộc, với Quê
hương, mà không phiêu lưu đến bến bờ xa lạ. “Chắc chắn viết những câu chuyện về
những nhân vật trong Vang bóng một thời, nhà văn còn muốn đem ra đối chiếu với cách


ăn chơi tục tằn của bọn hãnh tiến cậy có của mà trác tang, thô bỉ” (16;234). Ta thấy
Vang bóng một thời không chỉ đơn thuần là ca ngợi cái đẹp hình thức, mà ẩn sâu bên
trong là sức phản kháng, chống đối của tác giả trước thực tại đen tối. Đó là một con người
luôn có tấm lòng thiết tha với quê hương, đất nước.
Khi ca ngợi những nét đẹp truyền thống của dân tộc, Nguyễn Tuân không lý tưởng
hóa chế độ phong kiến, không ngợi ca chế độ phong kiến là thời kỳ vàng son. Mà những
nhân vật trong tác phẩm của ông là những ông Phủ, ông Nghè, ông Ấm…Họ không phải
là lớp quan lại hám danh lợi, ô trọc mà là những con người biết sống thanh cao, thích
cuộc sống bình dị và đặc biệt biết hưởng thụ những giá trị truyền thống văn hóa dân tộc,
nhấm nháp những hương vị ẩm thực của Việt Nam, và đương nhiên trong cách sống ấy
cũng pha một chút cầu kỳ của các cụ. Đây là những cụ Ấm thích uống trà trong sương
sớm và pha trà với thứ nước đọng trên lá sen “Chưa bao giờ ông già này dám cẩu thả
trong cách chơi thanh đạm. Pha cho mình cũng như pha trà mời khách, cụ Ấm đã để vào
đấy bao nhiêu công phu. Những công phu đó đã trở nên lễ nghi, nếu trong ấm trà pha
ngon, người ta chưa nhận chút mùi thơ và, một tị triết lý và tâm lý”(14;188); kia là cụ
Kép đã để quãng đời còn lại của mình để chăm sóc cho một vườn hoa quí. Cụ thường nói
rằng: “Người chơi hoa nhiều khi phải lấy cái chí thành chí tình mà ra đối đãi với giống
hoa cỏ không bao giờ biết lên tiếng. Như thế mới phải đạo, cái đạo của người tài tử. Chứ
còn cứ gây được lên một khoảnh vườn, khuân hoa cỏ ở các nơi về mà trồng, phó mặc cho

Tuy nhiên, đây cũng chỉ là một số lượng rất ít trong Vang bóng một thời, phần lớn
đó là hình ảnh của những con người chỉ thích cuộc sống bình dị, không màn danh lợi như
Cụ Sáu, Cụ Ấm, Cụ Kép…; những con người có phẩm chất đáng quí như cô Tú tần tảo
nuôi em ăn học, một viên coi ngục có nhân cách thanh cao và tâm hồn yêu, quí cái đẹp.
Có lẽ thu nhặt và kể lại những chuyện ngày xưa đã khó, làm sao để nó sống mãi với
thời gian thì còn khó hơn. Nhưng Nguyễn Tuân đã làm việc ấy rất thành công. Phải có
một tấm lòng yêu mến dĩ vãng, phải tiếc thương và muốn vớt lại những cái đẹp đã qua thì
mới có thể làm sống lại cả thời xưa được. “Vang bóng một thời là sản phẩm đáng quí,
đánh dấu bước đường trở lại tìm những cái đẹp xưa mà các nhà văn ta thường sao
nhãng”(16;229).