TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGỮ VĂN

********

TRƯƠNG THỊ NGỌC LOAN

TÌM HIỂU GIÁ TRỊ
NỘI DUNG VÀ NGHỆ THUẬT
TRONG LĨNH NAM CHÍCH QUÁI
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học
TS. GVC. Nguyễn Thị Nhàn

Hà Nội - 2011


LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình tìm hiểu, nghiên cứu đề tài, được sự giúp đỡ tận
tình của cô giáo - TS.GVC. Nguyễn Thị Nhàn, tác giả khoá luận xin
gửi lời cảm ơn sâu sắc tới cô!
Tác giả khoá luận cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo
trong Khoa Ngữ văn - Trường ĐHSP Hà Nội 2 đã tạo điều kiện tốt
nhất cho tác giả hoàn thành khoá luận này.

Hà Nội, ngày 06 tháng 5 năm 2011
Người thực hiện



3. Mục đích nghiên cứu

7

4. Nhiệm vụ nghiên cứu

7

5. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

7

6. Phương pháp nghiên cứu

8

7. Đóng góp của khóa luận

8

8. Cấu trúc khóa luận

9

NỘI DUNG
Chương 1. Những vấn đề chung (Hoàn cảnh ra đời của Lĩnh Nam chích
quái; Tác giả Vũ Quỳnh và Kiều Phú; Tác phẩm Lĩnh Nam chích quái) 10
1.1.


13

Chương 2. Giá trị nội dung trong Lĩnh Nam chích quái

14

2.1.

Đề tài về nguồn gốc giống nòi và đất nước Việt Nam

14

2.2.

Đề tài về nhân vật lịch sử

18

2.3.

Đề tài về linh khí núi sông, thần linh dân tộc

22

2.4.

Những vấn đề phong phú của đời sống, văn hóa xã hội

25


34

3.2.2. Thể loại cổ tích trong Lĩnh Nam chích quái

38

3.3.

40

Nghệ thuật dựng truyện

3.3.1. Kết cấu cốt truyện

41

3.3.2. Các mô típ của cốt truyện

43

3.3.3. Các chi tiết, tình tiết của cốt truyện

45

3.3.4. Yếu tố “quái” và yếu tố kỳ ảo

49

KẾT LUẬN


thế kỷ XVIII (Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2006) có nói về ảnh hưởng của văn học
dân gian cũng như sự quan tâm của Nhà nước tới văn học, "ảnh hưởng của
văn học dân gian không phải chỉ thúc đẩy Lê Thánh Tông quan tâm đến dã
sử khi giao cho Ngô Sĩ Liên biên soạn bộ sử chính thức của Nhà nước, mà
chủ yếu là động lực của việc biên soạn và bổ sung thêm Việt điện u linh và
Lĩnh Nam chích quái" [7, tr.165].
6


- Nguyễn Đăng Na trong cuốn Giáo trình văn học trung đại Việt Nam,
Tập 2 (Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội, 2007) nhận xét: "Lĩnh Nam chích
quái gồm những loại truyện dân gian, tiêu biểu cho loại thứ nhất có tác phẩm
Lĩnh Nam chích quái lục của Trần Thế pháp" [12, tr.32]. Trong xu hướng
phát triển của văn xuôi tự sự, ông còn xếp Lĩnh Nam chích quái vào xu
hướng dân gian và "phần lớn là truyện có tính chất truyền thuyết" [12, tr.41].
Những thành tựu nghiên cứu của giới khoa học về Lĩnh Nam chích
quái ở trên là những gợi ý quí báu cho chúng tôi, đồng thời khuyến khích
chúng tôi tiếp tục ý tưởng khoa học để thực hiện đề tài.

3. Mục đích nghiên cứu
Thông qua việc tìm hiểu những giá trị nội dung và nghệ thuật cơ bản
của Lĩnh Nam chích quái tác giả khoá luận hi vọng góp phần làm cho mọi
người hiểu biết thêm về một tác phẩm trung đại với thể loại tự sự. Đồng thời
nhìn nhận đánh giá đúng vai trò, vị trí của tác phẩm trong lịch sử phát triển
văn học dân tộc, những giá trị văn hoá của Lĩnh Nam chích quái, có thái độ
trân trọng những di sản văn hoá của cha ông.

4. Nhiệm vụ nghiên cứu
Với đề tài Tìm hiểu giá trị nội dung và nghệ thuật trong Lĩnh Nam
chích quái, nhiệm vụ nghiên cứu của chúng tôi là tìm hiểu các giá trị nội

chích quái của Vũ Quỳnh và Kiều Phú. Đồng thời giúp bạn đọc có cái nhìn
thấu đáo hơn khi đánh giá tác phẩm, hiểu thêm về thể loại văn xuôi tự sự,
giúp ích cho công việc giảng dạy sau này.

8


8. Cấu trúc khoá luận
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, phần Nội dung
của khoá luận gồm 3 chương sau:
- Chương 1. Những vấn đề chung (Hoàn cảnh ra đời của Lĩnh Nam
chích quái; Tác giả Vũ Quỳnh và Kiều Phú; Tác phẩm Lĩnh Nam
chích quái)
- Chương 2. Giá trị nội dung trong Lĩnh Nam chích quái
- Chương 3. Giá trị nghệ thuật biểu hiện trong Lĩnh Nam chích quái

9


Chương 1

NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1. Hoàn cảnh ra đời của Lĩnh Nam chích quái
Xã hội thế kỉ XIV - XV có nhiều biến động sâu sắc. Đất nước mở ra
kỷ nguyên mới. Sau khi đánh đuổi được giặc nước, nhân dân có điều kiện
phát huy những khả năng của mình. Các triều đại phong kiến đã dùng chính
sách "khoan dân", "thân dân" để củng cố sự phát triển của đất nước. Nằm
trong thời kỳ phục hưng của dân tộc đất nước ta đã có những bước tiến ban
đầu. Nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương nghiệp phát triển mạnh mẽ,

những nhà chấp bút đã khẳng định được độc lập dân tộc.

1.2. Tác giả Vũ Quỳnh và Kiều Phú
1.2.1. Tác giả Vũ Quỳnh
Vũ Quỳnh tự Thủ Phác, hiệu Đốc Trai, lại có hiệu khác là Yến
Xương, người làng Mộ Trạch, huyện Đường An, Hải Dương, sinh năm
1453, đậu tiến sĩ năm 26 tuổi (niên hiệu Hồng Đức thứ 9, 1478) làm quan
đến Lễ bộ Thượng thư, khi về trí sĩ trên đường trở lại quê nhà, bị cướp giết
chết (1516).
Vũ Quỳnh có soạn nhiều tác phẩm: Bộ sử Việt giám thông khảo, tập
thơ Tố Cầm, tập truyện Lĩnh Nam chích quái và sách Đại thành toán pháp.

1.2.2. Tác giả Kiều Phú
Kiều Phú hiệu là Hiếu Lễ, người làng Lạp Hạ, huyện An Sơn, tỉnh
Sơn Tây, sinh năm 1450, đậu tiến sĩ năm Hồng Đức thứ 6 (1475). Không rõ
ông làm quan đến chức gì.
11


Trong sách Đăng khoa lục bị khảo, phần Sơn Tây, An Sơn viết về
ông, có đoạn sau: "... lại cùng Vũ Quỳnh người Đường An, soạn Lĩnh Nam
chích quái". Do đó, có thể nói ông và Vũ Quỳnh là hai nhà biên soạn sách
Lĩnh Nam chích quái.
Cũng như Nguyễn Văn Chất và Ngô Sĩ Liên, hai soạn giả Vũ Quỳnh,
Kiều Phú đều là bậc đại khoa (cả bốn người đều đỗ tiến sĩ). Việc những
người học rộng đỗ cao, những nhà nho có danh vọng mà chú ý đến kho tàng
văn hoá, văn học dân gian đã phản ánh tinh thần dân tộc của các trí thức thời
Lê. Vũ Quỳnh và Kiều Phú vẫn còn giữ quan niệm chép truyện như chép sử
nhưng trong việc làm thì lại có khác những người đi trước ở chỗ coi trọng
những chi tiết mang ý nghĩa văn học.

quyển, còn một quyển thứ ba thêm vào sau gồm 19 truyện. Căn cứ vào bài
hậu tự của Vũ Quỳnh và bài hậu tự của Kiều Phú thì con số 22 có lẽ gần
đúng.
Bên cạnh đó theo như Phan Huy Chú viết tổng hợp các truyện của
Vũ Quỳnh và Kiều Phú viết gồm 23 truyện.
Lĩnh Nam chích quái do Vũ Quỳnh và Kiều Phú biên soạn lại mang ý
nghĩa nêu bật cội nguồn dân tộc, anh hùng dân tộc, linh khí núi sông, các
phong tục độc đáo của quốc gia. Bên cạnh đó còn tỏ rõ ý thức về dân tộc, về
dòng giống. Ngoài ra có truyện thái sinh, truyện hiếu sắc... Tình tiết các
truyện đã phức tạp hơn. Các mô típ của truyện theo dân gian làm tăng sức
hấp dẫn cho người đọc.

13


Chương 2

GIÁ TRỊ NỘI DUNG TRONG LĨNH NAM CHÍCH QUÁI

2.1. Đề tài về nguồn gốc giống nòi và đất nước Việt
Trong tâm thức người Việt Nam tự bao đời đã có ý thức về nguồn gốc
giống nòi và đất nước của mình. Đọc Lĩnh Nam chích quái, chúng ta tìm về
với cội nguồn dân tộc sâu xa đó.
Những truyện Hồng Bàng thị, Ngư tinh, Hồ tinh, Mộc tinh là những tư
liệu quý giá sáng lên nhiều vấn đề văn hoá nguồn cội buổi bình minh.
Lĩnh Nam chích quái đã giúp người Việt lý giải giống nòi của mình.
Dân tộc nào cũng có nguồn cội ví như "trời đã sai chim huyền điểu giáng thế
sinh ra vua nhà Thương, thì ắt Truyện Hồng Bàng thị không thể mất được".
Việc lý giải giống nòi đã có mặt trong truyện đó.
Theo dòng thời gian, chúng ta trở lại với cội nguồn người Việt. Bằng

thổ nhưỡng nơi mình cư trú.
Truyện Ngư tinh đã khẳng định sức mạnh của người Việt Nam trong
cuộc chiến chống thiên nhiên mở rộng địa bàn cư trú vùng sông nước. Đồng
thời qua truyện còn giải thích một số địa danh trên lãnh thổ Việt Nam. Bằng
sức mạnh của mình Long Quân đã tiêu diệt được Ngư tinh. Ngư tinh bị tiêu
diệt đã để lại bao dấu tích và ngày nay ở đó người ta gọi là Bạch Long Vĩ,
Cẩu Đầu Sơn, Mạn Cầu Thuỷ. Việc phá tan Ngư tinh đã giúp người Việt
khẳng định quyền làm chủ trên vùng sông nước.
Địa bàn sông nước yên ổn, người dân Việt tiếp tục khai phá ở vùng
đồng bằng. Truyện Hồ tinh đã khái quát được quá trình khai khẩn đất đai ở
miền đồng bằng. Công việc mở mang không phải lúc nào cũng thuận lợi,
khó khăn luôn trước mắt. Cảm thương với cuộc sống khổ sở của người Man,
16


Long Quân đã ra lệnh cho "lục bộ thuỷ phủ dâng nước lên công phá hang
đó" tiêu diệt cáo chín đuôi. Không phụ lòng người, con cáo bị tiêu diệt.
Những dấu vết về cuộc chiến đó đã tạo thành Tây Hồ. Xung quanh nơi cáo
chín đuôi trú ngụ trước kia giờ trở thành nơi sinh sống và làm ăn của người
dân "cánh đồng rất bằng phẳng, dân địa phương trồng trọt làm ăn". Cuộc
sống của con người bước sang một trang mới. Trước kia khai phá đất đai
khó khăn, nguy hiểm giờ đây họ đã mở ra một địa bàn cư trú mới.
Người Việt không chỉ khai khẩn đất đai ở vùng sông nước, đông bằng
mà họ còn mở mang đất đai ở vùng trung du. Cũng giống miền đồng bằng,
miền trung du là nơi quy tụ nhiều người Việt sinh sống và giao lưu buôn
bán. Một cây xanh "cành lá xum xuê, không biết che rợp tới mấy ngàn dặm".
Ban đầu chúng ta tưởng đây là một cây xanh bình thường vô hại nhưng nó
đã gây hại cho nhiều loài sống xung quanh nó", thường thay đổi dạng, rất
dũng mãnh, có thể giết người hại vật". Việc tiêu diệt cây thành tinh đã chứng
tỏ con người đất Việt vô cùng khéo léo. Họ tiêu diệt cây đó bằng trí tuệ cộng

trung du và đồng bằng. Bằng sức khoẻ kết hợp với sự thông minh, khéo léo
họ đã chiến thắng tự nhiên để rồi mở mang một vùng sinh tụ rộng lớn trên cả
ba miền.

2.2. Đề tài về nhân vật lịch sử
Lịch sử là tấm gương phản chiếu những gì diễn ra trong quá khứ. Quá
khứ diễn ra nhiều sự việc khác nhau, song có một nhân tố quan trọng làm
nên lịch sử đó là con người. Trải qua nhiều thời kì khác nhau, con người đã
có những hành động, những cống hiến thậm chí cả những câu nói truyền
tụng cho đời sau.
Hãy bắt đầu bằng Truyện Đổng Thiên Vương. Đó là người con làng
Phù Đổng đánh giặc Ân. Thấy giặc lấn chiếm bờ cõi, cậu bé ba tuổi đã lớn
18


thật nhanh để đánh đuổi quân cướp nước. Với hình dáng hiên ngang cưỡi
con ngựa sắt, tay cầm roi sắt cậu bé hiện lên hùng dũng. Người con làng Phù
Đổng tuy ba tuổi nhưng mang dáng vẻ của một dũng tướng. Đằng sau cuộc
xuất quân của Gióng là cả dân tộc đoàn kết thành sức mạnh vô song để đánh
bại kẻ thù.
Với Truyện Hai Bà Trinh linh phu nhân họ Trưng, tác giả đã ca ngợi
những người phụ nữ chí cả kiên cường. Họ đã vượt lên phận nữ nhi, nén lại
thù nhà người con gái đất Việt đã vùng lên tập hợp nhân dân chống lại kẻ
thù tàn ác. Đó là cuộc ra quân được muôn nơi, muôn người hứng ứng "các
quận Cửu Chân, Nhật Nam, Hợp Phố đều hưởng ứng". Không chỉ ca ngợi tài
cao của vị nữ tướng đầu công nguyên đánh giặc giải phóng đất nước, những
truyện trong Lĩnh Nam chích quái còn khẳng định quyền làm chủ đất nước
của người Việt Nam. Đó là việc Bà Trưng xưng vương khi đánh bại kẻ thù.
Về sau, thế giặc phương Bắc mạnh, quân của Bà Trưng không chống nổi đã
tan vỡ. Song bức tranh chống giặc ngoại bang của các nữ tướng thuở đó đã

Không chỉ ca ngợi những con người là tướng lính, những con người
giữa nhân thế phàm trần, Lĩnh Nam chích quái còn hướng cảm hứng tới
những nhân vật tôn giáo. Những truyện như: Truyện Man Nương; Truyện
Từ Đạo Hạnh và Nguyễn Minh Không; Truyện Dương Không Lộ và Nguyễn
Giác Hải đã đề cập đến kiểu nhân vật tăng lữ phi thường.
Trong Truyện Man Nương, người phụ nữ dốc lòng học đạo đã giúp
dân vượt qua trận đại hạn. Phật giáo có câu cứu một mạng người giống như
xây bảy toà tháp Man Nương đã dùng cây trượng tìm nguồn nước cho dân
bà đã "lấy trượng cắm xuống đất, tự nhiên nước cuồn cuộn chảy". Bà Man
Nương đã đem lại sự sống cho quê hương xứ sở sau nắng hạn khô cháy.
Truyện Từ Đạo Hạnh và Nguyễn Minh Không là những truyện ly kỳ
về những nhà sư phi thường. Từ Lộ ẩn cư ở núi Phật Tích rồi tu đắc đạo. Sau
20


đó, hàng loạt kỳ tích do vị cao tăng này đã tu luyện mà có được. Ông "cầm
gậy chống ở tay thử ném xuống dòng nước chảy xiết. Gậy đi ngược dòng
nước tới cầu Tây Dương thì dừng lại". Không chỉ có vậy pháp lực của Từ Lộ
ngày càng mạnh" Lộ đốt ngón tay cầu đảo, phun nước trị bệnh". Mang
những phép lực của mình học được Lộ đã đem tài trị bệnh cứu người. Tương
truyền, có mấy phần người kéo về để được vị cao tăng này cứu chữa.
Nguyễn Minh Không cũng có những phép thuật phi thường. Nồi cơm ông
thiết đãi những người từ kinh đô đến đón ông đi chữa bệnh cho vua có phép
lạ: Nồi cơm nhỏ ăn hết lại đầy "hơn một trăm người cùng ăn cũng không sao
hết". Pháp lực còn giúp Minh Không đưa thuyền về tới kinh thành trong
khoảnh khắc. Tới kinh thành, Minh Không bị mọi người khinh thường bởi
vẻ quê mùa của ông. Sau đó cách cư xử của mọi người thay đổi khi trong
triều không ai nhổ được "chiếc đinh dài hơn năm tấc đóng vào cột điện".
Minh Không quả hơn người đã dùng "hai ngón tay mà nhổ, đinh bật phăng
ra". Cách Minh Không dùng để chữa bệnh cho vua Thần Tông cũng thật kỳ

thành nhiều lần bị đổ đã hiển linh giúp sức. Đó là thổ thần (Thần đất) đã
mách bảo cho nhà vua đi gặp Sứ Thanh Giang - tức thần kim quy. Sứ Thanh
Giang đã giúp nhà vua tìm ra nguyên nhân vì sao thành đắp mãi mà vẫn đổ:
việc này xảy ra không phải do người mà do tinh khí, yêu tinh thậm chí quỷ
tinh ở mảnh đất đó phá hỏng. Có Rùa Vàng giúp sức mà Loa Thành xây
xong, thần linh chính là trí tuệ, là sức mạnh giúp cho con người trong việc
đại sự.
Trong tâm thức dân gian đất nước ta đâu cũng có thần linh trợ giúp
con người. Thần linh hoá thân vào xứ sở, vào núi sông đất Việt. Các đấng
siêu nhiên ấy luôn đem đến cho con người sức mạnh, họ đồng hành giúp con
người xây dựng đất nước, họ quan tâm tới sự tồn vong của quốc gia dân

22


tộc... do đó trong Truyện Rùa Vàng, Sứ Thanh Giang đã để lại cho vua một
cái vuốt để làm lẫy chống giặc.
Hoá thân vào hồn thiêng núi sông, thần linh đất Việt luôn xuất hiện
vào những thời khắc quyết định của lịch sử. Đặc biệt thần linh "tham gia"
vào công cuộc chống giặc.
Dẫu xuất hiện dưới những dạng thức khác nhau, những tình huống
khác nhau, song thần linh đều hướng về quyền lợi của quốc gia, của dân tộc.
Khi Cao Biền đô hộ nước ta, thần sông Tô Lịch (Truyện Sông Tô Lịch) đã ba
lần hiển linh đối thoại với Biền. Lần đầu thần sông mang hình dạng của một
"cụ già râu tóc bạc phơ, dung mạo dị kỳ, tắm ở giữa dòng sông, cười nói hớn
hở". Lần thứ hai, thần sông là "một dị nhân đứng trên mặt nước, cao hơn hai
trượng, mình mặc áo vàng, đầu đội mũ tím, tay cầm hốt vàng rực rỡ một
khoảng trời, chập chờn lên xuống trong khoảng không". Hai lần thần sông
xuất hiện đã gây hoang mang cho kẻ đô hộ, khiến Biền phải lập đàn niệm
chú. Lần thứ ba, thần xuất hiện trong giấc mộng của Biền. Cách đối đáp của

người Việt để hòng doạ nạt chúng ta và dã tâm để đô hộ người Việt lâu dài.
Linh khí núi sông, thần linh dân tộc đã được Lĩnh Nam chích quái
khai thác một cách sinh động đa dạng có ý thức. Có thần linh giúp vua dựng
thành, có thần linh chống ngoại bang bảo vệ bờ cõi hay giúp dân vượt qua
nguy nan trong cuộc mưu sinh. Tất cả những thần linh đó đời nào cũng có,
tuy mang nhiều dáng vẻ khác nhau song họ luôn đặt sự tồn vong của quốc
gia lên đầu, đặt cuộc sống yên bình của dân tộc Việt lên trên hết. Nước Nam
ta là nước địa linh nhân kiệt, người tài hoa thuở nào cũng có, thần linh muôn
đời ủng hộ. Người Việt tin rằng, quy tụ được những điều đó sẽ mang đến sự
trường tồn cho quốc gia.

24