TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA SINH - KTNN
----------

NGUYỄN THỊ KIM NGOAN

ĐỀ XUẤT MỘT SỐ CÁCH ĐẶT VẤN ĐỀ
VÀO BÀI TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 11

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Sinh học

Người hướng dẫn khoa học
Th.s HOÀNG THỊ KIM HUYỀN

HÀ NỘI – 2013


Trường ĐH Sư phạm Hà Nội 2

Khóa luận tốt nghiệp

LỜI CẢM ƠN
Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới cô giáo – Thạc sĩ Hoàng Thị Kim
Huyền, người đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ em trong suốt quá trình học tập,
nghiên cứu và hoàn thành đề tài luận văn tốt nghiệp.
Em xin chân thành cảm ơn các thầy, cô giáo Tổ phương pháp dạy học
Sinh học, khoa Sinh - KTNN, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2; các thầy,
cô giáo môn Sinh học ở các trường THPT: Ngô Quyền – Ba Vì, Ba Vì – Hà
Nội, Tiên Du số 1 – Bắc Ninh đã đóng góp nhiều ý kiến quý báu, tạo điều
kiện giúp đỡ để em hoàn thành đề tài này.

Nguyễn Thị Kim Ngoan

Nguyễn Thị Kim Ngoan

K35A – SP Sinh học


Trường ĐH Sư phạm Hà Nội 2

Khóa luận tốt nghiệp

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT
1 – C………………………………………….. ......... Cách
2 – ĐV…………………………………………... .... Động vật
3 – GV…………………………………………… ... Giáo viên
4 – H………………………………………………..Hình
5 – HS………………………………………………Học sinh
6 – SGK…………………………………………….Sách giáo khoa
7 – SGV…………………………………………….. Sách giáo viên
8 – THCS…………………………………………..Trung học cơ sở
9 – THPT…………………………………………..Trung học phổ thông
10 – TV…………………………………………….Thực vật
11 – VSV…………………………………………..Vi sinh vật
12 – VD…………………………………………….Ví dụ

Nguyễn Thị Kim Ngoan

K35A – SP Sinh học



1.2.4 Các cách đặt vấn đề vào bài………………………………………... 7
1.3 Cơ sở thực tiễn……………………………………………………….... 10
Chương 2: Đề xuất một số cách đặt vấn đề vào bài trong dạy học
Sinh học 11… ........................................................................................... 12
2.1 Phân tích nội dung chương trình Sinh học 11 (Sinh học cơ thể)……… 12

Nguyễn Thị Kim Ngoan

K35A – SP Sinh học


Trường ĐH Sư phạm Hà Nội 2

Khóa luận tốt nghiệp

2.2 Đề xuất các cách đặt vấn đề trong dạy học Sinh học 11………………. 13
2.3 Một số giáo án minh họa các cách đặt vấn đề vào bài……………….... 46
2.4 Đánh giá chất lượng các cách đặt vấn đề vào bài trong dạy học Sinh học
11 đã biên soạn…………………………………………………………… . 63
Phần III: Kết luận và kiến nghị…………………………………………..65
1. Kết luận…………………………………………………………………. 65
2. Kiến nghị………………………………………………………………. . 65
Tài liệu tham khảo………………………………………………………. . 66
Phụ lục

Nguyễn Thị Kim Ngoan

K35A – SP Sinh học




Nguyễn Thị Kim Ngoan

1

K35A – SP Sinh học


Trường ĐH Sư phạm Hà Nội 2

Khóa luận tốt nghiệp

sinh. Hứng thú này cần tạo ra khi các em bắt đầu bước vào môn học và ngay
trong khi vào từng bài học mới, tiết học mới bằng cách đặt vấn đề kích thích
sự tò mò, chú ý của học sinh.
Tuy nhiên trong thực tế, ở các trường THPT hiện nay, việc đặt vấn đề
vào bài mới được rất ít giáo viên quan tâm, chú trọng vì họ cho rằng đó không
phải là mục tiêu bài học. Chính vì vậy, ngay từ đầu tiết học học sinh đã không
hứng thú với giờ dạy của giáo viên và giáo viên không lôi cuốn, thu hút được
các em vào bài học.
Xuất phát từ những vấn đề trên, cùng mong muốn góp phần tạo hứng
thú học tập cho các em học sinh đối với bộ môn Sinh học nói chung và Sinh
học 11 nói riêng, tôi quyết định chọn đề tài: “Đề xuất một số cách đặt vấn
đề vào bài trong dạy học Sinh học 11 ”
2. Mục đích nghiên cứu
- Biên soạn các cách đặt vấn đề vào bài nhằm gây hứng thú học tập cho
học sinh trong dạy học Sinh học 11 – Chương trình chuẩn.
- Góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Sinh học ở trường phổ
thông.
3. Nhiệm vụ nghiên cứu

7. Phương pháp nghiên cứu
7.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết
- Nghiên cứu tài liệu về lí luận dạy học Sinh học, tài liệu về đổi mới
phương pháp dạy học để xây dựng cơ sở lí luận của đề tài
- Nghiên cứu SGK, SGV Sinh học 11 để phân tích nội dung nhằm biên
soạn các cách đặt vấn đề vào bài.
7.2 Phương pháp điều tra, quan sát
- Tiến hành quan sát, phỏng vấn các giáo viên ở trường THPT về việc
đặt vấn đề vào bài, về hứng thú của học sinh làm cơ sở thực tiễn của đề tài.
7.3 Phương pháp chuyên gia
- Sử dụng một số cách đặt vấn đề đã biên soạn được trong dạy học một
số tiết ở lớp 11 ở một số trường THPT
- Đánh giá thực nghiệm dựa trên nhận xét của giáo viên dạy và thông
qua quan sát về tinh thần, thái độ, hứng thú của học sinh trên lớp thực
nghiệm.
8. Những đóng góp của đề tài
- Hệ thống hóa cơ sở lí luận về việc đặt vấn đề vào bài gây hứng thú
học tập cho học sinh.

Nguyễn Thị Kim Ngoan

3

K35A – SP Sinh học


Trường ĐH Sư phạm Hà Nội 2

Khóa luận tốt nghiệp


nghiệm khách quan, hoặc sử dụng phương tiện trực quan trong dạy học, đề tài
biên soạn các cách đặt vấn đề vào bài gây hứng thú học tập cho học sinh trong
dạy học Sinh học còn chưa được nghiên cứu.
1.2 Cơ sở lí luận
1.2.1 Khái niệm đặt vấn đề vào bài
Vấn đề là điều cần được xem xét, nghiên cứu, giải quyết.
Đặt vấn đề vào bài là hoạt động của giáo viên trong mỗi tiết dạy, trước
khi đi vào nội dung bài học.
Vậy đặt vấn đề vào bài là đặt ra các tình huống, các sự việc, hiện tượng
cần được xem xét, nghiên cứu, giải quyết trước khi dạy bài mới.
1.2.2 Vai trò của đặt vấn đề vào bài
Hứng thú là thái độ đặc biệt của cá nhân đối với đối tượng nào đó, nó
có ý nghĩa đối với cuộc sống và có khả năng mang lại khoái cảm trong quá
trình hoạt động.

Nguyễn Thị Kim Ngoan

5

K35A – SP Sinh học


Trường ĐH Sư phạm Hà Nội 2

Khóa luận tốt nghiệp

Hứng thú biểu hiện ở sự tập trung cao độ, ở sự say mê, hấp dẫn bởi nội
dung hoạt động, ở bề rộng và chiều sâu của hứng thú.
Hứng thú làm nảy sinh khát vọng hành động, làm tăng hiệu quả của
hoạt động nhận thức, tăng sức làm việc.


Trường ĐH Sư phạm Hà Nội 2

Khóa luận tốt nghiệp

1.2.4 Các cách đặt vấn đề vào bài
Đối với mỗi kiểu bài lên lớp, mỗi bài học cụ thể và thời gian cho phép,
cách đặt vấn đề có khác nhau. Có nhiều cách đặt vấn đề như:
Trực tiếp: vào thẳng nội dung muốn đề cập
Gián tiếp: đặt câu hỏi gợi mở vấn đề muốn đề cập, từ những hiện tượng
thực tế dẫn dắt học sinh vào vấn đề, kể một mẩu chuyện vui, biểu diễn một thí
nghiệm, dùng một hình vẽ…
Vào bài theo phương pháp dẫn dắt logic: Với cách vào bài này, giáo
viên dẫn dắt từ kiến thức cũ sang bài mới bằng mối liên hệ logic hoặc đi từ
kiến thức tổng thể chung đến kiến thức bộ phận của bài học.
VD: Dạy bài 3 – Thoát hơi nước: Như chúng ta đã biết sự vận chuyển
nước và ion khoáng trong cây là do sự phối hợp của 3 yếu tố: lực đẩy của rễ,
lực hút của lá do thoát hơi nước và lực trung gian. Trong đó lực hút của lá do
thoát hơi nước là cơ bản. Vậy sự thoát hơi nước qua lá được thực hiện như thế
nào? Chúng ta cùng tìm hiểu bài hôm nay.
Vào bài theo phương pháp kể chuyện: Với cách vào bài này, giáo viên
kể một câu chuyện nhỏ và vui, rồi từ tình huống hay vấn đề trong câu chuyện
để dẫn vào bài học.
VD: Dạy bài 28 – Điện thế nghỉ: Cách đây hơn 200 năm, vợ của giáo
sư giải phẫu L.Ganvani ở Trường Đại học Bologna, Italia, mua một số chân
ếch còn tươi về để nấu ăn. Bà dùng các móc bằng đồng cắm vào chân ếch và
treo lên các xà ngang sắt ở ban công. Bà bỗng giật mình kinh sợ khi nhìn thấy
những chiếc chân ếch đã bị cắt rời thỉnh thoảng lại co giật như bị ma ám mỗi
khi chúng chạm vào xà ngang sắt. Hiện tượng này đã gây nên sự chú ý đối với
giáo sư L.Ganvani. Ông đã tiến hành rất nhiều thí nghiệm để chứng minh các

tiện trực quan, học sinh sẽ ngày càng hứng thú, mong chờ tiết học sinh học và
yêu thích bộ môn hơn.
Cách vào bài này đặc biệt thích hợp với việc ứng dụng công nghệ thông
tin trong dạy học, giáo viên có thể truy tìm các hình ảnh, mô hình, tranh, phim
thí nghiệm… minh họa trên các phương tiện hỗ trợ như internet, sách báo…
Mặt khác, đây cũng là cách vào bài hiệu quả khi giáo viên sử dụng và
phát huy tác dụng của các đồ dùng dạy học có tại phòng thiết bị, dụng cụ thí
nghiệm hoặc tự chế tác trong đời sống hàng ngày.
VD: Dạy bài 24 - Ứng động: GV có thể cho HS quan sát 2 chậu cây:
+ Một chậu trồng cây đậu để trong hộp kín, có lỗ thủng và thân cây
vươn về phía có ánh sáng
+ Một chậu trồng cây trinh nữ (đã kích thích vào lá)

Nguyễn Thị Kim Ngoan

8

K35A – SP Sinh học


Trường ĐH Sư phạm Hà Nội 2

Khóa luận tốt nghiệp

Sau đó GV yêu cầu HS nhận xét về phản ứng của 2 chậu cây này
với kích thích từ môi trường
HS có thể nhận biết được một chậu cây có tính hướng sáng. Từ đó
GV giới thiệu phản ứng ở cây trinh nữ và dẫn dắt vào bài.
Vào bài theo phương pháp đặt câu hỏi: Giáo viên đặt một câu hỏi thách
đố, khêu gợi trí tò mò, sau đó dẫn dắt vào bài mới.


Khóa luận tốt nghiệp

VD: Dạy bài 32 – Tập tính của động vật (tiếp theo): GV đưa ra một số
VD về tập tính ở động vật và yêu cầu 2 HS đại diện cho 2 nhóm lên bảng
phân loại các tập tính đó. Sau đó GV dẫn dắt vào nội dung bài học.
Vào bài theo phương pháp sử dụng các thông tin thời sự:
Kiểu vào bài này được đánh giá cao về việc liên hệ thực tế, cập nhật
thông tin nóng bỏng hàng ngày liên quan đến khoa học sinh học cần giải
thích, làm rõ. Qua đó, học sinh ngày càng yêu thích bộ môn, tự giác theo dõi
các tin tức liên quan và tự tìm cách trả lời bằng kiến thức đã học hoặc mang
đến lớp nhờ giáo viên, bạn nhóm giải quyết.
Với hình thức này, tuyệt đối thông tin phải chính xác, giáo viên không
thể tự đưa ra thông tin mà không có minh chứng, khiến học sinh nghi vấn
thông tin.
VD: Dạy bài 35 – Hoocmon thực vật: Trên chương trình thời sự của đài
truyền hình Việt Nam đã từng nhắc tới vụ việc cây rau trồng 2 – 3 ngày có thể
thu hoạch. Vậy tại sao trong thời gian ngắn người ta lại có thể thu hoạch được
số rau đó? Chúng ta sẽ tìm được câu trả lời sau bài học ngày hôm nay.
1.3 Cơ sở thực tiễn
Giảng bài mới là bước trọng tâm trong 5 bước của bài lên lớp nghiên
cứu nội dung mới. Để giới thiệu bài mới, giáo viên có thể đặt vấn đề bằng
nhiều cách khác nhau, gây sự hứng thú, tập trung nghe giảng. Không nhất
thiết bài nào cũng làm, song sự dẫn dắt hấp dẫn của giáo viên sẽ giúp các em
tập trung tốt hơn và chỉ cần ngắn gọn.
Qua quan sát các giờ dạy Sinh học, qua trò chuyện, trao đổi, qua tìm
hiểu giáo án của nhiều giáo viên THPT về thực trạng của việc đặt vấn đề vào
bài và qua trao đổi với học sinh cho thấy:
Hầu hết giáo viên nhận thức được vai trò của việc đặt vấn đề vào bài
trong dạy học sinh học 11.


K35A – SP Sinh học


Trường ĐH Sư phạm Hà Nội 2

Khóa luận tốt nghiệp

Chương 2. Đề xuất các cách đặt vấn đề vào bài
để dạy học Sinh học 11

2.1 Phân tích nội dung chương trình Sinh học 11 (Sinh học cơ thể)
- Sinh học 11 củng cố, tiếp nối và phát triển những kiến thức sinh học ở
bậc THCS và ở lớp 10. Sinh học 6 và 7 chủ yếu đề cập phân loại, đặc điểm
hình thái và cấu tạo của các cơ quan, hệ cơ quan của ĐV và TV. Sinh học 8
đề cập giải phẫu và sinh lý người. Sinh học 10 đề cập sinh học ở mức tế bào,
nghiên cứu cấu trúc và chức năng sống trong phạm vi tế bào TV, ĐV và VSV.
- Sinh học cơ thể đi sâu vào một lĩnh vực tương đối khó nhưng lí thú
của sinh học đó là sinh học cơ thể TV và ĐV. Sinh học 11 đề cập đến các hoạt
động sống, các quá trình sinh học cơ bản ở mức cơ thể như chuyển hóa vật
chất và năng lượng, cảm ứng, sinh trưởng và phát triển, sinh sản, mối quan hệ
phụ thuộc giữa các quá trình sinh học ở mức cơ thể và mức TB, tác động của
môi trường đến quá trình sinh học của cơ thể.
- Mỗi chương trong Sinh học 11 được chia thành 2 phần: phần A- Sinh
học cơ thể TV, phần B - Sinh học cơ thể ĐV. Mặc dù được chia làm 2 phần
nhưng các quá trình sinh lý diễn ra trong cơ thể TV và ĐV có những điểm
chung và những điểm khác biệt. Sự giống nhau trong các chức năng sống
chứng tỏ TV và ĐV có nguồn gốc chung. Sự khác biệt trong các chức năng
sống nói lên sự đa dạng, sự tiến hóa thích nghi của ĐV và TV với môi trường
sống.

Như vậy cây xanh tồn tại phải thường xuyên trao
đổi chất với môi trường, sự trao đổi chất đó diễn ra
như thế nào, chúng ta cùng nghiên cứu nội dung bài

Bài 1: Sự
hấp thụ
Chương I:

nước và

Chuyển

muối

hóa vật

khoáng ở

chất và

rễ

năng
lượng

hôm nay: Sự hấp thụ nước và muối khoáng ở rễ.
- C3: Nước có vai trò rất quan trọng đối với mọi cơ
thể sống. Vậy nước vào cơ thể thực vật theo cơ chế
nào? Rễ có cấu tạo như thế nào để phù hợp với
chức năng hút nước? Bài hôm nay chúng ta sẽ tìm

hút nước và muối khoáng ở rễ, vậy nước và muối
khoáng sau khi được hấp thụ vào rễ sẽ được vận
chuyển đến đâu và nhờ những cơ quan nào? Điều
Bài 2: Vận
chuyển các
chất trong
cây

đó sẽ được tìm hiểu trong bài hôm nay.
- C3: Treo tranh H1.3 SGK để chỉ cho HS nhớ lại
rằng nước và các ion khoáng xâm nhập từ đất vào
đến trung trụ (bó mạch ở trung tâm) của rễ hoặc yêu
cầu HS chỉ ra điểm kết thúc của con đường xâm
nhập hướng tâm ở rễ.
Bài hôm nay chúng ta tiếp tục nghiên cứu con
đường xâm nhập của nước và các ion khoáng từ
trung trụ của rễ lên lá cũng như các cơ quan khác
trên mặt đất (dòng mạch gỗ) và dòng vận chuyển
vật chất từ lá xuống rễ và đến các cơ quan dự trữ
như hạt, quả, củ…(dòng mạch rây).
- C1: Như chúng ta đã biết sự vận chuyển nước và
ion khoáng trong cây là do sự phối hợp của 3 yếu
tố: lực đẩy của rễ, lực hút của lá do thoát hơi nước
và lực trung gian. Trong đó lực hút của lá do thoát

Nguyễn Thị Kim Ngoan

14

K35A – SP Sinh học

3: Thoát hơi nước
- C1: Cây hấp thụ và vận chuyển các nguyên tố
dinh dưỡng khoáng để làm gì?
Dựa vào ý kiến trả lời của HS, GV dẫn dắt vào
bài
- C2: Sử dụng H4.1 để cho HS quan sát và từ đó
dẫn dắt vào bài mới

Bài 4: Vai

- C3: Để phát triển bình thường, cây rất cần nước

trò của các và các nguyên tố khoáng. Ở bài trước chúng ta đã
nguyên tố

tìm hiểu về vai trò của nước đối với cây, trong bài

khoáng

hôm nay chúng ta sẽ được tìm hiểu về vai trò của

Nguyễn Thị Kim Ngoan

15

K35A – SP Sinh học


Trường ĐH Sư phạm Hà Nội 2



Bài 6:
Dinh
dưỡng nitơ
ở thực vật
(tiếp theo)

của nitơ trong dinh dưỡng của thực vật. Vậy nguồn
cung cấp nitơ cho cây là từ đâu? Bài học hôm nay
sẽ giúp chúng ta trả lời câu hỏi này.
- C2: Chúng ta biết rằng khi thiếu nitơ cây sinh
trưởng còi cọc, lá úa vàng. Nhưng cây đã hút và
biến đổi nitơ như thế nào? Bằng cách nào có thể
cung cấp đủ, đúng lúc phân bón cho cây trồng sinh

Nguyễn Thị Kim Ngoan

16

K35A – SP Sinh học


Trường ĐH Sư phạm Hà Nội 2

Khóa luận tốt nghiệp

trưởng tốt, năng suất cao? Để trả lời câu hỏi này
chúng ta cùng nghiên cứu bài hôm nay.
- C1: Chúng ta đều biết lá thoát hơi nước và việc
Bài 7:


dung bài học

Quang hợp - C3: Ở phần sinh học 10 các em đã được học về
ở thực vật

quá trình quang hợp diễn ra ở diệp lục. Nhưng đó
chỉ là ở cấp độ tế bào, trong bài học hôm nay các
em sẽ được tìm hiểu về quá trình quang hợp ở cấp

Nguyễn Thị Kim Ngoan

17

K35A – SP Sinh học


Trường ĐH Sư phạm Hà Nội 2

Khóa luận tốt nghiệp

độ cơ thể, đó là quá trình quang hợp diễn ra ở cây
xanh.
- C4: Toàn bộ sự sống trên hành tinh của chúng ta
phụ thuộc vào quá trình quang hợp. Vậy quang hợp
là gì? Nó có vai trò như thế nào đối với sự sống trên
Trái Đất? Bộ phận nào tham gia vào quá trình
quang hợp. Đây chính là nội dung mà các em sẽ
được tìm hiểu trong bài hôm nay.
- C5: Có người cho rằng quang hợp đóng vai trò


Trường ĐH Sư phạm Hà Nội 2

Khóa luận tốt nghiệp

nhóm thực - C2: Ứng với các vùng khí hậu khác nhau trên Trái
vật C3, C4

Đất (nhiệt đới, ôn đới, sa mạc…) các nhóm thực vật

và CAM

đã có những biến đổi trong cấu trúc để thích nghi
được với điều kiện sống. Vậy quá trình quang hợp
của các nhóm thực vật này có gì khác nhau? Chúng
ta cùng tìm hiểu qua bài học ngày hôm nay.
- C1: GV có thể cho HS quan sát H8.1 SGK hoặc
viết sơ đồ quá trình quang hợp lên bảng để chỉ cho
HS thấy một số điều kiện cần để quá trình quang
hợp thực hiện được là ánh sáng, nước, CO 2. Đó là
một số nhân tố ngoại cảnh ảnh hưởng đến quang

Bài 10:

hợp. Các nhân tố ngoại cảnh ảnh hưởng như thế nào

Ảnh hưởng đến quang hợp là nội dung của bài học ngày hôm
của các

nay.

trồng

- C2: GV nêu vấn đề: Tại sao nói quang hợp quyết
định năng suất cây trồng?

Nguyễn Thị Kim Ngoan

19

K35A – SP Sinh học