BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

Văn Bảo Anh Trinh

BIỂU HIỆN RỐI LOẠN HÀNH VI Ở
HỌC SINH TRUNG HỌC TẠI THÀNH PHỐ
TAM KỲ - TỈNH QUẢNG NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh - 2013


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

Văn Bảo Anh Trinh

BIỂU HIỆN RỐI LOẠN HÀNH VI Ở
HỌC SINH TRUNG HỌC TẠI THÀNH PHỐ
TAM KỲ - TỈNH QUẢNG NAM
Chuyên ngành : Tâm lý học
Mã số

: 60 31 04 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:




LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của bản thân, được
xuất phát từ nhu cầu thực tiễn giáo dục. Ở học sinh có biểu hiện Rối loạn
hành vi, cần có nghiên cứu cụ thể để tìm hiểu biểu hiện này, từ đó tìm ra
biện pháp phòng ngừa và khắc phục, xuất phát từ nhu cầu của bản thân nên
đã hình thành hướng nghiên cứu.
Các số liệu này nghiên cứu có nguồn gốc rõ ràng và tuân thủ đúng các
nguyên tắc nghiên cứu khoa học.
Các kết quả trình bày trong luận văn được thu thập trong quá trình
nghiên cứu là trung thực, chưa từng được công bố trước đây.
Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 9 năm 2013


MỤC LỤC
Trang phụ bìa
Lời cảm ơn
T
4

4T

Lời cam đoan
T
4

4T

Mục lục

Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN..................................................................... 5
T
4

T
4

1.1. Vài nét về lịch sử nghiên cứu vấn đề ................................................. 5
T
4

T
4

1.1.1. Trên thế giới................................................................................. 5
T
4

4T

1.1.2. Ở Việt Nam .................................................................................. 6
T
4

4T

1.2. Lý luận về Rối loạn hành vi ............................................................... 8
T
4


T
4

T
4

1.2.6. Nguyên nhân rối loạn hành vi.................................................... 32
T
4

T
4

1.2.7. Hậu quả rối nhiễu hành vi.......................................................... 35
T
4

T
4

1.2.8. Điều trị và Cách phòng tránh Rối loạn hành vi ......................... 36
T
4

T
4

Kết luận Chương 1 ...................................................................................... 39
T
4

T
4


2.2. Kết quả nghiên cứu thực trạng ......................................................... 44
T
4

T
4

2.2.1. Thực trạng RLHV của học sinh Trung học TP Tam Kỳ theo
T
4

sự đánh giá của học sinh ........................................................... 44
T
4

2.2.2. Thực trạng RLHV của học sinh theo sự đánh giá của
T
4

giáo viên .................................................................................... 47
4T

2.2.3. Biểu hiện RLHV ở học sinh Trung học TP Tam Kỳ ................. 50
T
4


4T


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT CỦA ĐỀ TÀI
STT

Từ viết tắt

Viết đầy đủ

1

RLHV

Rối loạn hành vi

2

THCS

Trung học cơ sở

3

THPT

Trung học phổ thông

4



T
4

T
4

T
4

T
4

T
4

T
4

nghiên cứu ............................................................................... 42
4T

Bảng 2.5.
T
4

Mức độ xuất hiện của các biểu hiện RLHV phân theo
giới tính ................................................................................... 44
4T


4

Bảng 2.10. Biểu hiện RLHV ở học sinh nam và học sinh nữ ................... 54
T
4

T
4

Bảng 2.11. Biểu hiện RLHV ở học sinh THCS và THPT ........................ 55
T
4

T
4

Bảng 2.12. Biểu hiện RLHV theo sự đánh giá của giáo viên ................... 57
T
4

T
4

Bảng 2.13. Trình độ học vấn của cha mẹ học sinh có RLHV ................... 60
T
4

T
4


T
4

của học sinh và giáo viên ........................................................ 67
T
4


DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 2.1. Mức độ xuất hiện của các biểu hiện RLHV phân theo
T
4

giới tính ................................................................................. 45
4T

Biểu đồ 2.2. Mức độ xuất hiện của các biểu hiện RLHV phân theo
T
4

bậc học .................................................................................. 46
4T

Biểu đồ 2.3. Mức độ xuất hiện của các biểu hiện RLHV phân theo
T
4

giới tính ................................................................................. 48
4T


vượt qua. Dẫn đến những hành vi sai trái, lệch lạc như: trộm cắp, trốn học, bỏ
nhà qua đêm thậm chí có những hành vi khiêu khích, láo xược, gây gổ, xâm
phạm, phá hoại và nổi khùng....làm ảnh hưởng xấu tới sự phát triển nhân cách
của các em, đồng thời cũng gây ảnh hưởng đến sự phát triển của xã hội.
Trong xã hội, nếu có nhiều học sinh bị rối loạn hành vi sẽ gây ảnh hưởng đến
an toàn xã hội, tác động tiêu cực gián tiếp đến sự phát triển nói chung của xã
hội.


2

Nghiên cứu về vấn đề này để biết được biểu hiện rối loạn hành vi ở học
sinh Trung học, cũng như những nguyên nhân dẫn đến những rối loạn hành
vi. Từ đó đưa ra lời khuyến cáo giúp các bậc phụ huynh cũng như cán bộ giáo
dục và các cơ quan có trách nhiệm có những biện pháp điều chỉnh và ngăn
chặn những rối loạn hành vi ở học sinh Trung học. Đồng thời giúp các em có
những hành vi theo đúng chuẩn mực đạo đức và pháp luật.
Xuất phát từ tính cấp thiết của vấn đề này, và từ trong quá trình học tập
trên lớp, vấn đề rối loạn hành vi ở học sinh Trung học đã tạo nên nhiều hứng
thú mong muốn nghiên cứu, tìm hiểu sâu hơn. Đó cũng chính là lý do tôi tiến
hành đề tài : “Biểu hiện rối loạn hành vi ở học sinh Trung học tại TP. Tam
Kỳ - tỉnh Quảng Nam”.
2. Mục đích nghiên cứu
Khảo sát biểu hiện rối loạn hành vi ở học sinh Trung học tại TP.Tam Kỳ
- tỉnh Quảng Nam. Trên cơ sở đó đưa ra một số giải pháp nhằm giúp các em
có những điều chỉnh hành vi theo đúng chuẩn mực xã hội quy định.
3. Nhiệm vụ nghiên cứu
Nghiên cứu những vấn đề lý luận về rối loạn hành vi ở học sinh Trung
học.
Khảo sát biểu hiện rối loạn hành vi ở học sinh Trung học tại TP.Tam Kỳ

7.2. Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn
7.2.1. Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi
Đây là phương pháp chính của đề tài này, nhằm tìm hiểu về mức độ
biểu hiện những rối loạn hành vi, nguyên nhân gây ra rối loạn hành vi và cách
khắc phục những rối loạn hành vi. Được tiến hành qua các giai đoạn sau:
Giai đoạn 1: Xây dựng bảng hỏi mở để thu thập ý kiến
Giai đoạn 2: Dựa trên cơ sở lý luận của đề tài và ý kiến thu được từ bảng
hỏi mở của giai đoạn 1, chúng tôi tiến hành xây dựng bảng hỏi làm công cụ
nghiên cứu chính thức của đề tài.


4

Giai đoạn 3: Lấy ý kiến của một số chuyên gia và tổng kết ý kiến góp ý
của chuyên gia để hoàn thiện bảng hỏi.
Giai đoạn 4: Phát phiếu để thu thập dữ liệu cho đề tài.
7.2.2. Phương pháp phỏng vấn
Phỏng vấn một số phụ huynh, giáo viên, tìm hiểu sự hiểu biết của họ về
các biểu hiện rối loạn hành vi ở trẻ vị thành niên, ghi nhận tâm tư, ý kiến
đóng góp của phụ huynh, giáo viên đối với nhà trường để các em có được đời
sống lành mạnh, vững vàng.
7.2.3. Phương pháp quan sát
Quan sát học sinh có những biểu hiện RLHV nhằm giúp có cái nhìn toàn
diện và khách quan về hành vi của học sinh, đồng thời kết hợp với các
phương pháp khác làm cơ sở và tăng thêm tính chân thực của kết quả nghiên
cứu.
7.2.4. Phương pháp phân tích những trường hợp điển hình
Phương pháp này nhằm mô tả chính xác các vấn đề hiện tại của học sinh
thông qua việc xem xét những sự kiện xảy ra với học sinh trong quá khứ và
hiện tại, các yếu tố tạo nên các vấn đề của học sinh và đưa ra các giả thuyết

 312-1: RLHV theo nhóm (trộm cắp, trốn học, bỏ nhà qua đêm....).
 312-2: RLHV xung động (xung động, trộm cắp).
 312-3: RLHV và rối loạn cảm xúc hỗn hợp (lo âu, tuyệt vọng , sợ
ám ảnh).
Đến thập kỉ 80-90, Tổ chức y tế thế giới WHO đã xếp RLHV của thanh
thiếu niên vào mục f 91 - ICD 10 như sau:


6

 F91-0 : RLHV khu trú trong môi trường gia đình.
 F91-1 : RLHV ở những người kém thích ứng xã hội.
 F91-2 : RLHV ở những người còn thích ứng xã hội.
Từ đây, RLHV được chính thức coi là một bệnh và cần được nghiên cứu,
chăm sóc, điều trị.
Trong DSM IV- tập phân loại bệnh của các nhà tâm lý học Mỹ đã đưa ra
15 tiêu chuẩn chẩn đoán và chia thành 4 nhóm chủ yếu:
 Xâm hại người khác hay súc vật
 Phá hoại tài sản (hành vi xâm hại gây tổn thất tài sản)
 Lừa đảo hay trộm cắp
 Vi phạm nghiêm trọng các luật lệ
1.1.2. Ở Việt Nam
Từ sau năm 1975, RLHV xuất hiện rõ nét ở nước ta và cho đến nay, vấn
đề RLHV có chiều hướng gia tăng và trở thành mối lo ngại của từng gia đình
và cả xã hội.
Theo số liệu Sở Công an Hà Nội năm 1987, trong tổng số 7824 người bị
bắt vì phạm tội TTN dưới 18 tuổi có 801 người chiếm 10,2%. Gần đây, hiện
tượng bạo lực, chống đối người thi hành công vụ, nói năng thô tục nơi công
cộng, trộm cắp, cướp giật, cưỡng dâm, đua xe máy trên đường phố đông đúc,
trốn học, cờ bạc, …[26]

trọng của các biểu hiện RLHV, lệch lạc về hành vi ở thanh thiếu niên tới sự
hoàn thiện nhân cách sau này.
Để vượt qua những khó khăn về lý thuyết cũng như thực tiễn của việc
nghiên cứu RLHV ở trẻ, đề tài xem xét khái niệm RLHV và giới hạn nghiên
cứu ở việc khảo sát một số biểu hiện cụ thể ở học sinh.


8

1.2. Lý luận về Rối loạn hành vi
1.2.1. Hành vi
1.2.1.1. Khái niệm hành vi
Có nhiều góc độ xem xét hành vi.
Các nhà sinh học xem xét hành vi với tư cách là cách sống và hoạt động
trong môi trường nhất định dựa trên sự cần thiết thích nghi tối thiểu của cơ
thể đối với môi trường. Hành vi của con người bị bó hẹp trong các hoạt động
nhằm thích nghi với môi trường để đảm bảo sự tồn tại của cá thể người trong
môi trường đó.
Những nhà phân tâm học thì coi hành vi là cái hợp lực, cái thỏa hiệp bắt
nguồn từ sự xung đột giữa nguyên tắc khoái cảm và nguyên lý thực tế, là
những xung lực “cái ấy” và những cấm kỵ của cái “siêu tôi” được thống hợp
trong bản thân cái tôi. Song chủ yếu thì những hành vi đều có khởi nguồn từ
vô thức và do vô thức điều khiển. Các nhà phân tâm học đã nhấn mạnh tính
vô thức của hành vi.
Những người theo chủ nghĩa hành vi quan niệm hành vi hết sức đơn
giản. Họ coi hành vi là tổ hợp các phản ứng của cơ thể trả lời các kích thích
tác động vào cơ thể. Về mặt nào đó quan điểm của chủ nghĩa hành vi không
khác quan điểm của các nhà sinh học là bao. Họ đều quan niệm hành vi là tất
cả những phản ứng hay những cách thức… để cho con người thích ứng với
môi trường. Song chủ nghĩa hành vi quan niệm con người không chỉ phản ứng

cầu của cơ thể, đảm bảo sự đạt được những mục đích nhất dịnh.
Nguồn gốc của hành vi là những nhu cầu của thực thể sống, hành vi
được thực hiện như một thể thống nhất của các mắt xích tâm lý - kích thích,
điều khiển, thể hiện (thể hiện trong điều kiện những đối tượng nhu cầu và
đam mê của thực thể ) và những hành động thực hiện bên ngoài làm cho cơ
thể liên hệ với những đối tượng xác định hoặc làm cho cơ thể tách biệt khỏi
chúng cũng như cải tạo chúng.


10

Sự thay đổi hành vi trong quá trình phát sinh loài là do sự phức tạp hóa
những điều kiện tồn tại của những thực thể sống, chuyển chúng từ môi trường
thuần nhất sang môi trường có đối tượng, sau đó là môi trường xã hội . Những
quy luật chung của hành vi - đó là những quy luật hoạt động phản xạ phân
tích - tổng hợp của thực thể sống. Những quy luật này dựa trên những quy
luật sinh lý hoạt động của não, nhưng không đồng nhất với chúng. Hành vi
của con người luôn bị chế ước bởi xã hội và mang những đặc tính của hoạt
động có ý thức, tập thể, hữu ích, chủ định và sáng tạo.
Ở mức độ hoạt động bị quy định bởi đời sống xã hội, thuật ngữ “ hành
vi” có nghĩa như những hành động của con người trong mối quan hệ với xã
hội, với những người khác và thế giới đối tượng. Nó được xem xét như là
những hành động được điều khiển bởi những chuẩn mực xã hội về đạo đức và
quyền lợi (ví dụ những hành vi đạo đức cao cả, tội lỗi và nông nổi). Những
đơn vị của hành vi là những hành động, trong đó hình thành và đồng thời thể
hiện vị thế của nhân cách, niềm tin đạo đức của nhân cách.
Từ những góc độ xem xét hành vi như trên thì có thể hiểu hành vi như
sau: hành vi là những cử chỉ, ứng xử của con người và môi trường xung
quanh do bị kích thích nhằm thích nghi với hoàn cảnh. Hành vi bao gồm các
yếu tố bên ngoài và tình trạng cơ thể bên trong hợp thành một tình huống của

con người.
- Hai là: ngoài thế giới vật thể mà động vật cũng có, con người còn có
thể có thế giới từ ngữ, cái có thể thay thế cho thế giới đồ vật tạm thời. Chính
vì thế mà thế giới kích thích của con người rộng lớn hơn nhiều.
- Thứ ba: đó là con người là “tồn tại xã hội”, vì chỉ trong môi trường xã
hội con người mới kích thích lẫn nhau làm ngôn ngữ nảy sinh và phát triển.


12

1.2.2. Rối loạn hành vi
1.2.2.1. Khái niệm RLHV
Thuật ngữ RLHV (conduct disoder) bắt đầu xuất hiện lần đầu tiên trong
phân loại bệnh tâm thần của hội Tâm thần học Mỹ lần thứ 2 (DSM - II) năm
1968. Hiện nay, căn cứ theo bảng phân loại của Hội Tâm thần học Hoa Kì
(DSM - IV): “RLHV là kiểu hành vi lặp đi lặp lại và kéo dài trong đó các
quyền cơ bản của người khác hay các chuẩn mực xã hội hoặc luật lệ lớn phù
hợp với lứa tuổi bị vi phạm”.[11, tr.133]
Như vậy có thể thấy RLHV có một số đặc điểm như:
- Những hành vi rối loạn là những hành vi vi phạm các chuẩn mực, quy
tắc của xã hội.
- Những hành vi đó lặp đi lặp lại trong một thời gian dài.
- Hậu quả của những hành vi này có ý nghĩa nhất định đối với gia đình,
xã hội, cộng đồng...
- Những hành vi rối loạn mang tính chất lứa tuổi.
Trong tập phân loại bệnh quốc tế 10, “Rối loạn hành vi” được định nghĩa
như sau: “RLHV có đặc trưng là toàn bộ các hành vi chống đối xã hội, xâm
phạm hay khiêu khích được lặp lại và kéo dài. Một hành vi như vậy trong
hình thái cực độ nó sẽ đưa đối tượng đến chỗ vi phạm các quy tắc xã hội chủ
yếu tương ứng với lứa tuổi của đứa trẻ, điều này vượt quá hành vi ranh mãnh

cuộc cách mạng). Còn trong xã hội do nhân dân làm chủ thì hành vi lệch
chuẩn lại đáng phê phán vì nó phá vỡ trật tự xã hội của toàn dân, và do đó
không được cộng đồng chấp nhận.
Như vậy, xét ở một khía cạnh nhất định, một số hành vi lệch chuẩn có
thể được xem như RLHV nếu như những hành vi này lặp đi lặp lại nhiều lần
trong một khoảng thời gian xác định (ví dụ: ăn cắp, cờ bạc, hành hung người
khác,...). Tuy nhiên, RLHV không thể bao hàm hành vi sai lệch chuẩn mực xã
hội bởi khái niệm chuẩn mực xã hội bao trùm lên mọi hoạt động của con


14

người trong đời sống xã hội. Nó rộng hơn khái niệm vi phạm pháp luật, vì
pháp luật chỉ là một loại chuẩn mực.
Đối với sự liên quan giữa RLHV và hành vi bất thường. Tác giả Robert
S. Feldman đã tổng kết 4 cách tiếp cận chính về hành vi bất thường được sử
dụng trong những thời điểm, hoàn cảnh khác nhau.[4, tr.512 -513]
Cách tiếp cận thứ nhất, coi tính bất thường là “sự lệch hướng khỏi trung
bình’’ xem tính bất thường như sự lệch khỏi số đông, mang tính chất thống
kê. Tuy nhiên, có một số hành vi được xem là hiếm, không thể coi là bất
thường.
Cách tiếp cận thứ hai, tính bất thường chỉ là “sự lệch hướng lý tưởng’’.
Cách tiếp cận này còn khó khăn hơn cách tiếp cận trên, vì có một số lý tưởng
của xã hội này nhưng không phải là tiêu chuẩn của xã hội khác, hơn nữa
phạm trù này sẽ bị thay đổi theo thời gian.
Cách tiếp cận thứ ba, xem tính bất thường như là “cảm giác lo lắng chủ
quan“. Cách tiếp cận này coi hành vi là bất thường nếu nó tạo ra một cảm giác
đau khổ, lo âu hay tội lỗi ở một cá nhân, hay bằng nhiều cách gây hại đối với
những người khác. Nhưng ngay cả một định nghĩa dựa vào sự lo lắng chủ
quan cũng có hạn chế, vì trong một số hình thức rối loạn tâm thần đặc biệt,

hội”.
Ví dụ, thuyết chức năng xã hội nghiên cứu hành vi lệch chuẩn đề cập đến
chức năng xã hội của nó. Thuyết này cho rằng trật tự xã hội dựa trên sự tương
hợp chuẩn mực tự nguyện. Ở đây hành vi lệch chuẩn cũng là hiện tượng “bình
thường’’. Nó không chỉ có tác động tiêu cực, mà cũng có cả tính tích cực đối
với xã hội. Hành vi lệch chuẩn sẽ là bình thường nếu tần suất tương đối của
nó còn giữ trong khuôn khổ trung bình cho tất cả các xã hội loại này và trình
độ phát triển tương ứng của chúng. Tần suất tương đối của hành vi lệch chuẩn
sẽ nhắc chúng ta nhớ tới những chuẩn mực xã hội và củng cố uy tín của
chúng. Nó còn là tiền đề cho biến đổi xã hội.[2]


16

Tóm lại, các thuyết xã hội học cho chúng ta một cách nhìn về RLHV
dưới góc độ xã hội, có tính đến cấu trúc xã hội, tổ chức văn hóa, lịch sử. Lý
thuyết xã hội học chỉ ra những biến số và quá trình trong một xã hội rộng lớn
và sự giải thích RLHV phải ở trong mối quan hệ với hệ thống này.
b. Tiếp cận RLHV từ góc độ tâm lý học
Khác với xã hội học chỉ giải thích RLHV ở cấp độ cấu trúc xã hội, qui
cái cá nhân vào cái xã hội, tâm lý học giải thích RLHV ở cấp độ cá nhân, tức
liên quan đến chủ thể của hành vi - nhân cách, giá trị, mục đích, nhu cầu,
xung năng, sở thích...và một số khía cạnh hoàn cảnh mà trong đó cá nhân thực
hiện hành động. Xã hội học dựa trên hiện tượng số đông để dự đoán những
thay đổi mà chúng sẽ diễn ra trên một phạm vi nào đó, còn tâm lý học dự báo
những hành vi của cá nhân con người trong tương lai. Để nghiên cứu nguyên
nhân của RLHV, tâm lý học đề cập đến động cơ của hành vi. Ở đây những lý
thuyết về động cơ bên trong không chỉ nghiên cứu yếu tố con người mà còn
nghiên cứu cả hoàn cảnh nảy sinh hành vi và cả con người trong sự tương tác
với hoàn cảnh để tạo ra RLHV đó. Nó tạo nên cái gọi là cơ chế động cơ của