BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

Vũ Thị Kim Luận

ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN
CÁC ĐIỂM, TUYẾN DU LỊCH
SINH THÁI CỦA TỈNH NGHỆ AN

LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐỊA LÝ HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh – 2012


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

Vũ Thị Kim Luận

ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN
CÁC ĐIỂM, TUYẾN DU LỊCH
SINH THÁI CỦA TỈNH NGHỆ AN
Chuyên ngành
Mã số

: Địa lý học (trừ Địa lý tự nhiên)
: 60 31 95

LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐỊA LÝ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

điều kiện để đề tài được hoàn thành .
TP Hồ Chí Minh, tháng 9 năm 2012
Tác giả
Vũ Thị Kim Luận


MỤC LỤC
Trang phụ bìa
Lời cam đoan
Lời cảm ơn
Mục lục
Danh mục các chữ viết tắt
Danh mục các bảng
Danh mục các biểu đồ
Danh mục các hình
MỞ ĐẦU ....................................................................................................................1
1. Tính cấp thiết của đề tài ......................................................................................1
2. Mục tiêu, nhiệm vụ và giới hạn của đề tài .........................................................2
3. Lịch sử nghiên cứu đề tài ....................................................................................3
4. Quan điểm và phương pháp nghiên cứu .............................................................5
5. Đóng góp của đề tài.............................................................................................8
6. Cấu trúc đề tài .....................................................................................................8
Chương 1: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ ĐIỂM, TUYẾN DU LỊCH SINH THÁI ..9
1.1. Tổng quan các vần đề cơ bản liên quan ...........................................................9
1.1.1. Khái niệm du lịch ....................................................................................9
1.1.2. Điểm, tuyến du lịch ...............................................................................10
1.1.3. Du lịch sinh thái.....................................................................................11
1.1.4. Các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển các điểm, tuyến
du lịch sinh thái .....................................................................................20
1.2. Phương pháp đánh giá các điểm, tuyến DLST ..............................................23

2.5.5. Đánh giá chung về hiện trạng phát triển DLST tỉnh Nghệ An ...............99
Chương 3: ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN CÁC ĐIỂM, TUYẾN DU LỊCH
SINH THÁI Ở NGHỆ AN ĐẾN NĂM 2020 .......................................................101
3.1. Căn cứ xây dựng định hướng phát triển các điểm, tuyến DLST ở Nghệ An
đến năm 2020 ...............................................................................................101


3.1.1. Quan điểm và mục tiêu phát triển du lịch tỉnh Nghệ An đến năm 2020
.........................................................................................................................101
3.1.2. Quan điểm và mục tiêu phát triển DLST ở Nghệ An đến năm 2020 ....104
3.1.3. Các dự án đầu tư phát triển du lịch sinh thái ở Nghệ An. .....................105
3.2. Định hướng phát triển các điểm, tuyến DLST tỉnh Nghệ An đến năm 2020
.............................................................................................................................106
3.2.1. Định hướng bảo tồn tài nguyên DLST ..................................................106
3.2.2. Định hướng phát triển các điểm DLST .................................................107
3.2.3. Định hướng phát triển các tuyến DLST ................................................112
3.3. Giải pháp thực hiện ......................................................................................116
3.3.1. Nhóm giải pháp về chính sách và quản lý ............................................116
3.3.2. Nhóm giải pháp về đầu tư .....................................................................118
3.3.3. Nhóm giải pháp về đào tạo nguồn nhân lực.........................................121
3.3.4. Nhóm giải pháp về môi trường .............................................................122
3.3.5. Nhóm giải pháp về xã hội ....................................................................124
3.3.6. Nhóm giải pháp về tuyên truyền, quảng bá DLST ..............................124
KẾT LUẬN ............................................................................................................126
TÀI LIỆU THAM KHẢO ....................................................................................128
PHỤ LỤC


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
DLST

điểm DLST ............................................................................................ 30

Bảng 1.3.

Đánh giá mức độ ưu tiên đầu tư phát triển dựa trên mối tương
quan giữa tiềm năng thu hút và tiềm năng khai thác của các điểm
DLST ..................................................................................................... 31

Bảng 1.4.

Bảng điểm tổng hợp các chỉ tiêu đánh giá tuyến DLST ....................... 33

Bảng 2.1.

Tổng thu nhập quốc dân GDP theo giá năm 1994 tỉnh Nghệ An
giai đoạn 2006 – 2010 ........................................................................... 43

Bảng 2.2.

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế tỉnh Nghệ An giai đoạn 2006 – 2010........ 44

Bảng 2.3.

Lực lượng lao động của tỉnh Nghệ An giai đoạn 2006 - 2010 .............. 46

Bảng 2.4.

Danh mục thực vật có mạch ở VQG Pù Mát ......................................... 50

Bảng 2.5.


DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 2.1. Hiện trạng khách du lịch đến Nghệ An giai đoạn 2006 – 2011 ...........88

DANH MỤC CÁC HÌNH
Sơ đồ 1.1. Khái niệm và vị trí của loại hình DLST
Hình 2.1. Bản đồ hành chính tỉnh Nghệ An
Hình 2.2. Bản đồ phân bố tài nguyên DLST tỉnh Nghệ An
Hình 3.1. Sơ đồ định hướng phát triển các điểm DLST tỉnh Nghệ An
Hình 3.2. Sơ đồ định hướng phát triển các tuyến DLST nội tỉnh tỉnh Nghệ An
Hình 3.3. Sơ đồ định hướng phát triển các tuyến DLST quốc tế và liên tỉnh tỉnh
Nghệ An


1

MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Du lịch ngày nay đã trở thành một ngành kinh tế quan trọng, được ví như là:
“ngành công nghiệp không khói”, “con gà đẻ trứng vàng”…. và đang hướng đến xu
hướng phát triển bền vững. Vì vậy, ở những quốc gia có tiềm năng phát triển DLST
đang ngày càng quan tâm đầu tư đến loại hình du lịch này.
DLST là hoạt động du lịch mới phát triển một vài thập kỷ gần đây và đang trở
thành một xu hướng tích cực để đảm bảo sự phát triển du lịch bền vững gắn liền với
việc bảo tồn thiên nhiên và môi trường, các giá trị nhân văn giàu bản sắc văn hóa
của mọi dân tộc, thông qua việc giáo dục nhận thức của xã hội, của cộng đồng.
Nghệ An được xác định là tỉnh có tiềm năng phát triển du lịch nói chung và
DLST nói riêng với hơn 1.000 di tích lịch sử, trong đó có 131 di tích được xếp hạng
quốc gia; 82km bờ biển với nhiều bãi tắm đẹp như Cửa Lò, Bãi Lữ, Cửa Hiền,
Quỳnh Phương,…. Có 12.000 km2 rừng núi ở phía tây với nhiều khu rừng nguyên

2.2. Nhiệm vụ của đề tài
- Tổng quan một số vấn đề lý luận về điểm, tuyến du lịch và DLST để vận
dụng vào việc nghiên cứu một địa bàn cụ thể
- Phân tích, đánh giá tiềm năng phát triển các tuyến, điểm DLST ở Nghệ An,
rút ra những thuận lợi và khó khăn trong việc phát triển DLST của tỉnh
- Xây dựng định hướng khai thác và đề xuất một số giải pháp phát triển các
điểm, tuyến DLST nhằm khai thác có hiệu quả tài nguyên DLST ở Nghệ An
2.3. Giới hạn đề tài


Về nội dung: Tiềm năng, thực trạng, định hướng và giải pháp phát
triển các tuyến, điểm DLST tỉnh Nghệ An



Về không gian: Địa bàn tỉnh Nghệ An. Tuy nhiên, du lịch có tính tổng
hợp và liên vùng nên đề tài còn xem xét nghiên cứu DLST Nghệ An
trong mối quan hệ với các tỉnh lân cận.



Về thời gian: Hiện trạng hoạt động du lịch Nghệ An giai đoạn
2000 –2011 và định hướng phát triển các tuyến, điểm DLST giai đoạn
2012 – 2020


3

3. Lịch sử nghiên cứu đề tài
3.1. Lịch sử nghiên cứu đề tài trên thế giới

-“Hội thảo về nghiên cứu phát triển DLST với phát triển bền vững ở Việt
Nam” ( Tuyển tập báo cáo của Viện nghiên cứu phát triển du lịch, Hà Nội, 1998) đã
đưa ra một số vấn đề về cơ sở khoa học phát triển DLST ở Việt Nam, phát triển
DLST theo quan điểm phát triển bền vững trên cơ sở tài nguyên môi trường tự
nhiên, DLST nhân văn và giáo dục.
- “DLST - Những vấn đề lý luận và thực tiễn ở Việt Nam” của Phạm Trung
Lương (Hà Nội, 2002) nêu rõ cơ sở lý luận về du lịch sinh thái, tiềm năng và hiện
trạng phát triển du lịch sinh thái, đưa ra những định hướng và giải pháp phát triển
DLST ở Việt Nam.
- “Điều tra và đánh giá tiềm năng lãnh thổ phục vụ quy hoạch phát triển
DLST tỉnh Quảng Trị” của Trương Quang Hải (Hà Nội, 2006).
- “Tuyến, điểm du lịch Việt Nam” của Bùi Thị Hải Yến (Hà Nội, 2006) đề cập
đến điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của các vùng du lịch Việt Nam, xác định
một số tuyến du lịch của vùng.
Bên cạnh đó nhiều luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ gần đây cũng đã thực hiện
về đề tài DLST như:
- “Cơ sở khoa học cho việc định hướng phát triển DLST ở vườn quốc gia Cúc
Phương” của Nguyễn Thị Sơn (2000), luận án tiến sĩ Địa lý, Hà Nội.
- “Tiềm năng và định hướng chủ yếu phát triển DLST trên địa bàn Thừa Thiên
Huế” của Nguyễn Quyết Thắng (2004), luận văn thạc sĩ Kinh tế, Huế.
- “Thực trạng và giải pháp phát triển DLST vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ
Bàng” của Đoàn Thị Sâm (2004), luận văn thạc sĩ Địa lý, Huế.
- “Nghiên cứu tiềm năng phục vụ định hướng phát triển các điểm, tuyến du
lịch sinh thái tỉnh Quảng Nam” của Thái Thị Thảo Chi (2010), luận văn thạc sĩ khoa
học Địa lý, trường Đại học khoa học – Đại học Huế, Huế.
- “Cơ sở khoa học của việc xác định các điểm, tuyến du lịch Nghệ An”, của
Nguyễn Thế Chinh (1995), luận án phó tiến sĩ khoa học địa lý – địa chất, trường
Đại học sư phạm Hà Nội, Hà Nội.



Quảng Bình, Hà Nội,… để xác lập các tuyến du lịch liên tỉnh, liên vùng.


6

Bên cạnh đó, sự phân bố tài nguyên du lịch lại rất khác nhau theo lãnh thổ.
Mỗi địa phương, mỗi vùng lãnh thổ sẽ có những đặc trưng riêng về tài nguyên du
lịch, ....Vì vậy, định hướng phát triển không gian DLST cần phải dựa trên vị trí địa
lý cũng như các đặc điểm về tự nhiên và tài nguyên du lịch tự nhiên; dựa trên các
đặc điểm về dân cư, dân tộc và tài nguyên du lịch nhân văn; dựa trên các điều kiện
về kinh tế - xã hội và hệ thống cơ sở hạ tầng phục vụ phát triển du lịch, dựa trên sự
phân bố tài nguyên... của các vùng lãnh thổ trong và ngoài vùng nghiên cứu.
4.1.3. Quan điểm tổng hợp
Du lịch là một ngành kinh doanh tổng hợp, liên quan đến nhiều ngành, nhiều
lĩnh vực hoạt động khác nhau. Quan điểm tổng hợp cho phép nhận thức đầy đủ các
mối quan hệ phụ thuộc và quy định lẫn nhau giữa các đối tượng, các phần tử, các
quá trình diễn ra trong hoạt động du lịch trên một không gian và thời gian nhất định.
Mặt khác hiệu quả của ngành du lịch đưa lại cũng mang tính tổng hợp như
hiệu quả kinh tế - xã hội – môi trường và sinh thái. Do đó, trong quá trình nghiên
cứu cần tiếp cận quan điểm này.
4.1.4. Quan điểm lịch sử - viễn cảnh
Nghệ An là tỉnh được đánh giá là có nhiều tiềm năng để phát triển DLST
(đặc biệt là tài nguyên du lịch tự nhiên). Phân tích những số liệu về DLST của tỉnh
trong thời kỳ 2001 – 2011 để nghiên cứu và từ đó đánh giá sự phát triển các điểm,
tuyến DLST trong quá khứ và hiện tại làm cơ sở định hướng phát triển các điểm,
tuyến DLST đến năm 2020.
4.1.5. Quan điểm phát triển bền vững
Phát triển du lịch đã góp phần không nhỏ vào việc phát triển kinh tế - xã hội
của tỉnh: giải quyết việc làm cho người lao động, khai thác hợp lý tài nguyên thiên
nhiên, phát huy lợi thế so sánh của tỉnh,…Song việc phát triển du lịch chưa có sự

4.2.3. Phương pháp bản đồ - biểu đồ
Đây là phương pháp truyền thống của khoa học địa lý. Phương pháp bản đồ
có 2 chức năng chính:
+ Phản ánh những đặc điểm không gian sự phân bố các nguồn tài nguyên du
lịch, cơ sở hạ tầng, cơ sở vật chất – kỹ thuật phục vụ du lịch, các dòng du khách.


8

+ Là cơ sở để phân tích và phát hiện quy luật hoạt động của hệ thống lãnh
thổ du lịch, trên cơ sở đó để đưa ra các định hướng phát triển và tổ chức hoạt động
du lịch trong tương lai.
5. Đóng góp của đề tài
- Hệ thống hóa những vấn đề lý luận về điểm, tuyến du lịch nói chung và
DLST nói riêng.
- Hệ thống hóa các phương pháp và chỉ tiêu đánh giá các điểm, tuyến DLST
phù hợp với đặc thù lãnh thổ tỉnh Nghệ An
- Nghiên cứu và đánh giá tiềm năng phát triển các điểm, tuyến DLST của tỉnh
Nghệ An
- Sử dụng kết quả đánh giá và hiện trạng phát triển các điểm, tuyến DLST để
làm cơ sở cho việc định hướng phát triển các điểm, tuyến DLST của tỉnh. Bước đầu
đề xuất một số giải pháp khai thác hiệu quả tiềm năng du lịch tại các điểm, tuyến
DLST của tỉnh Nghệ An
6. Cấu trúc đề tài
Đề tài gồm 4 phần chính:
- Phần mở đầu
- Phần nội dung: Gồm 3 chương:
+ Chương 1: Cơ sở khoa học về điểm, tuyến du lịch và du lịch sinh thái
+ Chương 2: Tiềm năng phát triển các điểm, tuyến du lịch sinh thái ở Nghệ An
+ Chương 3: Định hướng phát triển các điểm, tuyến du lịch sinh thái ở Nghệ An

trong thời gian rỗi liên quan tới sự di chuyển và lưu trú tạm thời bên ngoài nơi cư
trú thường xuyên nhằm nghỉ ngơi, chữa bệnh, phát triển thể chất và tinh thần, nâng
cao trình độ nhận thức văn hóa hoặc thể thao kèm theo việc tiêu thụ những giá trị
về tự nhiên, kinh tế và văn hóa” [15].
- Theo luật Du lịch Việt Nam: “Du lịch là các hoạt động có liên quan đến

chuyến đi của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên của mình nhằm đáp ứng
nhu cầu tham quan, tìm hiểu, giải trí, nghỉ dưỡng trong một khoảng thời gian nhất
định”.[20]


10

1.1.2. Điểm, tuyến du lịch
1.1.2.1. Điểm du lịch
Điểm du lịch có thể được hiểu là nơi tập trung một loại tài nguyên nào đó
(tự nhiên, văn hóa, lịch sử, KT - XH,…) hay có thể là một công trình nhân tạo hoặc
là sự kết hợp cả hai yếu tố trên ở quy mô nhỏ.
Theo khoản 8, Điều 4, Chương 1, Luật du lịch Việt Nam: “Điểm du lịch là
nơi có tài nguyên du lịch hấp dẫn, phục vụ nhu cầu tham quan của khách du
lịch”[20].
Cũng theo Luật du lịch Việt Nam, căn cứ vào quy mô, mức độ thu hút
khách du lịch, khả năng cung cấp và chất lượng dịch vụ, điểm du lịch phân thành
hai cấp:
Điểm du lịch địa phương: là nơi có tài nguyên hấp dẫn đối với nhu cầu
tham quan của khách du lịch, có kết cấu hạ tầng và dịch vụ du lịch cần thiết, có khả
năng bảo đảm phục vụ ít nhất 10.000 lượt khách tham quan một năm.
Điểm du lịch quốc gia: Là nơi có tài nguyên du lịch đặc biệt hấp dẫn đối
với nhu cầu tham quan của khách du lịch, có kết cấu hạ tầng và dịch vụ du lịch cần
thiết, có khả năng bảo đảm phục vụ ít nhất 100.000 lượt khách tham quan một năm.

Các điểm du lịch có chất lượng cao, càng đẹp, càng hấp dẫn, có ý nghĩa quốc
gia và quốc tế liên kết với nhau sẽ tạo thành các tuyến du lịch với sản phẩm thu hút
du khách, tạo điều kiện cho việc phát triển CSHT & CSVCKT du lịch dọc trên
tuyến. Ngược lại, tuyến du lịch với sản phẩm hấp dẫn sẽ thu hút được sự quan tâm
của du khách về các điểm du lịch tạo thành các tuyến đó.
Chức năng của các điểm du lịch có quan hệ mật thiết và tác động qua lại với
chức năng tuyến du lịch. Lãnh thổ có nhiều điểm du lịch đồng chức năng tạo điều
kiện hình thành và phát triển các tuyến du lịch chuyên đề. Lãnh thổ có nhiều điểm
du lịch với chức năng đa dạng tạo điều kiện phát triển các tuyến du lịch tổng hợp
với sản phẩm du lịch đa dạng và ngược lại.
1.1.3. Du lịch sinh thái
1.1.3.1. Khái niệm
Du lịch sinh thái (Ecotourism) là một khái niệm tương đối mới mẻ và đang
là mối quan tâm của nhiều người ở nhiều lĩnh vực khác nhau. Có nhiều cách đặt vấn
đề về DLST và sự tìm kiếm để đi đến sự thống nhất về bản chất của loại hình du


12

lịch này vẫn đang được tiếp tục trên nhiều diễn đàn quốc tế và trong nước.
Ở góc nhìn hẹp, có thể thấy DLST là sự kết hợp ý nghĩa của hai từ ghép
"du lịch" và "sinh thái" hay có thể hiểu là du lịch gắn với tự nhiên.
Tuy nhiên không nên coi DLST là loại hình du lịch dựa vào thiên nhiên vì
thuật ngữ này có thể sử dụng trong tất cả các hoạt động du lịch được thực hiện
ngoài thiên nhiên (ví dụ trượt tuyết, đi xe đạp leo núi, và bám vách đá leo núi).
Những hoạt động du lịch này có thể có mà cũng có thể không thuộc loại hoạt động
thân thiện với môi trường.
Đến năm 1993, Lindberg và Hawkins đã đưa ra định nghĩa phản ánh khá
đầy đủ về nội dung và chức năng của DLST. Theo đó, "DLST là du lịch có trách
nhiệm với các khu thiên nhiên, là công cụ để bảo tồn môi trường và cải thiện phúc

vững, hỗ trợ bảo tồn và có giáo dục môi trường thì mới được xem là DLST”. Trong
đó yếu tố quản lý bền vững bao hàm cả nội dung phát triển cộng đồng [11].
Và trong hội thảo về DLST với phát triển bền vững ở Việt Nam do Viện
Nghiên cứu phát triển du lịch kết hợp với Tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc tế tổ
chức tại Hà Nội vào tháng 4/1998 cũng đã đưa ra quan điểm về DLST và xác định
vị trí của DLST trong hệ thống các loại hình du lịch như sau: “DLST là hình thức du
lịch thiên nhiên có mức độ giáo dục cao về sinh thái và môi trường có tác động tích
cực đến việc bảo vệ môi trường và văn hóa, đảm bảo mang lại lợi ích về tài chính
cho cộng đồng địa phương và có đóng góp cho các nỗ lực bảo tồn”[19].


14

Sơ đồ 1.1: Khái niệm và vị trí của loại hình DLST
Nguồn gốc

Các loại hình du lịch
- Nghỉ dưỡng
- Tham quan

Du lịch dựa vào

- Mạo hiểm

thiên nhiên

- Thể thao

(nature – based



tourism)
- Hội nghị hội thảo
Công vụ

- Hội chợ
- Quá cảnh
- Tìm cơ hội đầu tư
-……vvv

1.1.3.2. Các đặc trưng cơ bản của DLST
Từ các định nghĩa trên có thể rút ra các đặc trưng cơ bản của DLST để phân
biệt với các loại hình du lịch khác như sau:
-

DLST là loại hình du lịch dựa vào sự hấp dẫn của tự nhiên và văn hóa bản

địa. Đối tượng của DLST là những khu vực hấp dẫn với các đặc điểm phong phú
về tự nhiên, đa dạng sinh học và những nét văn hóa bản địa đặc sắc. Đặc biệt những
khu tự nhiên còn tương đối hoang sơ, ít bị tác động bởi các hoạt động của con
người. Chính vì vậy hoạt động DLST thường được diễn ra và thích hợp với các
vườn quốc gia và các khu bảo tồn thiên nhiên.


15

Hỗ trợ bảo tồn và quản lý bền vững về sinh thái: Đây là đặc trưng khác biệt

-


tồn.
1.1.3.3. Các nguyên tắc của DLST
DLST được phát triển trên cơ sở những nguyên tắc hướng tới sự phát triển
bền vững. Các nguyên tắc được đảm bảo trong DLST là các nguyên tắc không chỉ
cho các nhà quy hoạch, quản lý, điều hành mà còn có cả những hướng dẫn viên
DLST.