BM01-Bia SKKN

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐỒNG NAI
TRƯỜNG THPT NGUYỄN ĐÌNH CHIỂU
Mã số : ..............

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

“VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP ĐỌC SÁNG TẠO
TRONG TÁC PHẨM THƠ TRỮ TÌNH
BẬC TRUNG HỌC PHỔ THÔNG”

Người thực hiện : TRỊNH THỊ THU TRANG
Lĩnh vực nghiên cứu :
Quản lý giáo dục
Phương pháp dạy học bộ môn : VĂN
Phương pháp giáo dục
Lĩnh vực khác :
Có đính kèm :
 Mô hình
 Phần mềm

 Phim ảnh

Năm học : 2012 – 2013







Vậy thì nguyên nhân từ đâu? Phải chăng là sự thờ ơ, không hứng thú học môn
Văn của học sinh hay tại người dạy chưa phát huy hết khả năng của mình, chưa tìm
tòi sáng tạo trong giảng dạy, chắc hẳn là từ cả hai phía. Là giáo viên giảng dạy
nhiều năm tôi đã từng trăn trở và luôn tự đặt cho mình câu hỏi phải làm gì đây để
khơi gợi tình yêu, niềm đam mê hứng thú học Ngữ văn của các em, nhất là tiết đọc
văn.
Qua những năm đứng lớp, nhiều lần dự giờ rút kinh nghiệm với đồng nghiệp,
tôi đã tâm đắc một điều “Chỉ có hiểu biết mới khơi gợi sự hiểu biết, chỉ có tình yêu
mới khơi gợi tình yêu”. Đã là giáo viên Văn thì phải hiểu và yêu Văn học. Muốn
vậy người giáo viên phải luôn tìm tòi sáng tạo và làm hết khả năng của mình đối
với việc giảng dạy. Theo tôi việc đầu tiên cần thiết nhất để tác động trực tiếp đến
tâm hồn học sinh, sự chú ý của học sinh đối với tác phẩm văn học đấy chính là
khâu đọc tác phẩm của người giáo viên. Giáo viên không thể đọc tác phẩm một
cách qua loa, bình thường, tùy tiện hoặc không cần đọc mà ở đây phải là đọc sáng
Giáo viên: Trịnh Thị Thu Trang

Trang. 2


Sáng kiến kinh nghiệm “Vận dụng phương pháp đọc sáng tạo trong tác phẩm thơ trữ tình bậc THPT”

tạo, đọc làm sao để toát lên được cái hồn của tác phẩm, để làm sống dậy cho học
sinh những cảm xúc thiêng liêng, những rung động thực sự về tát cả những điều
mà thi sĩ gửi gắm qua tác phẩm và tôi đã vận dụng phương pháp này rất có hiệu
quả.
II. TỔ CHỨC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI.
1.Cơ sở lí luận :
Để phù hợp với việc đổi mới dạy học theo theo hướng tích hợp, việc dạy học
của thầy phải có phương pháp mới, cải tiết tiết day phù hợp và gây hứng thú học
tập cho học sinh là một vấn đề đang được toàn xã hội quan tâm.

Văn là môn học rèn luyện về giao tiếp, diễn đạt, giáo dục tư tưởng và nhân cách
Giáo viên: Trịnh Thị Thu Trang

Trang. 3


Sáng kiến kinh nghiệm “Vận dụng phương pháp đọc sáng tạo trong tác phẩm thơ trữ tình bậc THPT”

con người nên khơng thể học giỏi nhanh và khơng có tính thiết thực trong xã hội
ngày nay như các mơn tự nhiên khác.
- Trong các tác phẩm thơ trữ tình ở chương trình THPT, nhất là lớp 12 dung
lượng thơ khá dài, mặt khác phân phối chương trình chỉ cho phép khai thác tác
phẩm đó với thời lượng 2 hoặc 3 tiết nên tất nhiên sẽ tạo cho giáo viên sự gò bó về
thời gian, có khi phải chạy đua với nó, nên giáo viên phải xem xét kĩ những đoạn
thơ hay, đặc sắc, tốt lên chủ đề tư tưởng để đọc sáng tạo.
- Học sinh trong độ tuổi trưởng thành, còn bồng bột hay qn, đơi khi khơng
đem sách giáo khoa lên lớp nhìn chung hai, ba em một cuốn. Điều này làm ảnh
hưởng đến việc theo dõi khi đọc tác phẩm.
- Sĩ số học sinh của lớp còn nhiều từ 35 - 42 em, nên sẽ gây khó khăn cho
giáo viên khi quan sát sự chú ý của học sinh.
2. 3. Số liệu điều tra ban đầu.
Được sự phân cơng của nhà trường, tơi đã từng dạy Văn qua nhiều khối lớp,
tơi nhận thấy rằng, học sinh tuy chưa nhiều em hứng thú học Văn nhưng nếu giáo
viên tạo hứng thú tốt cho các em trong q trình giảng dạy thì kết quả sẽ được
nâng lên một cách rõ rệt.
* Số liệu thống kê trước khi thực hiện chun đề .

Lớp

Số

%

SL

%

0

0%

10

25%

22

55%

7

17.5%

1

2.5%

Đây mới là số liệu khảo sát ban đầu, nhưng cũng là cố gắng của học sinh.
Kết quả chưa cao vì giáo viên chưa có hướng khắc phục cho bản thân vì chưa tìm
ra phương pháp giúp học sinh tiếp nhận tác phẩm.
Tất cả những khó khăn trên cũng khơng gây trở ngại lớn cho tiến trình học

dệt nên những hình tượng kết tinh, lắng đọng, có sức khêu gợi sâu xa, lâu dài trong
tâm tư người đọc. Mỗi câu thơ hay, mỗi bài hay đều gợi lên những mối liên tưởng
khác nhau.
Từ những mối liên tưởng mà sinh ra chiều sâu của sự rung động, cảm thụ về
thơ. Có nhiều câu thơ, bài thơ đã sống mãi với thời gian.
Chẳng hạn như câu thơ của Nguyễn Khuyến:
Rượu ngon không có bạn hiền
Không mua, không phải không tiền không mua.
Hay “ Truyện Kiều” viết bằng thơ lục bát của Nguyễn Du. Nhà thơ Sóng
Hồng đã nói: “thơ là sự thể hiện của con người và thời đại một cách cao đẹp. Thơ
là tình cảm và lí trí kết hợp một cách nhuần nhuyễn và có nghệ thuật. Tình cảm và
lí trí ấy được diễn đạt bằng những hình tượng đẹp đẽ của lời thơ trong sáng vang
lên một điệu nhạc khác thường”.
Đã là thơ phải có vần, có nhịp điệu, có tiết tấu và khi đọc thơ người đọc phải
tuân thủ điều đó. Nếu đọc sai nhịp, sai từ, nhấn giọng không đúng chỗ thì sẽ phá
vỡ âm thanh của thơ, sẽ làm mất hình tượng trong thơ. Đặc biệt là trong thơ lục bát
và song thất lục bát có cấu trúc vần, luật hài hoà tạo cho bài thơ có âm hưởng, tiết
tấu du dương dễ đi sâu vào lòng người. Cho nên giáo viên cần phải nắm chắc để có
cách đọc tốt nhất, nên ngắt nhịp, ngừng nghỉ đúng chỗ, nên nhấn giọng ở những từ
ngữ nào, đọc lướt từ nào….
b/ Yêu cầu đối với học sinh :
Trước hết học sinh phải có ý thức rèn luyện năng lực cảm thụ tác phẩm Văn
học bằng cách lắng nghe giáo viên đọc để liên tưởng, để bắt chước, để cảm nhận.
Sau đó tự luyện bằng cách đọc thầm rồi đến đọc nhỏ và sau đó đọc to, rõ ràng, tập
phát âm thật chuẩn, quen mặt chữ để tránh đọc sai âm và sai từ.
c/ Yêu cầu chung.

Giáo viên: Trịnh Thị Thu Trang

Trang. 5

trong chữ nghĩa để truyền đến học sinh những cảm xúc thẩm mĩ để trái tim học
sinh cùng ngân lên những âm thanh, những hơi thở của cuộc sống, của con người
mà tác phẩm mang lại.
* Đọc sáng tạo: Đây là bước nâng cao của đọc diễn cảm. Người đọc phát huy
cao độ năng lực liên tưởng, tư duy, sáng tạo của mình, để tiếp xúc với thế giới
nghệ thuật mà nhà văn đã gửi gắm tâm hồn mình vào tác phẩm.
Trong bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng, khi đọc đến những câu thơ:
“Dốc lên khúc khủy, dốc thăm thẳm
Heo hút cồn mây súng ngửi trời
Ngàn thước lên cao, ngàn thước xuống
Nhà ai pha luông mưa xa khơi”
Người đọc cần nhấn giọng mạnh mẽ bởi đoạn thơ có nhiều hình ảnh, từ ngữ
tạo hình gân guốc, bạo khỏe. Trong tưởng tượng của người đọc, đoàn quân như
đang leo trèo trên những cồn mây, mũi súng chạm đỉnh trời. Chữ ngửi đọc phải
diễn tả được cái bạo, cái tinh nghịch của người lính. Nhưng sang câu thơ “Nhà ai
Giáo viên: Trịnh Thị Thu Trang

Trang. 6


Sáng kiến kinh nghiệm “Vận dụng phương pháp đọc sáng tạo trong tác phẩm thơ trữ tình bậc THPT”

pha luông mưa xa khơi”thì tứ thơ đã chuyển biến . Sau sự mất thăng bằng, đứt
đoạn của câu trước, câu thơ này lâng lâng, êm đềm như một chỗ dừng chân. Tất cả
đều chùng lại và trên cái nền của câu thơ ấy, Quang Dũng đã tạc nên tư thế buông
thả tự nhiên của người chiến sĩ ở một phút nào đó trong cuộc hành quân mệt mỏi.
Nên khi đọc câu thơ chúng ta phải chuyển giọng đột ngột, hạ thấp giọng, nhẹ
nhàng, dịu dàng, êm ái. Phải thổi được cái hồn vào trong từng từ ngữ của câu thơ.
Tóm lại, đọc sáng tạo là đặc biệt nhất đối với văn học, với đặc trưng là môn
học nghệ thuật. Mục đích và đặc thù của môn học này chính là nhằm cảm thụ nghệ

Ví dụ:
“Cậy em / em có / chịu lời,
Giáo viên: Trịnh Thị Thu Trang

Trang. 7


Sáng kiến kinh nghiệm “Vận dụng phương pháp đọc sáng tạo trong tác phẩm thơ trữ tình bậc THPT”

Ngồi lên cho chị/ lạy rồi sẽ thưa.
(truyện Kiều – Nguyễn Du)
“ Ôi Kim lang!/ Hỡi Kim lang !
Thôi thôi thiếp đã phụ chàng từ đây ! "
(truyện Kiều – Nguyễn Du)
Nhưng nhịp thơ dù tính theo đơn vị nào cũng tính đến cảm xúc và tư duy được
diễn đạt qua lời thơ. Các nhà thơ luôn tạo cho mình những biến nhịp độc đáo để
thể hiện ý đồ nghệ thuật của mình. Do đó, cách đọc phải linh động, không nên ngắt
nhịp giữa hai từ láy và từ ghép.
Ví dụ:
“ - Tiếng ai tha thiết bên cồn
Bâng khuâng trong dạ,/ bồn chồn bước đi”
(Việt Bắc – Tố Hữu)
Quả thật là cách ngắt nhịp trong thơ lục bát đem lại cho người đọc những
ấn tượng, cảm xúc đặc biệt. Điều này đã thực sự có từ xa xưa, đã truyền đi gửi lại
biết bao đời nay với đầy rẫy chỗ ngắt nhịp của lời nhưng đã biến thành những chỗ
ngập ngừng của trái tim. Cũng có khi những điều lặp lại mà không hề dư thừa,
những khúc quanh không hề thiếu vắng được.
b/Thơ đường luật.
Đây là thể thơ mô phỏng thơ ca Trung Quốc. Các nhà thơ Việt nam sử dụng
thể này nhưng có sự sáng tạo đặc biệt. Trong những bài thơ thất ngôn bát cú, thất

(Tự tình- Hồ Xuân Hương)
Nếu đọc theo nhịp 4/3 thì sẽ không thấy được tâm trạng của nhân vật trữ tình
đã mất hoàn toàn cảm giác, trơ ra, chai lỳ đi trước cuộc đời. Mặt khác sẽ không
thấy được sự mỉa mai, rẻ rúng đến xót xa một cảm giác bẽ bàng của chủ thể trữ
tình. Vì thế khi đọc phải ngắt nhịp: “Trơ/cái hồng nhan /với nước non” thì chúng
ta mới đồng cảm được nỗi niềm với nữ sĩ.
c/Thơ tự do
Gọi là thơ tự do nhưng hoàn toàn không phải tự do, phủ định mọi luật lệ của
thơ. Gọi là thơ tự do vì nó bao gồm các loại thơ không theo một thể thức cố định
nào cả. Số chữ trong từng câu, số câu từ trong từng bài, cũng như cách ngắt nhịp,
hiệp vần hoàn toàn phóng khoáng tuỳ theo nội dung của bài thơ, xúc cảm của
người sáng tác. Tuy vậy nó vẫn tuân theo quy luật cơ bản về âm thanh, vần luật,
nhịp điệu của nó và của cả câu thơ Việt Nam. Thơ tự do mở rộng khả năng diễn đạt
của thi pháp Việt Nam, làm giàu thêm nhịp điệu cho câu thơ Việt Nam.
Chính loại thơ tự do đòi hỏi ở người đọc tính sáng tạo rất cao. Người đọc phải
xác định nhịp thơ sao cho phù hợp để có thể đem tiếng nói “từ trái tim đến trái
tim”, chuyển được tiếng lòng từ thi nhân đến nội tâm người nghe, gây cảm xúc sâu
sắc. Khi đọc về nhịp thơ cũng cần đặc biệt chú ý, bởi nếu ngắt nhịp không chính
xác thì sẽ không lột tả được điều mà tác giả muốn thể hiện.
Ví dụ: Khi dạy bài “Đàn ghi ta của Lor-ca” của Thanh Thảo. đây là một bài
thơ tác giả làm theo thể thơ tư duy siêu thực tượng trưng cả bài thơ không có dấu
chấm, phẩy ngặt câu. Nên khi đọc diễn cảm cần chú ý giọng đọc phóng khoáng,
khi cô đơn, khi đau đớn, khi tha thiết, đặc biệt câu thơ mô phỏng tiếng hát, tiếng
đàn: li-la-li-la-li-la cần đọc nhanh, âm thanh ríu rít.
* Cách Tiến hành:
Sau khi nắm vững những đặc điểm cơ bản nói chung và từng loại thơ nói
riêng, cũng như nắm vững nội dung yêu cầu của từng bài, GV sẽ áp dụng cách đọc
phù hợp trong từng bài cụ thể của từng tiết dạy. Phải vận dụng linh hoạt chứ không
máy móc, rập khuôn. Tức là phải sáng tạo trong cách đọc của mình. Có người cho
rằng: “Đọc tốt coi như truyền được cảm xúc bài thơ đến học sinh một phần lớn mà

từng gọi vợ mình là “mẹ đĩ” là “mình” là “mẹ mày” là “con bu nó”, rất âu yếm, rất
tự nhiên và đưa bà vào thơ như một nhân vật sống động, có ngoại hình, có tính
cách, có cảm xúc… Dường như Bà Tú đã trở thành nguồn cảm hứng trữ tình phong
phú hấp dẫn cho thơ của ông Tú.
Riêng đối với bài thơ “Thương Vợ” là một bài thơ trữ tình pha chút hóm hỉnh,
trào lộng rất Tú Xương, bộc lộ tình cảm yêu thương quý trọng của nhà thơ đối với
bà vợ tần tảo, đảm đang, giàu sức hy sinh của mình. Về thể loại thì đây là một bài
thơ làm theo thể thơ thất ngôn bát cú Đường Luật, rất hoàn chỉnh về mặt kết cấu và
nhịp điệu.
Giáo viên cần nắm vững các nội dung, đặc trưng trên để có cách đọc phù hợp
nhằm gây hứng thú cho học sinh, nhằm toát lên được nội dung của nó.
Mở đầu bài thơ, nhà thơ giới thiệu bà Tú bằng cách kể công lao vất vả của bà
với gia đình của mình:
“Quanh năm buôn bán ở mom sông”
Công việc buôn bán là một công việc bình thường mà hầu hết phụ nữ Việt
Nam tần tảo xưa kia đều ít nhiều quen thuộc. Tự nó sẽ chưa nói được gì nếu không
có cái bối cảnh thời gian và không gian mà câu thơ gợi mở: “Quanh năm”, “mom
sông”. Cho nên ta cần đọc ngắt nhịp 2/2/3 và nhấn giọng ở từ “quanh năm”, “mom
sông”.
“Quanh năm/ buôn bán/ ở mom sông”
Giáo viên: Trịnh Thị Thu Trang

Trang. 10


Sáng kiến kinh nghiệm “Vận dụng phương pháp đọc sáng tạo trong tác phẩm thơ trữ tình bậc THPT”

Cách đọc ấy đã gợï lên được cả một thời gian dài đằng đẵng nối tiếp nhau
ngày này qua ngày khác và cả một nơi buôn bán, đầy bất trắc cho bà Tú, mới cảm
nhận hết nỗi vất vả, tần tảo của bà.

Tú Xương không chỉ thương vợ mà dường như còn cảm thông đến tận cùng
tâm hồn bà Tú nên đã nói thành lời những suy nghĩ thầm lặng của bà. Vợ chồng là
cái duyên cái số, và cái phúc cái phần bao giờ cũng đi liền với nhau.
Bà Tú hiểu đựơc điều đó nên rất vui vẻ, sẵn sàng hy sinh tất cả vì chồng vì
con , câu thơ vừa bộ lộ sự cảm thông vừa có sự ngợi ca về đức hạnh , công lao của

Giáo viên: Trịnh Thị Thu Trang

Trang. 11


Sáng kiến kinh nghiệm “Vận dụng phương pháp đọc sáng tạo trong tác phẩm thơ trữ tình bậc THPT”

bà Tú . Hiểu được điều đó, ta sẽ đọc hai câu thơ này với giọng điệu vui hơn, tự tin
hơn, nhẹ nhàng hơn.
Một duyên / hai nợ/ âu đành phân
Năm nắng /mười mưa/dám quản công
Đọc như thế sẽ tạo đựơc âm hưởng trử tình sâu lắng cho câu thơ.
Khép lại bài thơ là hai câu kết :
“Cha mẹ thói đời ăn ở bạc
Có chồng hờ hững cũng như không.”
Hai câu này có điều đặc biệt là nếu ta ngắt nhịp sai sẽ hiểu sai ý nghĩa của câu
thơ. Bởi lẽ cụm từ “Cha mẹ thói đời” đây là một tiếng chửi đổng , một cách chửi
đời mà người xưa ở vùng Bắc bộ hay dùng.
Nếu giáo viên đọc 2/2/2 thì sẽ dẫn đến cáh hiểu hoàn toàn sai, học sinh sẽ cho
rằng Tú Xương oán trách cha mẹ và oán trách cuộc đời .
“Cha mẹ /thói đời/ăn ở bạc
Có chồng /hờ hững/cũng như không.”
Nếu ngắt : 2/2/3 cả hai câu thì ở câu cuối bà Tú là người “ hờ hững” với
chồng , với ông Tú chứ không phải ông Tú là ông chồng “hờ hừng”. Thật là một sự

Sau nhiều năm giảng dạy Văn học với phương pháp đọc sáng tạo và do có khả
năng khá diễn cảm về chất giọng, tơi đã thu được những kết quả khả quan. Đó là
học sinh những lớp tơi dạy rất thích giờ Văn. Các em còn phát biểu “chúng em rất
thích học văn và rất thích nghe cơ đọc thơ”. Nhiều em đã bắt chước, cố gắng rèn
luyện và đã có giọng đọc rất tốt. Đó chính là niềm vui là động lực thúc đẩy người
giáo viên phải ln tìm tòi sáng tạo trong giảng dạy. Giờ học Văn thực sự đã có
hiệu quả , thu hút được sự chú ý của học sinh .Các em đã khơng chán nản và thờ ơ
với mơn học này như trước đây nữa. Từ chỗ u thích nên sự hiểu biết về Văn học
của học sinh cũng tăng lên và khả năng cảm thụ văn học , khả năng thực hành cũng
cao hơn và kết quả cuối năm của học sinh về mơn Ngữ văn cũng đạt từ 85 % trên
TB.
Qua thực tế vận dụng tơi thấy đạt hiệu quả rõ rệt như mong muốn , học sinh
đã có hứng thú học mơn Ngữ văn hơn.
*Số liệu thống kê sau khi thực hiện chun đề.

Lớp
11A7

Giỏi
Số SL %
40
3
7.5

Khá
SL
%
15 37.5

TB

đâu và làm gì đi nữa. Văn học trong nhà trường đã tác động vun xới và bồi đắp tâm
hồn cao đẹp, góp phần hình thành nhân cách cho người học sinh hồn thành quy
luật “mưa dầm thấm lâu”.
* Bài học kinh nghiệm: Qua thực tế vận dụng tơi thấy đạt hiệu quả rõ rệt
như mong muốn , học sinh đã có hứng thú học mơn Ngữ văn hơn. Khi thực hiện
Giáo viên: Trịnh Thị Thu Trang

Trang. 13


Sáng kiến kinh nghiệm “Vận dụng phương pháp đọc sáng tạo trong tác phẩm thơ trữ tình bậc THPT”

phương pháp này cũng không tốn nhiều kinh phí. Đây là một phương pháp giáo
dục thích hợp với đặc trưng môn học cũng như yêu cầu phát triển giáo dục hiện
nay của đất nước
Trên đây là một vài kinh nghiệm nhỏ mà bản thân tôi đã thực hiện và rút ra.
Chắc hẳn sẽ còn nhiều thiếu sót. Kính mong Ban giám hiệu nhà trường, tổ trưởng
chuyên môn và các giáo viên trong tổ, đóng góp ý kiến để tôi có những phương
pháp giảng dạy tốt nhằm đạt hiệu quả cao trong giảng dạy .
* Đề xuất:
Đồ dùng giảng dạy cho bộ môn Văn còn ít, đặc biệt là phần nghe, nhìn,
phần tiểu sử tác giả dùng cho giáo viên tham khảo còn hạn chế nhất là các tác giả
nước ngoài. Rất mong cấp trên bổ sung những đồ dùng dạy học để môn Ngữ văn
đạt hiệu quả cao hơn.
* Khuyến nghị khả năng áp dụng
Khi thực hiện phương pháp này không tốn nhiều kinh phí. Đây là một
phương pháp giáo dục thích hợp với đặc trưng môn học cũng như yêu cầu phát
triển giáo dục hiện nay của đất nước.
Với đề tài này giáo viên có thể áp dụng khi giảng dạy tác phẩm thơ trong
chương trình THPT.