BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH
------------    ------------

DƯƠNG LỆ MẪN

TÁC ĐỘNG CỦA ĐÔ THỊ HOÁ ĐẾN PHÁT TRIỂN
KINH TẾ - XÃ HỘI HUYỆN BÌNH CHÁNH THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐỊA LÝ HỌC

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2012


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH
-------------------------

DƯƠNG LỆ MẪN

TÁC ĐỘNG CỦA ĐÔ THỊ HOÁ ĐẾN PHÁT TRIỂN
KINH TẾ - XÃ HỘI HUYỆN BÌNH CHÁNH THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Chuyên ngành: ĐỊA LÝ HỌC
Mã số: 60 31 95

LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐỊA LÝ HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS. Phạm Gia Trân

Thành phố Hồ Chí Minh – 2012


Là học viên cao học Khoá 19 chuyên ngành Địa Lý học của trường Đại học
Sư Phạm Thành phố Hồ Chí Minh niên khoá 2008-2011.
Tôi xin cam đoan đây là phần nghiên cứu do tôi thực hiện. Các số liệu, kết
luận nghiên cứu trình bày trong luận văn này là trung thực và chưa được công bố
ở các nghiên cứu khác.
Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình.

Học viên

Dương Lệ Mẫn


TÓM TẮT LUẬN VĂN
Luận văn với đề tài “Tác động của đô thị hóa đến phát triển kinh tế - xã hội
huyện Bình Chánh – Thành phố Hồ Chí Minh” được thực hiện với ba mục tiêu: 1)
Nghiên cứu thực trạng đô thị hoá của huyện Bình Chánh (giai đoạn 2003 – 2010);
2) Phân tích những tác động của đô thị hoá đến phát triển kinh tế -xã hội Huyện và
đến đời sống các hộ gia đình trong huyện Bình Chánh; 3) Đề xuất những giải pháp
phù hợp, hiệu quả nhằm hạn chế các tác động tiêu cực của đô thị hoá, thúc đẩy kinh
tế - xã hội của Huyện không ngừng phát triển và nâng cao chất lượng cuộc sống của
người dân trong thời gian tới.
Các dữ liệu sử dụng bao gồm dữ liệu sơ cấp từ điều tra bảng hỏi và dữ liệu
thứ cấp từ các báo cáo, số liệu thống kê của các sở ban ngành liên quan, niên giám
thống kê, các nghiên cứu trước đây .
Các phát hiện chính trong nghiên cứu này cho thấy huyện Bình Chánh đang
trong xu thế chung của quá trình đô thị hoá ở các nước đang phát triển. Đô thị hoá
tại huyện Bình Chánh là đô thị hoá không kiểm soát với đặc trưng là sự gia tăng các
dòng di dân liên tục theo thời gian. Điều này cho thấy khả năng thu hút dân số của
huyện Bình Chánh còn rất lớn, ngoài tác động tích cực là tăng thêm nguồn lao động
cho địa phương, thì lực lượng dân nhập cư đang là một áp lực lớn cho Huyện trong

không nâng cấp được nhiều; phần lớn cư dân sử dụng nước giếng khoan; số người
đi khám sức khỏe định kỳ và có bảo hiểm y tế trong hộ gia đình tăng không nhiều;
hình thức tự điều trị khá phổ biến; người dân ít đến khám tại trạm y tế…..
Để giảm thiểu các tác động tiêu cực của đô thị hoá đến sự phát triển kinh tếxã hội Huyện và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân, nghiên cứu đưa ra
các đề nghị cho 2 nhóm vấn đề chính bao gồm: công tác quản lý kinh tế - xã hội
trong thời kì đô thị hoá và giải quyết các khó khăn người dân gặp phải trong quá
trình đô thị hóa.


ABSTRACT THESIS

Thesis entitled, "The impact of urbanization to economic development –
society of Binh Chanh District - Ho Chi Minh city" consisting of three objectives:
1) Baseline survey of urbanization in Binh Chanh (period 2003-2010); 2) Analysis
the impact of urbanization on economic development and social-life district
households in Binh Chanh district; 3) Proposals of

appropriate and effective

solutions to limit the negative effects of urbanization, impulse the economy and
society of District to be constantly evolving and improve the life quality of people
in their future.
The data used include the primary data from questionnaire survey, secondary
data from reports, statistical data of the relevant departments, statistical yearbooks
and the previous studies.
The major findings in this study indicates that Binh Chanh district has been
in general trend of the urbanization process in developing countries. Urbanization in
Binh Chanh district is uncontrolled urbanization which is characterized by an
increase in continuous migration flows over time. This suggests that the ability to
attract the population of Binh Chanh district is very large, in addition to the positive

district’s concern so that it does not meet the vocational needs of people and many
residents people do not have access to fund poverty alleviation, education of the
people here have not been upgraded much, most residents use water wells; number
of routine health visits and health insurance in households did not increase much,
the form of self treatment is common; less people visit in clinics .....
To minimize the negative impact of urbanization on the development of
socio-economic district and improve the life quality of people, the study offers
recommendations for two groups of key issues including: social - economic
management in the era of urbanization, solving problems people encounter in the
process of urbanization.


MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN .................................................................................. 3
LỜI CAM ĐOAN ........................................................................... 4
TÓM TẮT LUẬN VĂN .................................................................. 5
MỤC LỤC ........................................................................................ 9
DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT ............... 12
DANH MỤC BẢNG BIỂU ............................................................. 1
DANH MỤC BIỂU ĐỒ ................................................................... 4
DANH MỤC HÌNH ......................................................................... 4
DANH MỤC HỘP ........................................................................... 5
PHẦN MỞ ĐẦU .............................................................................. 1
1. Lý do chọn đề tài ........................................................................................ 2
2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu.............................................................. 5
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.............................................................. 6
4. Lịch sử nghiên cứu vấn đề .......................................................................... 7
5. Quan điểm và phương pháp nghiên cứu ................................................. 15
6. Giả thuyết nghiên cứu và khung nghiên cứu.......................................... 19
7. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài ................................................ 21

2.2.4 Lao động .......................................................................................................... 60
2.2.5 Xã hội ............................................................................................................... 66

Chương ba: KẾT QUẢ KHẢO SÁT VỀ TÁC ĐỘNG CỦA ĐÔ
THỊ HÓA ĐẾN ĐỜI SỐNG HỘ GIA ĐÌNH HUYỆN BÌNH
CHÁNH .......................................................................................... 78
3.1 Tác động của đô thị hoá đến kinh tế hộ gia đình ................................. 80
3.1.1 Việc làm ........................................................................................................... 80
3.1.2 Thu nhập ........................................................................................................ 86
3.1.3 Chi tiêu............................................................................................................. 88
3.1.4 Tiết kiệm .......................................................................................................... 91


3.1.5 Vay nợ .............................................................................................................. 93

3.2 Tác động của đô thị hoá đến nơi cư trú của hộ gia đình ..................... 96
3.2.1 Nhà ở ............................................................................................................... 96
3.2.2 Nước sạch ........................................................................................................ 97
3.2.3 Tiện nghi vệ sinh ............................................................................................. 99
3.2.4 Tiện nghi sinh hoạt ....................................................................................... 103

3.3 Tác động của đô thị hoá đến học hành, tiếp cận dịch vụ y tế và đời
sống tinh thần của hộ gia đình ................................................................... 105
3.3.1 Học hành ....................................................................................................... 105
3.3.2 Tiếp cận dịch vụ y tế ...................................................................................... 109
3.3.3 Đời sống tinh thần......................................................................................... 114
3.3.4 Hài lòng về môi trường cư trú ...................................................................... 115

Chương bốn : CÁC GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ
HỘI HUYỆN BÌNH CHÁNH..................................................... 119

: Uỷ ban nhân dân

TPHCM

: Thành phố Hồ Chí Minh

GTSX

: Giá trị sản xuất


DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng

Nội dung

Trang

1.1

Tỷ lệ dân đô thị trên thế giới thời kỳ 1800 - 2030

29

1.2

Số lượng các thành phố trên 10 triệu dân trong giai đoạn 1950 2020

30

53

2.5

Biến động các loại đất thời kỳ 2003 – 2010 của huyện Bình
Chánh

55

2.6

Tình hình dân số huyện Bình Chánh thời kỳ 2003 – 2010

58

2.7

Đặc điểm nguồn lao động huyện Bình Chánh thời kỳ 2006 –
2010 tr60-61

60

2.8

Lao động đang làm việc trong các ngành kinh tế tại huyện Bình
Chánh thời kỳ 2006 – 2010

62

2.9

học chia theo bậc học cao nhất năm 2009

72

2.14

Một số thông tin y tế huyện Bình Chánh thời kỳ 2006 – 2010

73


Bảng

Nội dung

Trang

3.1

Thông tin về đặc điểm kinh tế - xã hội của người được phỏng
vấn

78

3.2

Tổng thu nhập bình quân / tháng của hộ gia đình tại hai cộng
đồng khảo sát so sánh năm 2003 với năm 2010

87


Chất lượng nhà ở của cư dân tại hai cộng đồng khảo sát so sánh
năm 2003 với 2010

96

3.8

Nguồn nước sử dụng của cư dân ở hai cộng đồng khảo sát so
sánh năm 2003 với năm 2010

97

3.9

Loại nhà vệ sinh của cư dân khảo sát sử dụng năm 2003 so với
năm 2010

99

3.10

Ý kiến của cư dân ở hai cộng đồng khảo sát về tình hình ngập
nước tại khu vực sinh sống so sánh năm 2003 – 2010

100

3.11

Hình thức chứa rác của cư dân tại hai cộng đồng khảo sát so


3.16

Số người dự định học nâng cao trình độ trong hộ gia đình của cư
dân khảo sát năm 2003 so với năm 2010

108

3.17

Trung bình số người khám sức khỏe định kỳ của hộ gia đình tại
cộng đồng khảo sát năm 2003 so với năm 2010

109


Bảng

Nội dung

Trang

3.18

Trung bình số người có bảo hiểm y tế trong hộ gia đình tại cộng
đồng khảo sát năm 2003 so với năm 2010

110

3.19

115


DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu
đồ

Nội dung

Trang

1.1

Tỷ lệ dân cư đô thị toàn quốc từ năm 1931 đến 2009

32

2.1

Cơ cấu GTSX các ngành kinh tế năm 2003 và năm 2010

49

3.1

Tình hình thay đổi nghề nghiệp của cư dân khảo sát từ năm 2003
đến năm 2010

80

Trang
41


DANH MỤC HỘP

Nội dung

Hộp

Trang

2.1

Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế

50

2.2

Hậu quả từ gia tăng nhập cư

59

3.1

Thay đổi việc làm tr81

81



3.7

Sự tăng thu nhập của hộ từ năm 2003 – 2010 .

88

3.8

Lối sống thể hiện qua chi tiêu của người dân vùng ĐTH

91

3.9

Mục đích để dành tiền tiết kiệm

92

3.10

Nguồn vay CEP

95

3.11

Mức lãi suất cao của CEP

95


3.17

Hiểm họa khi nông dân thành “ tỉ phú ” nhờ đất đai

117


1

PHẦN MỞ ĐẦU


2

1. Lý do chọn đề tài
ĐTH thực sự bắt đầu và phát triển mạnh mẽ từ sau cuộc cách mạng công
nghiệp ở Châu Âu cùng với sự phát triển mạnh mẽ của CNTB. Khi CNTB ra đời
cùng với sự xuất hiện máy móc thiết bị công nghiệp và sự lớn mạnh của lực lượng
sản xuất đã tách công nghiệp ra khỏi nông nghiệp và phát triển thương nghiệp thành
khu vực phi sản xuất vật chất. Có thể nói, ĐTH là quá trình tiến bộ của xã hội loài
người, là xu hướng tất yếu của lịch sử, là người bạn song hành của quá trình CNH.
ĐTH có quy mô rộng khắp trên phạm vi toàn cầu, tuy nhiên nó có sự khác biệt về
lịch sử và mức độ giữa các nước, các khu vực trên thế giới. Tính từ giữa thế kỉ XX
trở lại đây, khi cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật phát triển như vũ bão, sự phát
triển mạnh mẽ của công nghệ tin học, công nghệ sinh học đã làm thay đổi mạnh mẽ
phương thức sản xuất và sinh hoạt, lao động trong xã hội, đặc biệt ở các đô thị. Ở
các nước kinh tế phát triển ĐTH thời kỳ này đã đi vào giai đoạn kết, trong khi các
nước đang phát triển ĐTH phát triển mạnh mẽ, đang ở giai đoạn đầu. (Phạm Thị
Xuân Thọ, 2007 ) .

hành hai nhiệm vụ chiến lược là xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ
nghĩa. Để lãnh đạo các địa phương bước vào thời kì mới, bảo vệ thành quả cách
mạng mới giành được và duy trì điều hành mọi hoạt động của nhân dân, theo sự chỉ
đạo thống nhất chung của thành phố, ngày 10/5/1975, Thường vụ Thành ủy họp và
thống nhất tên gọi các quận huyện trong thành phố. Hội nghị quyết định: thành phố
Sài Gòn – Gia Định có 21 quận: 14 quận nội thành và 7 quận ngoại thành, Bình
Chánh là một trong 7 quận ngoại thành. Đến tháng 5/1976, thực hiện chủ trương sắp
xếp lại hệ thống chính quyền các cấp, thành phố còn 3 cấp: thành phố, quận
(huyện), phường (xã), đồng thời quyết định xác nhập một số quận và điều chỉnh lại
địa giới một số quận, huyện như sau: thành phố còn 12 quận và 5 huyện, Bình
Chánh lúc này gọi là huyện không gọi là quận như trước nữa. Ngày 5/11/2003,
Chính phủ ban hành Nghị định 130/2003/NĐ-CP, thực hiện nghị định này, sau khi
điều chỉnh địa giới hành chính thành lập quận Bình Tân, huyện Bình Chánh từ
30.457,23 ha còn lại 25.268,25 ha và 224.165 nhân khẩu, từ 20 xã thị trấn còn lại 16
đơn vị hành chánh trực thuộc (gồm 15 xã và thị trấn Tân Túc). (Trích Lịch sử Đảng
bộ huyện Bình Chánh 1975 – 2005, Nhà xuất bản tổng hợp TPHCM).


4

Bình Chánh là một huyện ngoại thành của TPHCM. Do đó không nằm ngoài
sự phát triển chung của thành phố, thời gian qua huyện đã thực hiện quá trình ĐTH,
CNH, HĐH và đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể. Thực tế năm 2009, quy mô giá
trị sản xuất các ngành kinh tế đã đạt 4 tỷ 334 triệu 606 ngàn đồng (theo giá cố định
1994); ước năm 2010, quy mô giá trị sản xuất các ngành kinh tế là 5 tỷ 384 triệu
671 ngàn đồng (theo giá cố định 1994), đạt tốc độ tăng trưởng bình quân chung là
21,03% vượt 5,03% so chỉ tiêu kế hoạch. Kinh tế trên địa bàn huyện chủ yếu dựa
vào hai khu vực và dịch vụ . Khu vực công nghiệp luôn có tốc độ tăng trưởng nhanh
nhất, đến năm 2010, ngành công nghiệp chiếm tỉ trọng 74,46%, ngành dịch vụ
18,75%, ngành nông nghiệp 6,79%....Cơ cấu lao động nông nghiệp có sự chuyển

lưới trường lớp ở khu vực ĐTH nhanh không đáp ứng kịp nhu cầu học tập. Đội ngũ
giáo viên còn thiếu, nhất là bậc tiểu học. Hệ thống dạy nghề và chất lượng đào tạo
còn hạn chế. Cơ sở vật chất, trang thiết bị y tế, trình độ y, bác sĩ chưa đáp ứng đủ.
Tình trạng xã rác bừa bãi, lấn chiếm lòng lề đường, ô nhiễm môi trường tái diễn ở
nhiều nơi. (Báo cáo trình Đại hội Đảng bộ huyện Bình Chánh lần thứ X vào tháng
7/2010 ) .
Vì lí do đó, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài nghiên cứu “ Tác động của
đô thị hóa đến phát triển kinh tế - xã hội huyện Bình Chánh – Thành phố Hồ
Chí Minh”. Đề tài này tập trung nghiên cứu thực trạng quá trình ĐTH ở huyện
Bình Chánh, những tác động tích cực cũng như những hạn chế của ĐTH đối với
tình hình phát triển kinh tế - xã hội của toàn huyện và từ đó đề xuất một số kiến
nghị cho Ủy ban nhân dân huyện, cho các cơ quan chức năng, các phòng ban của
huyện Bình Chánh nhằm giảm thiểu các tác động tiêu cực của ĐTH đến sự phát
triển kinh tế - xã hội địa phương. Đề tài này sẽ là tài liệu tham khảo cho các nhà
nghiên cứu và các bạn sinh viên.

2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1 Mục tiêu nghiên cứu
Nghiên cứu thực trạng ĐTH của huyện Bình Chánh, từ đó phân tích những
tác động của nó đến phát triển kinh tế - xã hội của huyện và đề xuất những giải pháp
phù hợp, hiệu quả nhằm hạn chế các tác động tiêu cực của ĐTH, thúc đẩy kinh tế -


6

xã hội của huyện không ngừng phát triển và nâng cao chất lượng cuộc sống của
người dân trong thời gian tới.
2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
+ Làm rõ những quan niệm khoa học về ĐTH .
+ Nghiên cứu sự gia tăng dân số đô thị ở huyện Bình Chánh .

dịch cơ cấu kinh tế, việc làm, thu nhập người dân) và xã hội (đời sống người dân
trong huyện ở các khía cạnh như: đời sống, nhà ở, sức khỏe, giáo dục). Các khía
cạnh khác của ĐTH như nạn ùn tắc giao thông, xoá đói giảm nghèo, bệnh tật, ô
nhiễm môi trường, văn hoá, kết cấu hạ tầng kỹ thuật, nguồn nhân lực, phân hoá giàu
nghèo…không nằm trong nội dung nghiên cứu của luận văn.
Trong quá trình phỏng vấn ý kiến người dân, chúng tôi gặp một số khó khăn:
1) trong bảng phỏng vấn ý kiến người dân có số liệu hồi cứu, điều này gây khó khăn
cho việc nhớ lại thông tin hoặc nhớ không đầy đủ của người trả lời phỏng vấn; 2)
thành phần của hộ gia đình thay đổi theo thời gian (phát triển, tách ra, giảm bớt,
xuất hiện, hay mất đi thành phần trong hộ.
3.3.2 Về không gian: Huyện Bình Chánh gồm 15 xã và thị trấn Tân
Túc, nhưng chúng tôi chỉ chọn xã Bình Hưng và xã Phong Phú để nghiên cứu,
phỏng vấn người dân (nơi có quá trình ĐTH diễn ra tương đối mạnh và còn diện
tích đất nông nghiệp) (Xem PHỤ LỤC 1A, 1B, 1C) .
3.3.3 Về thời gian: do còn hạn chế về nhiều mặt, đề tài chỉ tập trung
nghiên cứu thực trạng ĐTH huyện Bình Chánh và ảnh hưởng của nó đến kinh tế xã hội toàn huyện trong giai đoạn 2003 – 2010 . Lựa chọn năm 2003 làm năm khởi
điểm cho nội dung nghiên cứu vì đây là thời điểm thực hiện Nghị định
130/2003/NĐ-CP về vấn đề chia tách huyện, điều chỉnh địa giới hành chính thành
lập quận Bình Tân, huyện Bình Chánh.

4. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Vấn đề về ĐTH nói chung và ảnh hưởng của ĐTH nói riêng trên thế giới lẫn
Việt Nam, trong nhiều năm qua đã được nhiều người quan tâm nghiên cứu:


8

Trung tâm nghiên cứu Đông Nam Á (1996),“ Đô thị hóa tại Việt Nam và
Đông Nam Á”, Viện Khoa học xã hội và TPHCM, NXB TPHCM. Tập sách gồm có
bốn chương, đề cập nhiều khía cạnh của hiện tượng ĐTH. Chương một nói lên xu