PHỤ LỤC
Trang
1. Sự cần thiết, mục đích của việc thực hiện sáng kiến kinh nghiệm…….. ...2
2. Phạm vi triển khai thực hiện……………………………………………...2
3. Mô tả sáng kiến…………………………………………………………...3
3.1. Đặt vấn đề………………………………………………………………..3
3.2. Giải quyết vấn đề………………………………………………………...3
4. Kết quả và hiệu quả mang lại……………………………………………18
5. Đánh giá về phạm vi ảnh hưởng của sáng kiến………………………….18
6. Kiến nghị, đề xuất……………………………………………………….19
7. Tài liệu tham khảo……………………………………………………….20


SỬ DỤNG ĐẠO HÀM VÀ TÍCH PHÂN
ĐỂ GIẢI CÁC BÀI TOÁN ĐẠI SỐ TỔ HỢP
Tác giả: Phạm Hà Định
Giáo viên THPT chuyên Lê Quý Đôn
1.S c n thi t mục

ch củ vi c th c hi n sáng i n:

- hiệm vụ chủ yếu của trư ng T PT chuy n

Qu Đôn là đào tạo h c

sinh m i nh n và đào tạo ngu n nh n lực c chất lư ng cao cho t nh nhà. Đ ng
trư c nhiệm vụ đ , đ i h i ngư i giáo vi n luôn phải đ i m i phư ng pháp ạy
h c, nh m đáp ng y u cầu của việc ạy và h c hiện nay.
- Trong chư ng tr nh toán T PT, s tiết trong ph n ph i chư ng tr nh để
giảng ạy các ài toán đại s t h p khai thác về nhị th c iu-t n là rất ít. M t
s phư ng pháp giải các ài toán này đư c đề c p trong sách giáo khoa c ng ch

c sinh trư ng T PT chuy n

+

Qu Đôn.

- Tiến hành thực nghiệm tr n l p 12C4, 12C3.
Mô tả sáng i n:
Đ tv n
Đạo hàm và tích ph n là m t công cụ khá hữu hiệu để giải quyết m t s
bài toán của đại s t h p đặc iệt là các ài toán khai thác về nhị th c iu-t n.
Giải quy t v n
Cơ sở
a)

u n và th c ti n
:

Nhị thức Niu-tơn
Cho n là s nguy n ư ng, a và là hai s thực.
n

(a  b)n  Cn0 a n  Cn1a n1b  Cn2a n2b 2  ...  Cnnb n   Cnk a nk b k
k 0

Nh n xét:
 Trong khai triển (a  b)n có n  1 s hạng.
 T ng s m của a và

trong mỗi s hạng của khai triển

quen thu c đ i v i h c sinh T PT, nhưng ngoài những ạng bài c

ản mà các

em đã đư c h c, các em vẫn c n l ng t ng và chưa c hư ng giải quyết đ i v i
rất nhiều ài toán tính t ng, ch ng minh các đẳng th c hoặc giải các phư ng
tr nh c li n quan đến khai triển nhị th c iu-t n. Kh khăn nhất đ i v i các em
h c sinh là đ ng trư c m t ài toán phải lựa ch n đư c phư ng pháp giải hiệu
quả. Khả năng hệ th ng, t ng h p, s u chuỗi kiến th c và phư ng pháp của các
em h c sinh c n nhiều hạn chế.
Trong quá trình giảng dạy thực tế tôi đã ph n loại các ạng ài của đại s
t h p v i những ấu hiệu để c thể ch n đư c phư ng pháp phù h p và hiệu
quả nhất giúp các em có thể xác định đư c hư ng giải quyết trong các bài toán
đại s t h p, đặc iệt các ài toán c li n quan đến nhị th c iu-t n.
3.2.2 Giải pháp th c hi n:
1. Sử dụng ạo hàm

giải các bài toán ại số tổ hợp:

Các d u hi u nh n bi t sử dụng phương pháp ạo hàm
ếu trong t ng ãy t h p, các s hạng ch a các nh n tử 1;2;3;4;...; n;...
hoặc các nh n tử 1.2 ;2.3 ;3.4 ;...;(n  1)n ;... và các nh n tử đư c xếp theo th tự
tăng hoặc giảm đều theo m t quy lu t nào đ , ta nghĩ t i việc sử ụng đạo hàm.
Khi đ , ta thực hiện các ư c sau
Bước 1: T m hàm ( nhị th c iu-t n) thích h p.
Bước 2

ấy đạo hàm cả hai vế ( vế chưa khai triển nhị th c iu-t n và

vế đã khai triển)

Thay x  1 vào hai vế của (2) ta đư c

S2  Cn1  2Cn2  3Cn3  4Cn4  ...  k (1)k 1 Cnk  ...  n(1)n1Cnn  0
V dụ . Tính t ng sau

S  Cn1 3n1  2Cn2 3n2  3Cn3 3n3  ...  kCnk 3nk  ...  nCnn .
Phân tích Quan sát t ng tr n, ta thấy mỗi s hạng trong t ng c ng xuất
hiện ấu hiệu của phép toán lấy đạo hàm tư ng tự như ví ụ 1, mỗi s hạng đều
c nh n tử kCnk . goài ra c n ch a nh n tử là l y thừa của 3. V y ta ch n m t
nhị th c iu-t n phù h p.
Lời giải. Khai triển nhị th c iu-t n

(3  x)n  Cn0 3n  Cn1 3n1 x  Cn2 3n2 x2  Cn3 3n3 x3  ...  Cnk 3nk x k  ...  Cnn x n

(1)

ấy đạo hàm hai vế của (1) ta đư c

n(3  x)n1  Cn1 3n1  2Cn2 3n2 x  3Cn3 3n3 x 2  ...  kCnk 3nk x k 1  ...  nCnn x n1 (2)
Thay x  1 vào hai vế của (2) ta đư c

S  Cn1 3n1  2Cn2 3n2  3Cn3 3n3  ...  kCnk 3nk  ...  nCnn  n.4 n 1
ếu thay x  1 ta c thể tính đư c t ng đan ấu

T  Cn1 3n1  2Cn2 3n2  3Cn3 3n3  4Cn4 3n4  ...  k (1) k 1 Cnk 3nk  ...  n(1) n1 Cnn  n.2n1

5


V dụ . Tính t ng sau

S  Cn0  2Cn1  3Cn2  4Cn3  ...  (k  1)Cnk  ...  (n  1)Cnn  2n  n2n1
V y S  2n1 (n  2) .
V dụ 4 Tính t ng sau

S  C21n  3C23n  5C25n  7C27n  ...  (2n  1)C22nn1
Phân tích Ta thấy trong t ng cần tính các s hạng c

ạng kC2kn là ấu

hiệu để c thể sử ụng phép toán đạo hàm. Mặt khác các s hạng ch xuất hiện
các C2kn v i k lẻ. V y ta cần triệt ti u các s hạng ch a C2kn v i k chẵn trong
khai triển nhị th c iu-t n thích h p.
Lời giải Khai triển các nhị th c iu-t n sau

(1  x)2 n  C20n  C21n x  C22n x 2  C23n x3  ...  C2kn x k  ...  C22nn1x 2 n1  C22nn x 2 n

(1)

(1  x)2 n  C20n  C21n x  C22n x2  C23n x3  ...  (1)k C2kn x k  ...  C22nn1x 2 n1  C22nn x 2 n
Trừ vế v i vế (1) và (2) ta đư c

(2)

(1  x)2 n  (1  x)2 n  2(C21n x  C23n x3  C25n x5  ...  C22nn1 x2 n1 ) (3)
Đạo hàm hai vế của (3) ta đư c

2n(1  x)2 n1  2n(1  x)2 n1  2(C21n  3C23n x 2  5C25n x 4  ...  (2n  1)C22nn1x 2 n2 ) (4)

6


Lời giải. Khai triển nhị th c iu-t n

(1  x)n  Cn0  Cn1 x  Cn2 x2  Cn3 x3  ...  Cnk x k  ...  Cnn x n

(1)

ấy đạo hàm hai vế của (1) ta đư c

n(1  x)n1  Cn1  2Cn2 x  3Cn3 x 2  ...  kCnk x k 1  ...  nCnn x n1 (2)
ấy tiếp đạo hàm hai vế của (2) ta đư c

(n  1)n(1  x) n2  1.2Cn2 x  2.3Cn3x  ...  ( k 1) kC nk x k 2 ...  ( n 1) nC nnx n 2 (3)
Thay x  1 vào hai vế của (3) ta đư c

S1  1.2Cn2  2.3Cn3  3.4Cn4  ...  (k  1)kCnk ...  (n  1)nCnn  (n  1)n.2n2
Tư ng tự để tính t ng S 2 ta c ng thực hiện lấy đạo hàm đến cấp hai, nhưng
trư c khi thực hiện lấy đạo hàm cấp hai, ta tăng
2

c của x trong mỗi s hạng l n

c.
h n hai vế của (2) v i x 2 ta đư c

nx2 (1  x)n1  Cn1 x2  2Cn2 x3  3Cn3 x 4  ...  kCnk x k 1  ...  nCnn x n1 (4)
7


Đạo hàm hai vế của (4) ta đư c


h n hai vế của (2) v i x ta đư c

nx(1  x)n1  Cn1 x  2Cn2 x 2  3Cn3 x3  ...  kCnk x k  ...  nCnn x n

(3)

Đạo hàm hai vế của (3) ta đư c

n(1  x)n1  (n  1)n.x(1  x)n2  12 Cn1  22 Cn2 x  32 Cn3 x 2  ...  n2Cnn x n1 (4)
Thay x  1 vào hai vế của (4) ta đư c

12 Cn1  22 Cn2  32 Cn3  ...  n2Cnn  n(n  1)2n2 (Đpcm).
V dụ 7 Tìm n 



th a mãn:

C21n1  2.2C22n1  3.22 C23n1  4.23 C24n1  ...  k.(2)k 1 C2kn1  ...  (2n  1)22 n C22nn11  2005
Phân tích Để tính t ng ở vế trái của đẳng th c tr n ta thấy mỗi s hạng
trong
t ng c ng xuất hiện thừa s

kC2kn1 . Đ y là ấu hiệu để sử ụng phép toán đạo

hàm.
Lời giải Khai triển nhị th c iu-t n

8


(1)

Đạo hàm hai vế của (1) ta đư c

n(2  x)n1  Cn1 2n1  2Cn2 2n2 x  3Cn3 2n3 x 2  ...  kCnk 2nk x k 1  ...  nCnn x n1 (2)
Thay x  1 ta đư c

1.2n1 Cn1  2.2n2 Cn2  3.2n3 Cn3  ...  k.2nk Cnk  ...  nCnn  n.3n1
Từ giả thiết ta c

n.3n1  12.3n1  n  12 .

12
12
 3 2
k
3 12  k  2 
Xét khai triển nhị th c  x  2    C12 ( x )  2    C12k (2)k x365 k
x 
k 0

 x  k 0
12

k

S hạng ch a x 6 tư ng ng v i k th a mãn 36  5k  6  k  6
V y hệ s của x 6 trong khai triển tr n là 26 C126 .
2. Sử dụng t ch phân


b

 f ( x)dx .
a

1
1
1
1
1
Cnk  ... 
Cnn
Tính t ng sau S  Cn0  Cn1  Cn2  Cn3  ... 
2
3
4
k 1
n 1

V dụ

Phân tích: Mỗi s hạng trong t ng tr n c

ạng

1
Cnk , đ là kết quả của
k 1

1

1

1

(1  x) n1
1
1
1
1
1



  Cn0 x  Cn1 x 2  Cn2 x 3  Cn3 x 4  ... 
Cnk x k 1  ... 
Cnn x n1 
n 1 0 
2
3
4
k 1
n 1
0


2n1  1  0 1 1 1 2 1 3
1
1

  Cn  Cn  Cn  Cn  ... 

1

(1  x) n1
1
(1

x
)
dx



.
0
n 1 0 n 1
1

n

10


1
1
1
(1) k k
(1) n n
1
Suy ra S1  Cn0  Cn1  Cn2  Cn3  ... 
Cn  ... 

nên ta iết c n từ 1 đến 2 và t ng không đan ấu n n ta sử ụng
n 1
2

 (1  x) dx .
n

1

Lời giải. Ta có (1  x)n  Cn0  Cn1 x  Cn2 x 2  Cn3 x3  ...  Cnk x k  ...  Cnn x n
2

2

1

1

Suy ra  (1  x) n dx   (Cn0  Cn1 x  Cn2 x 2  Cn3 x 3  ...  Cnk x k  ...  Cnn x n )dx
2

2

(1  x) n1
1
1
1
1



n 1
V dụ

Cho n * . Ch ng minh r ng

1
1
1
1
1
2Cn0  Cn1 22  Cn2 23  Cn3 24  ...  (1) n
Cnn 2n1 
1  (1) n 
2
3
4
n 1
n 1
Phân tích Vế trái c ch a các ph n s , ta nghĩ ngay đến việc sử ụng tích ph n.
V s hạng cu i cùng c hệ s

2n 1
n n ta iết c n tích ph n từ 0 đến 2 và t ng
n 1

2

đan ấu n n ta sử ụng  (1  x) n dx .
0



 (C

0
n

 Cn1 x  Cn2 x 2  Cn3 x 3  ...  (1) k Cnk x k  ...  (1) n Cnn x n )dx

0
2

1
1
1
1


 Cn0 x  Cn1 x 2  Cn2 x 3  ...  (1) k
Cnk x k 1  ...  (1) n
Cnn x n 1 
2
3
k 1
n 1

0
1
1
1
1

2n
2n  1
Phân tích Các s hạng trong t ng vế trái xuất hiện ấu hiệu của phép tính tích
ph n, nhưng ch ch a các C2kn v i k lẻ. V y ta xét các khai triển để triệt ti u các

C2kn v i k chẵn.
Lời giải Xét các khai triển
(1  x)2 n  C20n  C21n x  C22n x 2  C23n x3  ...  C2kn x k  ...  C22nn x 2 n

(1)

(1  x)2 n  C20n  C21n x  C22n x 2  C23n x3  ...  (1) k C2kn x k  ...  C22nn x 2 n

(2)

Trừ vế v i vế (1) và (2) ta đư c

(1  x) 2 n  (1  x) 2 n  2(C21n x  C23n x3  ...  C22nn1 x 2 n1 )


. Suy ra:
(1  x) 2 n  (1  x) 2 n
 C21n x  C23n x3  ...  C22nn1 x 2 n1
2
1
(1  x) 2 n  (1  x) 2 n
dx   (C21n x  C23n x 3  ...  C22nn 1 x 2 n 1 )dx
0
2
0


P( x) 

1
1
1
ếu phải tính t ng C20n  C22n  C24n ... 
C22nn thì ta xét
3
5
2n  1

(1  x)2 n  (1  x) 2 n
 C20n  C22n x 2  C24n x 4  ....  C22nn x 2 n
2
1

Sau đ tính tích ph n  P( x)dx 
0

22 n
.
2n  1

1 2 1 4
1
22 n
2n
Ta đư c C  C2 n  C2 n ... 
C2 n 

C22nn  2  C20n  C22n  C24n ... 
C22nn 
Ta có: 2C20n  C22n  C24n ... 
3
5
2n  1
3
5
2n  1


Từ kết quả ví ụ 4 ta c điều phải ch ng minh.
2. Cho n * . Ch ng minh r ng

1 0 1 1 1 2
1
1
2n1  1
Cn  Cn  Cn  ... 
Cnk  ... 
Cnn 
3
6
9
3(k  1)
3(n  1)
3(n  1)
Ta có:

1 0 1 1 1 2

1
k
Cn  Cn  Cn  Cn  ... 
Cn  ... 
Cn 
.
2
4
6
8
2(k  1)
2(n  1)
2(n  1)
Nh

xét Khi ài toán cho mà s hạng t ng quát không phải là

1
Cnk th ta phải nh n th m x vào hàm đa th c c
k2

13

1
Cnk mà là
k 1

ản trư c khi tính tích



k2
1

ản trư c khi tính tích ph n. Khi đ ta sử ụng  x(1  x) n dx .

hàm s c

0

Lời giải Xét x(1  x)n  x(Cn0  Cn1 x  Cn2 x 2  Cn3 x3  ...  Cnn x n )
1

2n 1  1 2n 1  1
 (1  x) n  2 (1  x) n 1 
0 x(1  x) dx  0 (1  x) dx  0 (1  x) dx   n  2  n  1   n  2  n  1

0
1

1

n

n 1

1

n

n2n1  1

Cnn x n  2 
3
4
5
n2
2
0
1
1
1
1
1
 Cn0  Cn1  Cn2  Cn3  ... 
Cnn
2
3
4
5
n2
1 0 1 1 1 2
1
1
n2n1  1
k
n
Cn  ... 
Cn 
Suy ra S  Cn  Cn  Cn  ... 
.
2


Đặt u  1  x  du  dx
Đ i c n x  0  u  1; x  1  u  0

14


Khi đ
1

u n 2 
1
1
1
 u n1
x
(1

x
)
dx

(1

u
)
u
du



k
n
(n  1)2n  1
Cn  Cn  Cn  ... 
Cnk  ... 
Cnn 
2
3
4
k 1
n 1
n 1
Phân tích Vế trái c ch a các ph n s , ta nghĩ đến việc sử ụng tích ph n.
B ng cách ph n tích s hạng t ng quát

k
1  k

Cnk  1 
 Cn , cho ta t ng
k 1
 k 1

1
1
1
1

(Cn1  Cn2  Cn3  ...  Cnn )   Cn1  Cn2  Cn3  ... 
Cnn  . Từ đ ta sử ụng

Cnn 
2
3
4
k 1
n 1

1
1
1
1

Cnn 
= (Cn1  Cn2  Cn3  ...  Cnn )   C1n  Cn2  Cn3  ... 
3
4
n 1 
2

2n1  1 ( n  1)2 n 1

= 2   (1  x) dx  2 
.
n 1
n 1
0
1

n


n
n 1
 nx(1  x) dx  n  (1  x)  (1  x) dx
1

n
(n  1)2n  1
 (1  x) n1 (1  x) n 
n 1
n
 n


(2  1)  (2  1) 
n  0 n  1
n 1
 n 1
1

  C x  2C
1
n

2
n

0

1
2

(1)n
0
2
n
n
Cn  Cn 
Cn  ...  (1) Cn 
n 1
n
n 1
n 1
Phân tích Các s hạng ở vế trái ch a các ph n s v i mẫu giảm ần và t ng
1

đan ấu, n n ta sử ụng

 ( x  1) dx
n

.

0

Lời giải Ta có

( x  1)n  Cn0 xn  Cn1 x n1  Cn2 x n2  Cn3 x n3  ...  (1)k Cnk x nk ...  Cnn (1)n
1

( x  1)n1
(1) n

n
n 1
n2
n 1
0
1
1
1
1

Cn0  Cn1 
Cn2 
Cn3  ...  Cnn (1) n
n 1
n
n 1
n2
V y ta c

1
1 1
1
(1)n
0
2
n
n
Cn  Cn 
Cn  ...  (1) Cn 
.

3n1  1
2Cn0  Cn1 22  Cn2 23  ... 
Cnn 2n1 
2
3
n 1
n 1

1
1
1
1
3. Tính t ng S  Cn0  Cn1  Cn2  ... 
Cnn
3
4
5
n3
4. Tính t ng

1
1
1
1
Cn0  Cn1 
Cn2  ... 
Cnk  ...  Cnn
n 1
n
n 1

Cn 2 
1
2
n 1
4024
26 0 25 1 24 2 23 3 22 4 21 5 20 6
9. Tính t ng T  C6  C6  C6  C6  C6  C6  C6
1
2
3
4
5
6
7
0

n 1

1

1
1
1
10. Tính t ng S  1.  .Cn1  2   .Cn2  ...  n   .Cnn
2
2
 2

1
1

Cnn  .
HD : Phân tích S  (Cn0  Cn1  Cn2  ...  Cnn )   Cn1  Cn2  ... 
3
n 1 
2
4 K t quả hi u quả m ng ại
Qua thực tế áp ụng tôi nh n thấy các em h c sinh đã iết v n dụng m t
cách linh hoạt phư ng pháp đạo hàm và tích phân vào từng ài toán cụ thể và t

17


ra h ng thú v i phư ng pháp này. Không những thế các em còn biết áp dụng
v i nhiều kiểu bài khác nhau khi cho làm kết h p v i các ạng ài t p khác.
+) Bảng t ng h p điểm các ài kiểm tra đ i ch ng (ĐC) và trong quá
tr nh thực nghiệm (T ).
Loại bài Phương
i m tr

án

Số bài ạt i m trung bình (0  10)

Tổng
bài

0 2

>2


21

8

Định ì

ĐC

70

0

3

5

31

22

9

15 phút

TN

70

0


140

45 phút

45 phút
Tổng
hợp

T lệ %
TN

140

T lệ %
+ Điểm trung

3

77

60

2%

55%

43%

0




Tài i u th m hảo
1.Tài liệu giáo khoa theo chư ng tr nh n ng cao và sách giáo khoa chuy n
toán.
2.Tạp chí toán h c và tu i trẻ
3.Các ài thi Olympic toán T PT Việt am và các đề thi đại h c.
4.Mạng Internet.

19


ĐÁNH GIÁ NHẬN XẾT CỦA HỘI ĐỒNG THẨM ĐỊNH SÁNG KIẾN
KINH NGHIỆM TRƯỜNG THPT CHUYÊN LÊ QUÝ ĐÔN
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………….
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………….
ĐÁNH GIÁ NHẬN XẾT CỦA HỘI ĐỒNG THẨM ĐỊNH SÁNG KIẾN
KINH NGHIỆM SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TỈNH ĐIỆN BIÊN
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………