SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐIỆN BIÊN
TRUNG TÂM GDTX HUYỆN ĐIỆN BIÊN ĐÔNG

GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC SINH THÁI THÔNG QUA GIẢNG DẠY
MÔN NGỮ VĂN CHO HỌC VIÊN TRUNG TÂM
GIÁO DỤC THƢỜNG XUYÊN - HUYỆN ĐIỆN BIÊN ĐÔNG

Tác giả: HOÀNG THU HƢƠNG
Đơn vị: TRUNG TÂM GDTX HUYỆN ĐIỆN BIÊN ĐÔNG

Điện Biên Đông, tháng 4 năm 2015


SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐIỆN BIÊN
TRUNG TÂM GDTX HUYỆN ĐIỆN BIÊN ĐÔNG

GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC SINH THÁI THÔNG QUA GIẢNG DẠY
MÔN NGỮ VĂN CHO HỌC VIÊN TRUNG TÂM
GIÁO DỤC THƢỜNG XUYÊN - HUYỆN ĐIỆN BIÊN ĐÔNG

Tác giả: HOÀNG THU HƢƠNG
Đơn vị: TRUNG TÂM GDTX HUYỆN ĐIỆN BIÊN ĐÔNG

Điện Biên Đông, tháng 4 năm 2015
2


MỤC LỤC
Trang
A.


Mục tiêu của giải pháp lồng ghép giáo dục đạo đức sinh thái

7

cho học viên trong dạy môn Ngữ văn …………………………
1.1.

Mục tiêu dạy học môn Ngữ văn ……………………………….

7

1.2.

Mục tiêu cần đạt được từ việc lồng ghép giáo dục đạo đức sinh

7

thái trong giảng dạy môn Ngữ văn ……………………………
2.

Bản chất của giải pháp ………………………………………...

8

3.

Các biện pháp giải quyết vấn đề sáng kiến đặt ra ……………..

9



III.

Phƣơng pháp áp dụng triển khai, thực hiện giải pháp..........

27

1.

Cơ sở lý luận …………………………………………………..

27

2.

Phương pháp cụ thể …………………………………………...

27

IV.

Dự kiến kết quả bƣớc đầu …………………………………...

27

V.

Những đóng góp mới của giải pháp …………………………

28

Có thể nói, bảo vệ và cải thiện môi trường sống của con người đang là
một vấn đề lớn được mọi quốc gia nói chung và Việt Nam nói riêng hết sức
quan tâm. Đây cũng là trách của mỗi cá nhân đang sống trên trái đất này vì một
hành tinh xanh. Tuy nhiên, khi bàn về vấn đề môi trường và bảo vệ môi trường,
từ trước đến nay ở Việt Nam, chúng ta thường quan tâm nhiều hơn đến khía
cạnh kỹ thuật, luật pháp, kinh tế, còn các khía cạnh như: đạo đức, lối sống của
con người trong việc khai thác, sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên và bảo
vệ môi trường lại chưa được chú trọng đúng mức.
Trong thời gian qua, những hành vi phá hoại môi trường thường chỉ được
quy về trách nhiệm pháp lý và bị xét xử theo pháp luật. Những hành vi ấy chưa
bị lên án nhiều trên phương diện đạo đức, văn hoá lối sống. Điều đó chứng tỏ,
trên thực tế, việc bảo vệ môi trường mới được xem là việc làm mang tính bắt
buộc, cưỡng chế, chưa trở thành việc làm mang tính tự giác, thói quen và trách
nhiệm của mỗi cá nhân, tổ chức. Nói cách khác là chưa xuất phát từ góc độ đạo
đức, văn hoá, lối sống, nếp sống của mỗi người.
Điện Biên Đông - tỉnh Điện Biên là một huyện v ng cao miền núi, n m
về phía Đông Nam của tỉnh Điện Biên, cách Thành phố Điện Biên Phủ khoảng
47km. Số liệu thống kê cho thấy huyện có nhiều dân tộc cùng sinh sống trên địa
bàn như dân tộc Thái, Mông, Kinh, ào, Khơ Mú, Sinh Mun và một số dân tộc
khác. Đóng tại Điện Biên Đông có Trung tâm Giáo dục thường xuyên của
huyện. Học viên học ở đây chủ yếu là con em đồng bào dân tộc thiểu số, sống
tại địa phương. Các khái niệm về bảo vệ môi trường, giữ gìn vệ sinh vẫn là vấn
4


đề còn mới mẻ với các em. Chính vì lý do đó, hành động nh m bảo vệ môi
trường của các em rất hạn chế, mang tính tự phát là chủ yếu.
Trang bị kiến thức, nâng cao nhận thức về môi trường cho các học viên ở
trung tâm b ng việc giáo dục đạo đức sinh thái cho các em với mục tiêu hình
thành “những người công dân thấu hiểu môi trường”, “người công dân có trách

vào môn Ngữ văn qua các tiết dạy trên lớp, tôi nhận thức rõ đây là một vấn đề
rất phức tạp bởi những lý do sau:
Thứ nhất, phải xây dựng cho học viên quan điểm sống mang tính tích cực
hơn với môi trường quanh mình. Sự thay đổi này không thể thực hiện xong
trong thời gian ngắn, bởi đó là sự thay đổi một thói quen đòi hỏi phải có một quá
trình, bắt đầu từ thay đổi quan điểm, nhận thức đến thay đổi hành vi. Điều đặc
biệt khó là chuyển thể từ hành động mang tính bắt buộc sang hành động mang
tính tự giác, đầy trách nhiệm công dân cho các em.
Thứ hai, tại Trung tâm Giáo dục thường xuyên Huyện Điện Biên Đông
nói riêng và cả nước nói chung, chưa có chương trình giáo dục riêng về đạo đức
sinh thái cho học viên. Giáo dục đạo đức sinh thái chỉ được lồng ghép vào một
số phần của một số môn học1.
Thứ ba, khó khăn về đối tượng giảng dạy chủ yếu là con em đồng bào dân
tộc thiểu số sống ở v ng cao. Điều kiện cho các em tiếp cận với việc bảo vệ môi
trường sinh thái khá hạn chế. Cách sống cũng là nhân tố ảnh hưởng lớn đến mục
đích cần đạt được của giải pháp.
Thứ tư, việc giáo dục đạo đức sinh thái không thuộc phạm tr văn học và
cũng không có một bài học cụ thể nào đề cập riêng vấn đề này. Làm thế nào để đưa
giáo dục đạo đức sinh thái vào lồng ghép trong các tiết dạy? Thực tế cho thấy, nếu
giáo viên xử lý vấn đề không khéo rất dễ làm tiết học rơi vào tình trạng gò ép, khiên
cưỡng, có nguy cơ không thực hiện được mục tiêu cơ bản, cụ thể:
- Đảm bảo lượng kiến thức môn học cần thiết trong một tiết giảng.
- Đảm bảo tính khoa học, tính chính xác, lô gic về nội dung và hình thức.
- Giáo dục đạo đức sinh thái cho học viên lồng ghép trong bài giảng.

1

- Môn Địa lí lớp 10, chương X “Môi trường và sự phát triển bền vững”.
- Môn Địa lí lớp 12, phần “ Vấn đề sử dụng và bảo vệ tự nhiên”.
- Môn Sinh lớp 12, phần “Sinh thái học”.

Ngữ văn trở nên hấp dẫn và phong phú.
Hai là, đích cuối c ng của giáo dục đạo đức sinh thái là giúp học viên xây
dựng được tính tích cực, chủ động, tự giác; thái độ thân thiện, tôn trọng và mong
muốn tham gia bảo vệ môi trường; có được những hành vi ứng xử đúng đắn với
môi trường sinh thái.
7


Ba là, giúp các học viên có tinh thần đấu tranh, phê phán, khắc phục
những hành vi phản đạo đức sinh thái của những người xung quanh; đồng thời
biết tuyên truyền cho những người xung quanh cùng tham gia tích cực vào việc
bảo vệ môi trường.
2. Bản chất của giải pháp
Quá trình lồng ghép giáo dục đạo đức sinh thái trong dạy môn học Ngữ
văn trên thực tế diễn rất linh hoạt, t y thuộc vào không gian, thời gian, tình
huống có vấn đề để nội dung thực hiện được hay hơn, hiệu quả hơn. Chính vì lý
do đó, những tiết giảng và phần lồng ghép sau đây có thể xem là những ví dụ
minh họa trong một trường hợp hết sức cụ thể. Bản thân tôi cũng sẽ có những xử
lý ph hợp đối với mỗi lớp và đối với mỗi tiết dạy. Với các ví dụ dẫn chứng
trong đề tài, tôi chú trọng diễn giải phần lồng ghép giáo dục đạo đức sinh thái.
Vậy nên, phần trình bày kiến thức cơ bản của môn Ngữ văn sẽ trình bày sơ lược
với mục đích để đảm bảo tính logic của vấn đề.
Giải pháp về đạo đức đối với việc bảo vệ môi trường có tác giả cho r ng
đó là giáo dục đạo đức sinh thái, có tác giả khác lại quan niệm đó là giáo dục
đạo đức môi trường:
Đạo đức sinh thái là hệ thống những quan điểm, quan niệm, tư tưởng,
tình cảm, nguyên tắc, quy tắc, chuẩn mực quy định, điều chỉnh hành vi của con
người trong quá trình biến đổi và cải tạo tự nhiên nh m phục vụ cho nhu cầu
cuộc sống của con người.
Đạo đức môi trường là một hình thái ý thức xã hội, là tổng hợp các quy

một hiện tƣợng đời sống

Gv: Từ ngữ liệu, yêu cầu học viên xây 1. Tìm hiểu đề bài
dựng dàn ý chung cho kiểu bài nghị 2. Dàn bài
luận về một hiện tượng đời sống.

a) Mở bài:
- Giới thiệu: hiện tượng đời sống cần
bàn luận.
- Nêu nội dung luận đề cần nghị luận
b) Thân bài:
- Bàn bạc, phân tích làm rõ hiện tượng
qua các thao tác lập luận.
- Nêu thực trạng của hiện tượng (số
liệu, sự kiện…).
- Nêu nguyên nhân, tác động ảnh
hưởng của hiện tượng.
- Giải pháp nào hiệu quả.
9


- Rút ra bài học nhận thức hành động
cho bản thân.
c) Kết bài:
- Nêu phương hướng, suy nghĩ trước
hiện tượng đời sống.
CH: Thế nào là kiểu bài nghị luận về II. Khái niệm
một hiện tượng đời sống?

1. Khái niệm:


(Giáo viên cung cấp hình ảnh minh môi trường hiện nay ở Việt Nam?
họa làm gợi dẫn)
10


a) Tìm hiểu đề

Khí thải nhà máy
b) Lập dàn bài
1. Mở bài:
- Nêu vấn đề môi trường hiện nay là
gì: ô nhiễm, cạn kiệt tài nguyên,….

Ô nhiễm nghiêm trọng tại Bãi rác
Noong Bua – TP Điện Biên Phủ

2. Thân bài :
- Giải thích về khái niệm môi trường.
- Thực trạng môi trường hiện nay đang
bị ô nhiễm (dẫn chứng): không khí,
nguồn nước, thực phẩm….
- Nguyên nhân của thực trạng:
Khói bụi

+ Con người: ý thức, hành vi …

Nước thải sinh hoạt

+ Quản lý, tổ chức xã hội: thiếu chặt

Đây là dạng thức lồng ghép có khả năng củng cố nội dung toàn bộ
bài học. Với vấn đề này, giáo viên có thể định hướng cho học viên tự do trao
đổi, thảo luận trong khoảng thời gian nhất định, sau đó kết lại những vấn
đề chính làm cơ sở cho học viên về nhà làm bài tập.
Giáo viên mở rộng nội dung, gợi ý học viên hướng về tìm hiểu vấn đề
ô nhiễm môi trường nơi mình sống: bản, xã, trường học…. Phân tích thực
trạng, nguyên nhân, hậu quả và hướng giải quyết. Khơi gợi ý thức bảo vệ
12


môi trường cho các học viên.
Lưu ý: mục đích chính của bài học là giúp học viên hiểu được thế
nào là kiểu bài nghị luận về một hiện tượng đời sống và cách làm bài nghị
luận về một hiện tượng đời sống, tránh chuyển thành tiết học về ô nhiễm
môi trường và cũng tránh sự thất bại trong giáo dục đạo đức sinh thái cho
học viên.
Ví dụ 2
NGƢỜI LÁI ĐÒ SÔNG ĐÀ
Nguyễn Tuân
Hoạt động của thầy và trò

Nội dung cần đạt

Hoạt động 1

I. Đọc, tiếp xúc văn bản:

GV: Hướng dẫn học viên tìm hiểu 1. Tác giả (1910 - 1987):
những kiến thức cơ bản ở phần I.(Tác 2. Tác phẩm Sông Đà:
giả? Tác phẩm?....)

a. Hung bạo - dữ dằn

Gv: Đặt những câu hỏi về con sông Đà - Sông Đà hiện lên như một công
hung bạo:

trình tuyệt vời của tạo hoá nhưng

CH: Tính hung bạo của sông Đà được hung dữ và hiểm ác.
biểu hiện cụ thể như thế nào? (hình - Nghệ thuật miêu tả tỉ mỉ, so sánh
độc đáo nhân hoá hợp lí, quan sát

dáng, tính cách...)

CH: Nghệ thuật nào được sử dụng? Tác tinh tế,…
dụng?
b. Trữ tình:
Gv: Đặt những câu hỏi về con sông Đà - Trước Sông Đà, tác giả liên tưởng
trữ tình:

tới câu đồng dao thần thoại Sơn tinh

CH: Tính trữ tình của sông Đà được thủy tinh “Núi cao sông….đánh
biểu hiện cụ thể như thế nào? (hình ghen”, vẻ đẹp của sông Đà khiến tác
giả muốn tìm bạn để sẻ chia và ông

dáng, tính cách...)

đã tìm đến í Bạch, Tản Đà.
CH: Nghệ thuật được sử dụng? Tác dụng?


* Liên hệ thực tế:
Hình ảnh mang tính so sánh đối chứng

- GV: định hướng cho học viên nắm
được:
+ ợi ích của con sông Đà: cung cấp
điện, nguồn lợi thủy sản, bồi đắp
ph xa để phát triển nông nghiệp.....
+ Thực trạng ngày nay: sông Đà

Sông Đà hoang sơ

Một đoạn bờ

trước kia

sông Đà ngày nay

đang bị ô nhiễm nặng, sông Đà đang
“kêu cứu”...
+ Nguyên nhân: rác thải, ô nhiễm
nguồn nước, cạn kiệt nguồn lợi thủy
sản...
+ Hậu quả của thực trạng trên: tiêu
diệt dần các loại thủy sản, hạn chế

15


bồi đắp ph xa ...

những tr ng vi thạch trận và phòng
tuyến đầy nguy hiểm, => Là ngƣời
trí dũng tuyệt vời.

CH: Cách ông lài đò vượt thác sông - Đối mặt với thác dữ sông Đà b ng
Đà còn chứng tỏ đó là con người như sự tự tin, ung dung nghệ sĩ. Dưới
thế nào?

bàn tay chèo lái điêu luyện của ông,
con thuyền đã hóa thành con chiến
mã hiểu ý chủ, khi khéo léo né tránh
luồng sóng dữ, khi phóng vút qua
cổng đá cánh mở, cánh khép.
- Sau cuộc vượt thác gian nan, ông
lái đò lại ung dung “đốt lửa trong
16


hang đá, nướng ống cơm lam và
toàn bàn tán về cá Anh vũ, cá Dầm
xanh” => một tâm hồn bình dị,
một ngƣời tài hoa nghệ sĩ
CH: Nhận xét bút pháp nghệ thuật của - Nghệ thuật miêu tả tinh tế, sinh
Nguyễn Tuân trong việc xây dựng hình động với trí tưởng tượng phong phú,
ảnh người lái đò sông Đà?

táo bạo, bất ngờ.
=> Hình ảnh ông lái đò là chân dung
người lao động tuyệt vời, hiên ngang
bất khuất - lãng mạn trong cuộc đấu

ảnh cụ thể.
17


- Hậu quả của những hành vi đó:.....
- Thái độ, ý thức của bản thân:.....

Rác thải của người dân

- iên hệ với thực trạng những dòng

Nước thải nhà máy

sông, dòng suối, khu du lịch... ở địa
phương. Định hướng phân tích và
yêu cầu về nhận thức, hành vi.

Khai thác vàng trái phép
(Gv liên hệ tại địa phương): sông Mã ở
Điện Biên (sông Mã có hai nguồn chính, => Gv: khẳng định con người chỉ là
nguồn thứ nhất từ phía Nam tỉnh Điện một bộ phận của giới thiên nhiên
Biên (núi Tuần Giáo) chảy theo hướng nên con người phải biết tôn trọng
Tây Bắc - Đông Nam qua huyện Sông thiên nhiên, tôn trọng quy luật của tự
Mã của tỉnh Sơn

a rồi qua lãnh thổ nhiên nếu không muốn tự nhiên trả
18


Lào. Câu thơ về dòng sông Mã dữ d n thù mình.

đoạn trích?

- Kiến thức phong phú, ngôn ngữ
sinh động, liên tưởng độc đáo.
- "Người lái đò sông Đà" là 1 đoạn
trích hay…..

CH: Bài học cuộc sống rút ra từ 3. Ghi nhớ (SGK):
văn bản?

* Bài học:

GV: Hướng dẫn học viên làm bài tập về 4. Luyện tập:
Đề bài: Cảm nghĩ của anh, chị về

nhà yêu cầu có thêm phần liên hệ.

dòng sông Đà dưới ngòi bút tài hoa
của Nguyễn Tuân? Anh, chị có quan
điểm thế nào về trách nhiệm của bản
thân trước thực trạng báo động về
những dòng sông đang bị ô nhiễm
hiện nay trên quê hương mình?
Gv: Định hướng học viên giành
khoảng 1/3 dung lượng kiến thức
làm bài cho phần liên hệ.
- Khuyến khích những quan điểm
khả thi, thiết thực, gắn trực tiếp với
hành động hàng ngày.
Với bài “Người lái đò sông Đà”, phần lồng ghép giáo dục đạo đức

I. Đọc, tiếp xúc văn bản:

Gv: Hướng dẫn học viên tìm hiểu những 1. Tác giả:
kiến thức cơ bản ở phần I:

- Ơ-nit Hê- minh- uê (1899-1961):

- Tác giả?

Nhà văn Mĩ để lại dấu ấn sâu sắc

- Tác phẩm?....

trong văn xuôi hiện đại phương
Tây. Ông góp phần đổi mới lối
viết truyện, tiểu thuyết của nhiều
thế hệ nhà văn trên thế giới.
2. Ông già và biển cả (The old
nam and the sea).
- Tóm tắt tác phẩm (SGK.)
- Tác phẩm tiểu biểu cho lối viết
"tảng băng trôi": dung lượng câu
chữ ít nhưng "khoảng trống" được
tác giả tạo ra nhiều, chúng có vai
trò lớn trong việc tăng các lớp
nghĩa cho văn bản.
(Tác giả nói: tác phẩm lẽ ra dài cả
1000 trang, nhưng ông đã rút
xuống chỉ còn bấy nhiêu thôi).
3. Đoạn trích:

(Con người có thể bị hủy diệt
nhưng không thể bị đánh bại)
2. Hình tượng con cá kiếm:

CH: Hệ thống những chi tiết miêu tả con => Vẻ đẹp kì vĩ của biển cả và
cá kiếm? Rút ra nhận xét về con cá kiếm?

thiên nhiên.

CH: Ý nghĩa biểu tượng?

* Ý nghĩa biểu tượng:
- à vẻ đẹp, sức mạnh phi thường
của thiên nhiên; là đối thủ, là bạn
của con người; là những chông
gai, thử thách của cuộc đời; là ước
mơ, khát vọng chinh phục; là đỉnh
cao của nghệ thuật.
=> Tô đậm vẻ đẹp, sức mạnh và
tầm vóc của con người.
23


III. Tổng kết:
CH: Khái quát giá trị nội dung của văn bản?

1. Nội dung:
- Đề cao sức mạnh của con người.
- Thể hiện niềm tin vào nghị lực
của con người và niềm tự hào về

24


Giao thông đường thủy

Đánh bắt hải sản
CH: Anh, chị có suy nghĩ gì trước những
hình ảnh sau đây? (Giáo viên cung cấp
hình ảnh minh họa theo lô gic: bảo vệ và
hủy hoại môi trường dẫn đến hệ quả)
Gv: Sau khi cho học viên nêu ý

Hình ảnh so sánh

kiến sẽ đưa ra các gợi ý trả lời:
- Hành động tích cực:…..
=> Kết quả:….
- Hành động tiêu cực:…..
=> Hậu quả:…….
1. Hành động

2. Hành động hủy

vì môi trường

hoại môi trường

- Suy nghĩ của bản thân:
- Giải pháp và hành động (với
mình, với người xung quanh):....