


Đề tài :

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
NĂM HỌC 2002 – 2003

Đơn vò : Trường THPT Châu Văn Liêm
Giáo viên : NGUYỄN VĂN ĐẰNG

RÈN LUYỆN TƯ DUY VÀ HÌNH THÀNH KỸ NĂNG
PHÂN TÍCH NHÂN VẬT KHI DẠY TÁC PHẨM
TRUYỆN
I. ĐẶT VẤN ĐỀ :
Phân tích nhân vật trong tác phẩm truyện là một việc làm
thường xuyên trong giờ giảng văn của thầy và trò. Việc phân tích
ấy giúp học sinh có điều kiện đi vào bức tranh xã hội đời sống để
nhân thức sâu sắc về con người và từ đó có thể bồi dưỡng tư tưởng
tình cảm cho mình. Bên cạnh đó, việc đến với một tác phẩm văn
chương, đi vào thế giới nghệ thuật tinh vi, nhân vật là một hình
tượng độc đáo, sống động, chứa đựng nhiều ẩn số và ý nghóa tiềm
tàng, việc phân tích phát hiện đặc điểm tính cách nhân vật còn là
cơ hội để rèn luyện năng lực tư duy, sự tinh tế, thông minh, sắc sảo
của học sinh. Việc làm thường xuyên, mục đích ý nghóa quan trọng
nhưng thực tế kết quả hiệu suất không cao, vẫn còn nhiều học sinh
khi làm bài, phân tích nhân vật không biết khai thác cái gì, đánh
giá ra sao, thiếu lý lẽ, chỉ kể chuyện về nhân vật. Rõ ràng là học
sinh chúng ta không nắm chắc lý thuyết về phân tích nhân vật,
năng lực suy luận, nhận xét, phán đoán, liên tưởng, tưởng tượng,
không được rèn luyện, phát huy nhiều do cách học tập thụ động,


-2-


BẢNG A
NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT
Tiếng nói nhận thức
của
NV
nhà văn 
cuộc sống
Tiếng nói quan điểm
nghệ thuật

Các mặt khắc họa vềnhân vật
:
+ Lai lòch : tên tuổi, nghề
nghiệp, hoàn cảnh, thời đại
sinh sống.
+ Diện mạo bên ngoài
(mắt, mũi, ăn mặc,…)
+ Tính cách bên trong
(tâm hồn, nhân phẩm, cá
tính,…)
+ Số phận cuộc đời.
Phương tiện khắc họa : Sử
dụng các chi tiết có giá trò
biểu hiện ý nghóa
+ Hình dáng, y phục …
+ Cử chỉ, ngôn ngữ, thái độ,

mối quan hệ tương đồng,
tương phản với đối tượng.
Đánh giá nhân vật :
- Giá trò thẩm mỹ hình tượng
(nét riêng, nét chung, sự sống
động, sức hấp dẫn)
- Giá trò nhân thức giáo dục
 con người

-3-


THỰC HÀNH PTNV TRONG TIẾT
GIẢNG VĂN
(Kết hợp hệ thống câu hỏi)
HÌNH THÀNH KỸ NĂNG
PTNV
Phát triển năng lực tư duy
4/ Tiết dạy minh họa
Chủ đề : Phân tích vẻ đẹp của hình tượng nhân vật
Nguyệt trong truyện Mảnh Trăng Cuối Rừng của Nguyễn
Minh Châu.
HỆ THỐNG CÂU HỎI
Hệ thống câu hỏi dẫn
dắt phân trích từ tổng
quát  chi tiết cụ thể.
Từ đơn giản, kiểm tra 
kiến thức phức tạp, yêu
cầu suy luận, lập luận.
- Giáo viên đề xuất các

TPVN hay ca khúc nào ?
- GV đọc học sinh nghe
bài thơ Lá Đỏ (Nguyễn
Đình Thi)
(PT4 so sánh tác
phẩm khác)
* Em có hiểu dụng ý
của Nguyễn Minh Châu
khi đặt tên nhân vật là
Nguyệt ?
- Có mối quan hệ gì với
tên tác phẩm và bút pháp
miêu tả nhân vật ?
(PT3 khai thác chi tiết
có ý nghóa)

(Hình ảnh cô gái TNXP ngày ấy
có trong bài thơ Lá Đỏ (NĐT)
hay ca khúc Cô Gái Mở Đường
(Xuân Giao)

-“Nguyệt là Trăng” (lời của
Lãm) (Lãm ngắm nhìn …)

Mảnh : gợi liên tưởng
vật thanh, Tên TP
nhỏ,
yếu
MTCR
Trăng : trăng non đầu

nào trong văn học giống
như Nguyệt – Lãm?
(PT4 – liên tưởng so
sánh)
* Qua lời kể của Lãm, vẻ
đẹp của Nguyệt hiện lên
qua 2 chặng trên 2
phương diện khác nhau.
Hai phương diện đó là
gì ? Từ đâu đến đâu ?
(PT1 quá trình phát

“Nguyệt đang đứng cheo leo …”
và bảo vệ những mạch máu giao
thông trong chiến tranh …
- Chấp nhận gian khổ, nguy
hiểm, hiến dâng tuổi xuân, có
mặt nơi Tổ quốc đang cần.
2/ Tình yêu đẹp :
* Tin lời chò Tính, tình yêu của
Nguyệt đối với Lãm được nhen
lên và lớn dần dù chưa biết mặt
Lãm và hứa hẹn.
* Đẹp lãng mạn, trong sáng và
bền vững
- Tình yêu gắn liền với lý
tưởng (Lãm trốn nhà đi tuyển bộ
đội)
- Vững bền vượt lên thử thách,
bom đạn chết chóc và lời cầu

* Chi tiết “trăng lặn” và
tình huống căn thẳng của

miêu tả qua bút pháp đồng nhất
(Nguyệt và Trăng), hiện dần lên
trong sự khám phá của Lãm (gắn
liền với vò trí của Nguyệt…)
- Đầu tiên là tiếng nói “trong
lắm, cứng cỏi”…
- Dưới ánh đèn gầm hắt xuống
mặt đường “một gót chân hồng
hồng sạch sẽ…” vẻ đẹp trong
sáng, thanh khiết.
- Dưới ánh đèn xe xích “tấm
thân mảnh dẻ…, một vẻ đẹp giản
dò và mát mẻ như sương núi…” 
vẻ đẹp tươi mát, trong sáng
- “nh trăng soi thẳng vào
khuôn mặt Nguyệt” làm ngời lên
một vẻ đẹp lạ thường, từng sợi
tóc sáng lên … vẻ đẹp đầy sức
hấp dẫn, cuốn hút say ngắm (Hoa
giải nguyệt, nguyệt in một tấm…)
 Vẻ đẹp bên ngoài của Nguyệt
đã được phát triển đến đỉnh cao
hoàn mỹ.
- Từ thái độ thờ ơ, không thiện
cảm, Lãm dần bò chinh phục,
cuốn hút… “Không dám nhìn
Nguyệt lâu…”

xuống xe
con người sống có tình nghóa,
- Nguyệt đến chỗ xe
trung hậu.
qua ngầm? (Tình huống
* Xe đi qua ngầm, Nguyệt tháo
khó khăn bất ngờ)
vát, linh hoạt
- Nguyệt lúc máy bay
* Nguyệt khi thấy máy bay ập
tới (Tình huống đối mặt
tới  sẵn sàng chiến đấu hy sinh
với cái chết)
để bảo vệ người và xe “Anh bò
…
thương thì xe cũng mất, anh cứ
PT1 : NV trong quá trình
nấp ở đây…”
phát triển (vẻ đẹp, phẩm
* Khi tháo chạy, Nguyệt trở
chất con người đã được
thành người dẫn đường như ánh
phát triển đỉnh cao)
trăng soi …
-8-


* Em hãy giải thích thái
độ của Lãm đối với
Nguyệt ? Vì sao ?

Lãm “Lòng anh dấy lên tình yêu
Nguyệt gần như mê muội”
- Từ tính cách của Nguyệt,
NMC (qua nhân vật Lãm) suy
nghó về CNAHCM của con người
Việt Nam thời chống Mỹ. “Tình
yêu và niềm tin vào cuộc sống,
cái sợi chỉ xanh óng ánh ấy, bao
nhiêu bom đạn giội xuống cũng
không hề đứt”.
* Kết luận, đánh giá về vẻ đẹp
của hình tượng Nguyệt.
- Vẻ đẹp kết hợp sự giản dò,
mềm mại của người phụ nữ
-9-


truyền thống với sự rắn rỏi, quả
* Cho HS nghe bài ca quyết của người thanh niên thời
“Cô gái mở dường” (để đại cách mạng.
nâng cao cảm xúc và trí
- Vẻ đẹp hài hòa giữa nét
tưởng tượng).
ngoài và nét trong. Tâm hồn
phẩm chất cao đẹp tạo thành vẻ
đẹp lý tưởng.
- Ca ngợi vẻ đẹp tâm hồn của
con người Việt Nam thời chống
Mỹ cứu nước, khẳng đònh sức
mạnh, tình yêu và niềm tin vào

cụ thể hóa nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tác phẩm tự sự
và các cách khai thác khi phân tích.

- 11 -