RÈN LUYỆN TƯ DUY VÀ HÌNH THÀNH KỸ NĂNG
PHÂN TÍCH NHÂN VẬT KHI DẠY TÁC PHẨM TRUYỆN I. ĐẶT VẤN ĐỀ :
Phân tích nhân vật trong tác phẩm truyện là một việc làm thường xuyên trong giờ
giảng văn của thầy và trò. Việc phân tích ấy giúp học sinh có điều kiện đi vào bức tranh xã
hội đời sống để nhân thức sâu sắc về con người và từ đó có thể bồi dưỡng tư tưởng tình
cảm cho mình. Bên cạnh đó, việc đến với một tác phẩm văn chương, đi vào thế giới nghệ
thuật tinh vi, nhân vật là một hình tượng độc đáo, sống động, chứa đựng nhiều ẩn số và ý
nghĩa tiềm tàng, việc phân tích phát hiện đặc điểm tính cách nhân vật còn là cơ hội để rèn
luyện năng lực tư duy, sự tinh tế, thông minh, sắc sảo của học sinh. Việc làm thường
xuyên, mục đích ý nghĩa quan trọng nhưng thực tế kết quả hiệu suất không cao, vẫn còn
nhiều học sinh khi làm bài, phân tích nhân vật không biết khai thác cái gì, đánh giá ra sao,
thiếu lý lẽ, chỉ kể chuyện về nhân vật. Rõ ràng là học sinh chúng ta không nắm chắc lý
thuyết về phân tích nhân vật, năng lực suy luận, nhận xét, phán đoán, liên tưởng, tưởng
tượng, không được rèn luyện, phát huy nhiều do cách học tập thụ động, nhai lại kiến thức
có sẵn.
Từ đó, cần thiết phải tìm giải pháp rèn luyện tư duy và hình thành kỹ năng phân
tích nhân vật cho học sinh khi dạy tác phẩm truyện.

II. CƠ SỞ CỦA GIẢI PHÁP :
1/ Hình thành kỹ năng phân tích nhân vật thông qua việc ôn luyện thường xuyên lý
thuyết và thực hành vận dụng phương pháp vào các bài giảng văn phân tích tác phẩm
truyện.
2/ Phát huy tính tích cực học tập của học sinh về các mặt :
- Đọc, hiểu tác phẩm.
- Tham gia phát biểu ý kiến cá nhân, thảo luận, bình luận.
Về nhân vật, trình bày những phát hiện, khám phá về nhân vật (biết quan sát, chọn
chi tiết, tìm luận cứ) sử dụng lý lẽ, lập luận nhận xét, phán đoán. Từ đó rèn luyện năng lực

PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH NHÂN
VẬT
Xác định tính cách nhân vật
Yêu cầu Đánh giá nhân vật
Hiểu ý nghĩa, tư tưởng
TPVH
Cách phân tích :
1/ Phân tích nhân vật theo quá trình
phát triển.
2/ Phân tích nhân vật theo mối quan hệ
đối với môi trường, hoàn cảnh, tình
huống.
3/ Phân tích nhân vật theo cấu trúc,
phân tích các chi tiết có ý nghĩa biểu
hiện.
4/ Phân tích nhân vật theo mối quan hệ
tương đồng, tương phản với đối tượng.

+ Cử chỉ, ngôn ngữ, thái độ, hành
động.
+ Đời sống nội tâm (suy nghĩ…)
+ Quan hệ, môi trường, con người,
đồ vật,…
Bút pháp : Tả thực, lãng mạn, đặc tả, vẽ
phác…
Đánh giá nhân vật :
- Giá trị thẩm mỹ hình tượng (nét
riêng, nét chung, sự sống động, sức hấp
dẫn)
- Giá trị nhân thức giáo dục  con

(Nội dung ghi dạng dàn bài đề cương tổng
quát với các ý lớn, sau đó bổ sung ý nhỏ. Cụ thể
phần khi phân tích).

1/ Nguyệt : Một con người sống có lý tưởng - Nguyệt : Cô gái TNXP làm nhiệm vụ xây
dựng và bảo vệ tuyến đường Miền Tây trong
những năm 70 (thời kỳ hòa bình và chống chiến
tranh phá hoại của Mỹ ở Miền Bắc)
(Hình ảnh cô gái TNXP ngày ấy có trong bài
thơ Lá Đỏ (NĐT) hay ca khúc Cô Gái Mở
Đường (Xuân Giao) - GV đọc học sinh nghe bài thơ Lá
Đỏ (Nguyễn Đình Thi)
(PT4 so sánh tác phẩm khác)
* Em có hiểu dụng ý của Nguyễn
Minh Châu khi đặt tên nhân vật là
Nguyệt ?
- Có mối quan hệ gì với tên tác
phẩm và bút pháp miêu tả nhân vật
?
(PT3 khai thác chi tiết có ý nghĩa)

* Em có cho là Nguyệt chọn cách
sống đẹp ? Vì sao ? Chứng tỏ ?
(PT2 phân tích quan hệ hoàn cảnh)

học giống như Nguyệt – Lãm?
(PT4 – liên tưởng so sánh)
* Qua lời kể của Lãm, vẻ đẹp của
Nguyệt hiện lên qua 2 chặng trên 2
phương diện khác nhau. Hai
phương diện đó là gì ? Từ đâu đến
đâu ?
(PT1 quá trình phát triển)
* Các chi tiết nào nói về vẻ đẹp của
Nguyệt ?
- Em có nhận xét gì về cách miêu tả
vẻ đẹp trong đoạn đầu
* Tin lời chị Tính, tình yêu của Nguyệt đối
với Lãm được nhen lên và lớn dần dù chưa biết
mặt Lãm và hứa hẹn.
* Đẹp lãng mạn, trong sáng và bền vững
- Tình yêu gắn liền với lý tưởng (Lãm trốn
nhà đi tuyển bộ đội)
- Vững bền vượt lên thử thách, bom đạn chết
chóc và lời cầu thân  Tình yêu : làm Lãm cảm
phục ngưỡng mộ đến ngạc nhiên.
* Tình yêu của Nguyệt gợi liên tưởng Mỵ
Nương đối với Trương Chi, yêu một người
không tầm thường, biết sống vì lý tưởng cao
đẹp.
3/ Vẻ đẹp của Nguyệt bộc lộ trong chuyến đi
cùng Lãm :
a) Vẻ ngoài :
- Vẻ đẹp của Nguyệt được miêu tả qua bút
pháp đồng nhất (Nguyệt và Trăng), hiện dần lên

Nguyệt” làm ngời lên một vẻ đẹp lạ thường,
từng sợi tóc sáng lên … vẻ đẹp đầy sức hấp dẫn,
cuốn hút say ngắm (Hoa giải nguyệt, nguyệt in
một tấm…)  Vẻ đẹp bên ngoài của Nguyệt đã
được phát triển đến đỉnh cao hoàn mỹ.
- Từ thái độ thờ ơ, không thiện cảm, Lãm dần
bị chinh phục, cuốn hút… “Không dám nhìn
Nguyệt lâu…”
b) Vẻ đẹp của phẩm chất nhân cách bên trong
:
- Vẻ đẹp bên trong, bản chất con người là

chỉ, hành động của Nguyệt trong
từng tình huống, em hiểu gì về tính
cách của cô ?
(PT2+3 : NV qua các chi tiết và
tìnhh uống)
- Nguyệt trước đoạn nguy hiểm
- Nguyệt đến chỗ khó đi ?
- Nguyệt đến chỗ xuống xe
- Nguyệt đến chỗ xe qua ngầm?
(Tình huống khó khăn bất ngờ)
- Nguyệt lúc máy bay tới (Tình
huống đối mặt với cái chết)
…
PT1 : NV trong quá trình phát triển
(vẻ đẹp, phẩm chất con người đã
được phát triển đỉnh cao)

* Dựa vào PPPT (bảng B). Em cho
vài nhận xét đánh giá về Nguyệt
trên một số mặt. * Cho HS nghe bài ca “Cô gái mở
dường” (để nâng cao cảm xúc và trí
tưởng tượng).

* Lúc biết mình bị thương “máu loang đỏ
cánh tay áo xanh Nguyệt vẫn thản nhiên nhìn
vết thương cười”… thể hiện thái độ xem
thường. Câu nói “Đây là giang sơn của em rồi
… lên trời được !” bộc lộ tính cách của con
người đầy tự tin, lạc quan, vững chắc niềm tin
chiến thắng. Bom đạn ác liệt tàn bạo của kẻ thù
không làm cho con người khiếp sợ.
- Vẻ đẹp của Nguyệt đã phát triển đến điểm
đỉnh, dẫn đến thái độ hoàn toàn bị chinh phục
của Lãm “Lòng anh dấy lên tình yêu Nguyệt
gần như mê muội”
- Từ tính cách của Nguyệt, NMC (qua nhân
vật Lãm) suy nghĩ về CNAHCM của con người
Việt Nam thời chống Mỹ. “Tình yêu và niềm tin
vào cuộc sống, cái sợi chỉ xanh óng ánh ấy, bao
nhiêu bom đạn giội xuống cũng không hề đứt”.
* Kết luận, đánh giá về vẻ đẹp của hình
tượng Nguyệt.
- Vẻ đẹp kết hợp sự giản dị, mềm mại của