ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
BÙI BÁ QUÂN
KHẢO CỨU
VĂN BẢN DỊCH PHU TÙNG THUYẾT
LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH HÁN NÔM
Hà Nội – 2009
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
BÙI BÁ QUÂN
KHẢO CỨU
VĂN BẢN DỊCH PHU TÙNG THUYẾT
LUẬN VĂN THẠC SĨ
CHUYÊN NGÀNH HÁN NÔM
MÃ SỐ: 60 22 40
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Văn Thịnh
Hà Nội – 2009
MỤC LỤC
Chương 2
NỘI DUNG CÁCH THỨC LUẬN GIẢI KINH TRUYỆN CHU DỊCH
TRONG DỊCH PHU TÙNG THUYẾT............................................................... 32
2.1. NỘI DUNG LUẬN GIẢI KINH TRUYỆN CHU DỊCH ...................................... 32
2.1.1. Lược quan về Dịch kinh, Dịch truyện ...................................................... 32
2.1.2. Luận giải về Đồ thuyết của Chu Hi .......................................................... 37
2.1.2.1. Vô cực – Thái cực ................................................................................... 37
2.1.2.2. Âm dương................................................................................................ 39
2.1.2.3. Tứ tượng – Bát quái – Lục thập tứ quái ................................................ 44
2.1.2.4. Hà đồ - Lạc thư....................................................................................... 46
2.1.2.5. Tiên thiên bát quái – Hậu thiên bát quái ............................................... 49
2.1.2.6. Tiên thiên lục thập tứ quái Hoành đồ - Viên đồ và Phương đồ ............ 57
2.1.2.7. Quái biến đồ............................................................................................ 60
2.1.3. Luận giải về bốc phệ ................................................................................. 63
2.2. CÁCH THỨC LUẬN GIẢI KINH TRUYỆN CHU DỊCH ................................... 63
2.3. TIỂU KẾT ....................................................................................................... 73
Chương 3
ẢNH HƯỞNG CỦA DỊCH HỌC CHU TỬ TỚI
DỊCH PHU TÙNG THUYẾT .............................................................................. 74
3.1. SỰ LUẬN THUẬT ĐỐI VỚI DỊCH HỌC CHU TỬ ........................................... 76
3.2. TƯƠNG QUAN DỊCH THUYẾT CỦA CHU TỬ VỚI DỊCH THUYẾT CỦA
CHƯ NHO............................................................................................................ 87
3.2.1. Chu Tử luận giải và phát huy Dịch thuyết của chư nho ........................ 88
3.2.2. Tương quan Dịch học Chu Tử với Dịch thuyết của chư nho................. 93
3.2.3. Tương quan chú giải của hậu thế với Dịch thuyết của Chu Tử ........... 97
vân vân
Tp.
Thành phố
Bùi Bá Quân
Khảo cứu văn bản Dịch phu tùng thuyết
MỞ ĐẦU
1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Xưa nay tại Việt Nam đã có nhiều công trình biên soạn về Kinh Dịch,
từ Ngô Tất Tố, Phan Bội Châu, đến Nguyễn Mạnh Bảo, Nguyễn Duy Cần,
Nguyễn Hiến Lê, Nguyễn Hữu Lương, Bửu Cẩm và gần đây nhất là Lê Văn
Quán, Nguyễn Duy Hinh, Bùi Văn Nguyên, Hải Ân, Bùi Hạnh Cẩn [9, tr.7].
Ưu điểm của các công trình đó là đã kế thừa và tổng kết được khá nhiều
thành tựu nghiên cứu từ Dịch học Trung Quốc cận hiện đại. Tuy nhiên xét
về nội dung, hầu hết các công trình trên đều thiên về khảo chứng nguồn
gốc, tác giả kinh truyện Chu dịch, phân tích nghĩa lí của quái hào từ và ứng
dụng của Dịch học trong đời sống, rất ít công trình đặt đối tượng nghiên
cứu Kinh Dịch trong bối cảnh Việt Nam thời trung đại. Kinh Dịch là một
trong số Ngũ kinh của Nho gia, vẫn được mệnh danh là “đứng đầu Năm
kinh”, cùng với các trước tác kinh điển khác được truyền bá vào Việt Nam,
và đã được ông cha ta học tập, nghiên cứu trong suốt hàng nghìn năm. Đặc
biệt là Truyện Nghĩa chú giải Kinh Dịch của Trình Di, Chu Hi đã được
quan phương hóa trong khoa cử, được nho sĩ rất mực tôn sùng. Bởi vậy,
chúng tôi thiết nghĩ, nghiên cứu Dịch học Việt Nam, cần phải đặt Dịch học
chọn tác phẩm này để thực hiện đề tài Luận văn. Hi vọng thông qua nghiên
cứu tác phẩm này, chúng tôi chiếm lĩnh được một nguồn tri thức tổng quan về
Dịch học, tạo nền tảng để thực hiện những chương trình nghiên cứu tiếp theo.
2. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
Nghiên cứu về Dịch phu tùng thuyết, đến nay duy nhất chỉ có công
trình dịch thuật của tác giả Trần Lê Nhân, gồm 2 tập chép tay, Tập I: 168
trang, Tập II: 93 trang, kí hiệu H.63, hiện lưu trữ tại Thư viện Viện Triết học.
Tuy nhiên, công trình này còn ở dạng bản thảo, nên cần được biên tập, chỉnh
lí cẩn thận và chi tiết. Hơn nữa, các vấn đề văn bản học, nội dung và giá trị
học thuật của tác phẩm chưa được dịch giả đặt ra và giải quyết.
Ngoài ra một số công trình giới thiệu, mô tả sơ lược về văn bản và nội
dung tác phẩm Dịch phu tùng thuyết, như: Tìm hiểu kho sách Hán Nôm của
Trần Văn Giáp, Di sản Hán Nôm Việt Nam - Thư mục đề yếu do PGS. Trần
Nghĩa chủ biên, cuốn Thư mục Nho giáo Việt Nam do Viện nghiên cứu Hán
Nôm Việt Nam và Viện Haver Yenjing Hoa Kì hợp tác biên soạn, bài viết
Thư tịch Hán Nôm Việt Nam luận giải về Tứ thư và Ngũ kinh hiện có ở
Viện nghiên cứu Hán Nôm của PGS.TS Trịnh Khắc Mạnh đăng trên Tạp chí
Hán Nôm số 1/2005 v.v. Thực trạng đó cho thấy, hiện nay chưa có công
trình nghiên cứu chuyên sâu nào về Dịch phu tùng thuyết.
Luận văn Thạc sĩ - Chuyên ngành Hán Nôm
2
Bùi Bá Quân
Khảo cứu văn bản Dịch phu tùng thuyết
3. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
Thông qua phiên dịch, khảo cứu tác phẩm Dịch phu tùng thuyết, chúng
Bùi Bá Quân
Khảo cứu văn bản Dịch phu tùng thuyết
Thực hiện đề tài này, trước tiên chúng tôi tiến hành thu thập toàn bộ
những tư liệu liên quan đến văn bản tác phẩm, cụ thể là toàn bộ 9 dị bản
Dịch phu tùng thuyết và một số văn bản khác như: Bài tựa Dịch kinh phu
thuyết của Lê Quý Đôn, Dịch nghĩa tồn nghi của Phạm Quý Thích, các bộ
sách ảnh hưởng trực tiếp đến nội dung tác phẩm như: Quan vật nội thiên,
Quan vật ngoại thiên của Thiệu Ung, Dịch truyện của Trình Di, Chu dịch
bản nghĩa và Dịch học khải mông của Chu Hi, Dịch học khải mông dực
truyện của Hồ Nhất Quế. Ngoài ra, chúng tôi tham khảo cả những sách, báo
bàn về Dịch học Trung Quốc, đặc biệt là Dịch học đời Tống và Dịch học
Việt Nam.
6. CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN
Ngoài Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục ra, Luận văn
được cấu trúc gồm ba chương sau:
Chương 1: Nghiên cứu văn bản học về Dịch phu tùng thuyết. Nội
dung chính của chương này là giải quyết vấn đề văn bản học của tác phẩm,
do vậy chúng tôi lần lượt trình bày những vấn đề tác giả, niên đại và đặc
điểm văn bản, liên hệ với các tác phẩm Dịch kinh phu thuyết, Chu dịch vấn
giải toát yếu, Dịch nghĩa tồn nghi, Hi kinh lãi trắc, Độc Dịch lược sao.
Chương 2: Nội dung cách thức luận giải kinh truyện Chu dịch
trong Dịch phu tùng thuyết. Chương này chúng tôi chủ yếu tìm hiểu về nội
dung và cách thức luận giải kinh điển của tác phẩm trong tương quan với
Dịch học Trình Chu.
Chương 3: Ảnh hưởng của Dịch học Chu Tử tới Dịch phu tùng
thuyết. Nội dung chính của chương này là tìm hiểu sự ảnh hưởng của Dịch
học Chu Tử, mà cụ thể là tác phẩm Dịch học khải mông đến Dịch phu tùng
vuông […].
- Quy cách viết hoa: các thuật ngữ thường sử dụng trong Kinh Dịch, ví
dụ Thái cực, Vô cực, Lưỡng nghi, Tứ tượng, Can chi, Nạp giáp, Thái ất, từ
chỉ phương hướng, viết hoa chữ cái đầu; tên người, tên đất viết hoa toàn bộ,
ví dụ Trình Di, Chu Hi, Tứ Xuyên, Sơn Đông; tên theo tước vị nếu viết y
nguyên theo trật tự từ pháp, cú pháp tiếng Hán cũng viết hoa cả, ví dụ Hán
Hiến Đế, Văn Vương, Chu Công, Khổng Tử, Trình Tử, Chu Tử; tên niên
hiệu cũng viết hoa toàn bộ, ví dụ Gia Long, Tự Đức; tên thời kì lịch sử viết
hoa chữ cái đầu, ví dụ Xuân thu, Chiến quốc v.v.
Luận văn Thạc sĩ - Chuyên ngành Hán Nôm
5
Bùi Bá Quân
Khảo cứu văn bản Dịch phu tùng thuyết
NỘI DUNG CHÍNH
Chương 1
NGHIÊN CỨU VĂN BẢN HỌC
VỀ DỊCH PHU TÙNG THUYẾT
Xoay quanh vấn đề tác giả, văn bản Dịch phu tùng thuyết, xưa nay có nhiều
ý kiến khác nhau, có ý kiến cho rằng Dịch phu tùng thuyết là tàn bản Dịch kinh
phu thuyết của Lê Quý Đôn, có ý kiến lại cho rằng Lê Quý Đôn biên tập Dịch phu
tùng thuyết, cũng có ý kiến cho tác giả Dịch phu tùng thuyết không phải Lê Quý
Đôn v.v. Tuy nhiên, đó đều chỉ là những phán đoán bước đầu, chưa có khảo
chứng cụ thể. Thực ra vấn đề không hề đơn giản như vậy, Dịch phu tùng thuyết
ngoài liên quan đến Dịch kinh phu thuyết của Lê Quý Đôn, còn có quan hệ khá
Đặc điểm các văn bản đó như sau:
1.1.1. Dịch phu tùng thuyết《易膚叢說》, kí hiệu VHv. 2016/2 (VHv.
2016/1 là tập Gia truyền tập nghiệm chẩn đậu《家傳集驗診痘》), gồm 2
quyển: quyển một Dịch phu tùng thuyết, quyển hai Dịch nghĩa tồn nghi.
Dịch phu tùng thuyết gồm 84 trang, chữ viết hành thảo, có ngắt câu, gồm
120 đoạn vấn đáp, chia làm 6 phần: Trình truyện tự《程傳序》gồm 1 đoạn
vấn đáp và Thập nhị quái ngôn thời ca quyết《十二卦言時歌訣》; Thượng
hạ thiên nghĩa《上下篇義》gồm 14 đoạn vấn đáp; Chu Tử đồ thuyết《朱子
圖說》gồm 73 đoạn vấn đáp và các mục: Thập nhị luật tam phân tổn ích
cách bát tương sinh tự《十二律三分損益隔八相生序》, Thập nhị luật hiệp
thập nhị nguyệt tự《十二律協十二月序》, Ngũ thanh thập nhị luật tương
phối toàn tương vi cung tự《五聲十二律相配旋相為宮序》, Hoành đồ
《橫圖》, Bát quái đồ thuyết《八卦圖說》, Trùng quái viên đồ《重卦圓
圖》, Lục thập tứ quái đồ tác《六十四卦圖作》, Hậu thiên đồ thuyết《後
天圖說》, Biến quái《變卦》; Ngũ tán《五贊》gồm 7 đoạn vấn đáp; Phệ
nghi《筮儀》gồm 5 đoạn vấn đáp; Cương lĩnh《綱領》gồm 15 đoạn vấn
đáp. Bài Tiểu tự《小序》đầu quyển hai ghi thời gian biên soạn vào ngày tốt
tháng trọng thu nhuận năm Ất sửu niên hiệu Gia Long thứ 4 (1805).
1.1.2. Dịch phu tùng thuyết đính《易膚叢說訂》, kí hiệu A. 2044
(thuộc bộ Chu dịch vấn giải toát yếu《周易問解撮要》của Nội các thị học
sĩ Phạm Quý Thích 內閣侍學士范貴適. Sách gồm hai quyển, quyển một
Dịch học (nghĩa) tồn nghi《易學義存疑》, quyển hai Dịch phu tùng thuyết
đính《易膚叢說訂》), 73 trang, chữ viết hành thảo, gồm 91 đoạn vấn đáp,
chia thành 3 phần sau: 14 đoạn vấn đáp và Thập nhị thời ca quyết《十二時
歌訣》; Chu Tử đồ thuyết《朱子圖說》gồm 75 đoạn vấn đáp; Dịch lục
thập tứ quái đại tượng từ《易六十四卦大象辭》. Các phần Chu tử phệ
Luận văn Thạc sĩ - Chuyên ngành Hán Nôm
7
luật tương phối toàn tương vi cung《五聲十二律相配旋相為宮》, Lục
thập giáp tí《六十甲子》, Lục thập tứ quái phân bát cung《六十四卦分八
宮》; Chu Tử ngũ tán《朱子五贊》gồm 7 đoạn vấn đáp; Chu Tử phệ nghi
1
Ất, nguyên viết là Kỉ, nay căn cứ vào niên hiệu vua Gia Long thứ 4 là năm Ất sửu nên đổi.
Bản Dịch phu tùng thuyết đính, kí hiệu A. 2044 cũng đổi như vậy.
Luận văn Thạc sĩ - Chuyên ngành Hán Nôm
8
Bùi Bá Quân
Khảo cứu văn bản Dịch phu tùng thuyết
《朱子筮儀》gồm 5 đoạn vấn đáp; Dịch thuyết cương lĩnh《易說綱領》
gồm 15 đoạn vấn đáp. Ngoài ra còn 6 mục sau: Thập nhị nguyệt phối thập
nhị luật thứ tự thi《十二月配十二律次序詩》, Ngũ thanh thập nhị luật
tương phối toàn tương vi cung thi《五聲十二律相配旋相為宮詩》, Ngũ
vận hóa khí thi《五運化氣詩》, Tứ thiên cửu thập lục thời《四千九十六
時》, Thập nhị nguyệt nhị thập tứ khí ca《十二月二十四氣歌》 (viết bằng
chữ Nôm), Tam thập lục cung ca《三十六宮歌》.
1.1.5. Dịch phu tùng thuyết《易膚叢說》, kí hiệu VHv. 2652, do
nhóm Bùi Tiếp 裴接 sao, Hà Huy Chương 何輝璋 hiệu đính vào ngày mồng
3 tháng 4 nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa năm thứ 19 (1963), 252 trang,
chữ viết theo lối khải, chia làm hai phần: Dịch phu tùng thuyết《易膚叢
說》viết bằng chữ Hán và Hà Lạc đồ thuyết lược vấn《河洛圖說略問》viết
bằng chữ Nôm. Dịch phu tùng thuyết gồm 109 đoạn vấn đáp, chia thành 4
cuối quyển hai ghi Dịch phu tùng thuyết quyển chi nhị chung《易膚叢說卷
之貳終》.
1.1.7. Dịch phu tùng thuyết《易膚叢說》, kí hiệu A. 867 (thuộc bộ Hi
kinh lãi trắc《羲經蠡測》), 158 trang, chữ viết theo lối khải, có ngắt câu,
gồm 119 đoạn vấn đáp, chia thành 5 phần: Trình Tử truyện tự《程子傳
序》gồm 15 đoạn vấn đáp và Thập nhị quái ngôn thời ca quyết《十二卦言
時歌訣》; Chu Tử đồ thuyết《朱子圖說》gồm 73 đoạn vấn đáp; Chu Tử
ngũ tán《朱子五贊》gồm 7 đoạn vấn đáp; Chu Tử phệ nghi《朱子筮儀》
gồm 5 đoạn vấn đáp; Dịch thuyết cương lĩnh《易說綱領》gồm 14 đoạn vấn
đáp. Ngoài ra còn 13 mục sau: Ngũ hành phân thuộc《五行分屬》, Ngũ
thanh thứ tự《五聲次序》, Ngũ thanh tam phân tổn ích tương sinh tự《五
聲三分損益相生序》, Thập nhị luật hiệp thập nhị nguyệt《十二律協十二
月》, Thập nhị luật tam phân tổn ích cách bát tương sinh tự《十二律三分
損益隔八相生序》, Ngũ thanh thập nhị luật tương phối toàn tương vi cung
《五聲十二律相配旋相為宮》, Lục thập tứ quái đại tượng《六十卦大
象》, Thập nhị nguyệt thuộc quái《十二月屬卦》, Bát quái quái thể《八卦
卦體》, Ngũ hành sinh khắc《五行生剋》, Ngũ hành thuộc ngũ sắc《五行
屬五色》, Tứ phương thuộc ngũ hành《四方屬五行》, Quái tượng đối liên
《卦象對聯》.
1.1.8. Dịch phu tùng thuyết《易膚叢說》, kí hiệu A. 1420 (thuộc bộ
Hi kinh lãi trắc phụ Dịch phu tùng thuyết《羲經蠡測附易膚叢說》), 122
trang, chữ viết theo lối khải, một số trang có ngắt câu, bố cục và nội dung
hoàn toàn giống với bản Dịch phu tùng thuyết, kí hiệu A. 867. Bản này do
Đông An Phúc Xuyên Hoàng thị 東安福川黄氏 sao chép.
1.1.9. Quế Đường Dịch phu tùng thuyết《桂堂易膚叢說》, kí hiệu
AC. 189, 238 trang, chữ viết theo lối khải, gồm hai quyển: Quyển một Quế
Luận văn Thạc sĩ - Chuyên ngành Hán Nôm
10
Đức (1854). Do vậy khẳng định văn bản này được sao chép vào khoảng sau
năm 1854.
1.2. VẤN ĐỀ TÁC GIẢ
Xưa nay có nhiều ý kiến cho rằng Lê Quý Đôn là tác giả Dịch phu tùng
thuyết, đại biểu là tác giả Văn Tân trong Lời giới thiệu sách Phủ biên tạp lục
Luận văn Thạc sĩ - Chuyên ngành Hán Nôm
11
Bùi Bá Quân
Khảo cứu văn bản Dịch phu tùng thuyết
nói “Có người cho Lê Quý Đôn còn là tác giả các sách Đại Việt địa lí chư
gia kiểm kí bí lục, Dịch phu tùng thuyết v.v.” [57, tr.15]; bộ Di sản Hán Nôm
Việt Nam – Thư mục Hán Nôm do PGS. Trần Nghĩa chủ biên cũng cho rằng
Dịch phu tùng thuyết là do “Quế Đường Lê Quý Đôn biên tập”. Cao Xuân
Huy trong Lời giới thiệu sách Vân đài loại ngữ, lại xếp Dịch kinh phu thuyết
vào số các tác phẩm tồn nghi của Lê Quý Đôn. Tuy nhiên, cũng có ý kiến
cho rằng Dịch phu tùng thuyết là tàn bản Dịch kinh phu thuyết của Lê Quý
Đôn, đại biểu quan điểm này là Trần Văn Giáp “Sách này có lẽ là bản chép
lại một phần của sách Dịch kinh phu thuyết của Lê Quý Đôn.” [13, tr.1199]
Tuy nhiên ông lại tỏ ý nghi ngờ Dịch kinh phu thuyết không chắc là của Lê
Quý Đôn. Trong Tiểu truyện Lê Quý Đôn ông viết: “Danh thần lục và Dịch
kinh phu thuyết, hai tác phẩm này tuy có ghi rõ trong Văn tịch chí của Phan
Huy Chú nhưng xét ra vẫn nên để tồn nghi.” [13, tr.1249] Ông cũng cho
rằng nhiều tài liệu ghi Lê Quý Đôn là tác giả Dịch kinh phu thuyết, “nhưng
có không căn cứ gì chắc chắn”. [13, tr.1250] Thậm chí trong cuốn Bắc thư
Nam ấn bản mục lục, ông còn liệt kê Dịch phu tùng thuyết vào danh mục
dung chủ yếu luận giải về Dịch học Trình Chu, thời gian biên soạn tác phẩm
này chắc chắn thuộc vào khoảng từ sau 1715 đến trước 1805 (chúng tôi sẽ
trình bày cụ thể trong mục 1.3. Thời gian biên soạn và sao chép của Luận
văn), nên chúng tôi hoàn toàn có thể giới hạn được đối tượng khảo sát là
những tác phẩm Dịch học biên soạn theo hình thức vấn đáp, có bố cục từ 5
đến 6 quyển, thuộc khoảng giữa đời Thanh.
Trong tổng số 360 bộ Dịch học đời Thanh, chúng tôi đã thống kê được
27 bộ có bố cục gồm 5 hoặc 6 quyển, trong đó 10 bộ bố cục 5 quyển, còn lại
17 bộ bố cục 6 quyển, cụ thể như sau:
STT
01
02
03
04
05
06
07
08
09
10
11
12
13
14
15
16
TÁC GIẢ
Tôn Kì Phùng
Hoàng Tông Hi
Chu dịch thuyết nghiên lục
Dịch vấn
Luận văn Thạc sĩ - Chuyên ngành Hán Nôm
SỐ
QUYỂN
5
6
6
5
5
6
6
6
6
5
5
5
5
5
6
6
13
Bùi Bá Quân
17
Dịch tượng thông nghĩa
Sinh Trai độc Dịch nhật thức
Dịch kinh bản ý
Dịch nghĩa toản thích
Dịch nhất quán
Chu dịch trạch ngôn
6
6
5
6
6
6
6
6
5
6
6
Qua bảng thống kê trên, chúng tôi nhận thấy có hai tác phẩm đáng ngờ
nhất là: Dịch vấn và Quan Dịch ngoại biên của Kỉ Đại Khuê (1756-1825, có
thuyết là 1745-1825). Điều rất thú vị là hai tác phẩm nói trên còn có tên gọi
khác là “Song Quế Đường Dịch thuyết”, tên gọi đó khá giống nhan đề Quế
Đường Dịch phu tùng thuyết. Không những thế, cuốn Dịch vấn còn biên soạn
theo hình thức vấn đáp, tương đồng với hình thức biên soạn của Quế Đường
Dịch phu tùng thuyết. Vậy phải chăng Dịch phu tùng thuyết là bản “Bắc thư
Nam ấn” của Song Quế Đường Dịch thuyết? Giải đáp ngờ vực này, chúng tôi
sơ bộ tìm hiểu nội dung của hai tác phẩm đó, khái lược như sau:
- Quan Dịch ngoại biên chủ yếu căn cứ vào Dịch số câu ẩn đồ của Lưu
Mục, tham bác thuyết “Tiên Hậu thiên” của Thiệu Ung. Sách gồm hơn 90 đồ
khá nhiều tác phẩm chữ Hán của người Việt cũng bị liệt vào danh mục Bắc
thư.1
* Trả lời câu hỏi thứ hai, chúng tôi tiến hành khảo cứu toàn bộ ghi
chép về trước tác của Lê Quý Đôn trong các sách Hoàng Việt văn tuyển,
Đăng khoa lục sưu giảng, Lịch triều đăng khoa bị khảo, Diên Hà phả kí, Lê
Công hành trạng, Nhân vật chí, Lịch triều hiến chương loại chí, Nam hải dị
nhân. Cụ thể như sau:
1. Sách Hoàng Việt văn tuyển – Tế văn – Quế Đường tiên sinh thành
phục lễ, môn sinh thiết điện tế văn 《皇越文選·祭文·桂堂先生成服禮門
生設奠祭文》do Bùi Huy Bích 裴輝璧〔壁〕soạn vào năm Cảnh Hưng thứ
45 (1784) viết: “Phu tử đắc ư thiên nhi thúy vu cổ, sở trứ Thánh mô hiền
phạm cập chư kinh luận thuyết, Quần thư khảo biện, Quốc sử tục biên, Toàn
Việt thi lục, Hoàng Việt văn hải, Vân đài loại ngữ, Bang giao tục tập, Bắc sứ
thông lục, Kiến văn tiểu lục, Phủ biên tạp lục, dữ phù Quế Đường văn tập,
thi tập, vô lự sổ thập bách thiên. Kì thư vị vong, tắc Phu tử chi thọ, đãi Hàn
Dũ thị sở vị ‘kì tồn giả trường’ giả dã.” 夫子得於天而邃于古，所著《聖
1
Xem Quách Thu Hiền (2009), Từ vấn đề “Bắc thư” và “Nam thư” thử diễn giải lại “quá
trình tiếp nhận” của sách “tiết yếu” tại Việt Nam, Tham luận Hội thảo Kinh điển Nho gia
tại Việt Nam, Trung tâm Nghiên cứu Trung Quốc, Trường ĐHKHXH&NV, tr.111-112.
Luận văn Thạc sĩ - Chuyên ngành Hán Nôm
15
Bùi Bá Quân
Khảo cứu văn bản Dịch phu tùng thuyết
hành trạng: “Thứ Thuần, Tân mão Hương cống, sĩ Hoàng triều quan Hiệp trấn, thăng
Tham tri trí sĩ. Trung Hiến Công dữ công niên phả giai kì thủ trứ dã.” [78, tr.14] (Con
trai thứ [của Lê Quý Đôn] tên là Thuần, đỗ Hương cống khoa Tân mão, làm quan dưới
triều ta đến chức Hiệp trấn, lại thăng làm Tham tri trí sĩ. Niên phả về Trung Hiến Công
và Lê Công đều do chính tay ông soạn.)
Luận văn Thạc sĩ - Chuyên ngành Hán Nôm
16
Bùi Bá Quân
Khảo cứu văn bản Dịch phu tùng thuyết
viết: “Cảnh Hưng […] nhị thập lục niên lục nguyệt […] nhân tiến Kim giám
lục chú giải, mông đắc thưởng tứ.” 「景興…二十六年六月…因進《金鑑
錄註解》，蒙得賞賜。」[68, tr.4-5] (tháng 6 năm Cảnh Hưng thứ 26, ông
vì dâng sách Kim giám lục chú giải, nên được ban thưởng.)
4. Sách Nhân vật chí – Công bộ Thượng thư Lê tướng công niên phả
《人物誌·工部尚書黎相公年譜》liệt kê 35 tác phẩm của Lê Quý Đôn,
trong đó có Dịch kinh phu thuyết: “Nhi thả lưu tâm trứ thuật, thám phỏng
cổ tích, thu thập di văn, hữu đắc tắc kí chi. Sở trứ hữu Dịch kinh phu
thuyết […] đẳng thư hành ư thế.” 「而且留心著述，探訪古蹟，收拾遺
文，有得則記之。所著有《易經膚說》… 等書行於世。」[75, tr.254255] (Ông lại lưu tâm trước thuật, phỏng xét dấu xưa, thu thập di văn, có
điều tâm đắc thì ghi chép lại. Trước tác có các sách Dịch kinh phu thuyết
[…] lưu hành ở đời.)
5. Sách Đăng khoa lục sưu giảng – Lê Quý Đôn《登科籙搜講·黎貴
惇》của Trần Tiến viết: “Công thiên văn địa lí, vô sở bất tinh, thường tác
Thiên văn thư, Địa lí tinh ngôn thư, trứ thuật thậm đa.” 「公天文、地理，
無 所 不 精 ， 常 作 《 天 文 書 》 、 《 地 理 精 言 書 》 ， 著 述 甚 多 。 」 [80,
sao phục xuất. Chí kim Khảo biện, Loại ngữ, Tạp lục, Thông sử chư thư,
đăng chi quán các, công chi sĩ lâm.” 没後遭兵燹，其書頗散逸。皇朝龍
興，累次訪求，稍復出。至今《攷辨》、《類語》、《雜錄》、《通
史》諸書，登之館閣，公之士林。」[78, tr.11-12] (Sau khi ông mất, gặp
cơn binh hỏa, sách vở phần nhiều tản mát. Triều ta hưng thịnh, nhiều lần tìm
hỏi, phục hồi chút ít. Đến nay các sách Khảo biện, Loại ngữ, Tạp lục, Thông
sử đã đưa lên quán các, công bố với sĩ lâm.)
8. Sách Nam Hải dị nhân liệt truyện – Lê Quý Đôn của Phan Kế Bính
soạn năm 1909 viết: “Một tay Quý Đôn làm ra nhiều pho sách quý lắm, như
là: Thánh mô hiền phạm lục, Kim kính lục chú, Hoàng Việt văn hải, Vân đài
loại ngữ, Kiến văn tiểu lục, Thái ất quái vận, Lục nhâm hội thông, Kim
cương kinh chú giải v.v.” [61, tr.152]
* Trả lời câu hỏi thứ ba, chúng tôi tiến hành đối chiếu quan điểm và
cách hành văn của bài tựa Dịch kinh phu thuyết được Phan Huy Chú trích
lục trong Văn tịch chí với bài tựa một số tác phẩm đã xác định đích xác là
của Lê Quý Đôn, như Thư kinh diễn nghĩa, Vân đài loại ngữ, Quần thư
khảo biện, Lê triều thông sử. Có thể nêu ra một số đoạn sau:
1. Đoạn thứ nhất trong bài tựa Dịch kinh phu thuyết: “Lục kinh giai
cách trí thành chính trị bình chi thư, nhi tam tài chi soạn, vạn vật chi tắc,
duy Dịch vi tối bị.” 六經皆格致誠正治平之書，而三才之撰、萬物之則，
惟《易》為最備。(Lục kinh đều là sách dạy về cách trí thành chính tu tề trị
Luận văn Thạc sĩ - Chuyên ngành Hán Nôm
18
Bùi Bá Quân
Khảo cứu văn bản Dịch phu tùng thuyết
diệc khả bị nhân quân kinh ác chi lãm, vi địch đức thi trị chi nhất trợ.” 竊欲
Luận văn Thạc sĩ - Chuyên ngành Hán Nôm
19
Copyright: Tài liệu đại học ©