Trờng đại học vinh
KHOA GIáO DụC
=== ===

hoàng thị thanh lan

Rèn luyện kỹ năng giải bài tập Mở rộng vốn từ
cho học sinh lớp 3

khóa luận tốt nghiệp đại học
chuyên ngành: giáo dục tiểu học


Vinh - 2012

TrÇn ThÞ Hång Nhung - Líp 46A - TiÓu häc

2


Trờng đại học vinh
KHOA GIáO DụC
=== ===

Rèn luyện kỹ năng giải bài tập Mở rộng vốn từ
cho học sinh lớp 3

khóa luận tốt nghiệp đại học
chuyên ngành: giáo dục tiểu học

GV hớng dẫn:

Là một sinh viên bước đầu làm quen với công việc nghiên cứu khoa
học chắc chắn không tránh khỏi những sai sót, tôi rất mong nhận được sự góp
ý của các thầy cô và các bạn.
Vinh, tháng 5 năm 2012
Sinh viên
Hoàng Thị Thanh Lan


MỤC LỤC
Trang
MỞ ĐẦU.........................................................................................................11
1. Lí do chọn đề tài..........................................................................................11
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu...........................................................................12
3. Mục đích nghiên cứu...................................................................................14
4. Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu..............................................14
5. Giả thuyết khoa học.....................................................................................15
6. Nhiệm vụ nghiên cứu..................................................................................15
7. Phương pháp nghiên cứu.............................................................................15
8. Bố cục của đề tài.........................................................................................16
Chương

1

CƠ SỞ LÝ LUẬN...........................................................................................17
.........................................................................................................................17
1.1. PHÂN MÔN LUYỆN TỪ VÀ CÂU VỚI BÀI TẬP MRVT..................17
1.1.1. Mục tiêu, nhiệm vụ của phân môn Luyện từ và câu.............................17
1.1.2. Hệ thống bài tập trong phân môn luyện từ và câu lớp 3.......................18
1.1.3. Bài tập MRVT ......................................................................................20
1.2. ĐẶC ĐIỂM TÂM LÍ CỦA HỌC SINH LỚP 3 VỚI VIỆC RÈN LUYỆN

2.4. THỰC TRẠNG RÈN LUYỆN KỸ NĂNG GIẢI BÀI TẬP MRVT CHO
HỌC SINH LỚP 3 CỦA GIÁO VIÊN............................................................40
2.4.1. Nhận thức của giáo viên về mục đích, nhiệm vụ của việc dạy học
MRVT ở Tiểu học...........................................................................................40
2.4.2. Thực trạng về các bước hướng dẫn HS lớp 3 giải bài tập MRVT của
giáo viên..........................................................................................................41
2.5. NGUYÊN NHÂN CỦA THỰC TRẠNG.................................................42
2.5.1. Nguyên nhân từ phía học sinh...............................................................42
2.5.2. Nguyên nhân về phía giáo viên.............................................................42
2.6. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2...........................................................................43

7


8
Chương

3

MỘT SỐ BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN KỸ NĂNG GIẢI BÀI TẬP MRVT
CHO HỌC SINH LỚP 3.................................................................................43
3.1. NGUYÊN TẮC ĐỀ XUẤT BIỆN PHÁP ...............................................43
3.1.1. Nguyên tắc khoa học.............................................................................43
3.1.2. Nguyên tắc thực tiễn..............................................................................44
3.1. 3. Nguyên tắc hiệu quả.............................................................................44
3.1.4. Nguyên tắc khả thi.................................................................................44
3.2. CÁC BIỆN PHÁP ĐỀ XUẤT ĐỂ RÈN LUYỆN KỸ NĂNG GIẢI BÀI
TẬP MRVT CHO HỌC SINH LỚP ...............................................................44
3.2.1. Biện pháp 1: Xây dựng hệ thống bài tập giải nghĩa từ để tích cực hóa
hoạt động hiểu nghĩa từ của học sinh..............................................................45

Bảng 4: Kết quả khảo sát kỹ năng giải bài tập MRVT của học sinh lớp 3......38
Bảng 5: Mức độ kỹ năng giải bài tập MRVT của học sinh lớp 3....................38


11

MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Tiếng Việt là ngôn ngữ chính thức và chung nhất của cộng đồng các
dân tộc Việt Nam, là thứ của cải vô giá mà cha ông đã sáng tạo, giữ gìn và
bảo vệ trong suốt quá trình phát triển của lịch sử đất nước. Tuy nhiên, trong
giai đoạn hiện nay, một bộ phận giới trẻ chưa ý thức được tầm quan trọng của
Tiếng Việt. Vì vậy, các em còn sử dụng nhiều từ chưa trong sáng, lạm dụng từ
vay mượn, từ lóng. Điều đó là do vốn từ của các em còn nghèo nàn, thiếu
phong phú và ảnh hưởng từ các phương tiện thông tin đại chúng, lối sống và
môi trường bên ngoài. Trách nhiệm của người giáo viên là phải giúp các em
nói, viết trong sáng, tinh tế và phù hợp với hoàn cảnh giao tiếp. Muốn vậy
nhiệm vụ quan trọng đầu tiên là phải mở rộng vốn từ cho các em, nhất là ngay
từ giai đoạn tiểu học.
Phân môn luyện từ và câu ở lớp 3 là một phân môn mới, khó và giữ
một vai trò quan trọng trong môn Tiếng Việt lớp 3 và quá trình dạy học Tiếng
Việt ở tiểu học. Trong đó, nội dung MRVT cho học sinh được đặc biệt quan
tâm chú ý. Bởi vì, việc mở rộng vốn từ cho học sinh ở lớp 3 là nền tảng để
việc tiếp thu các nội dung MRVT ở các lớp 4, 5 đạt hiệu quả. Tuy nhiên, trong
thực tế, việc dạy và học các nội dung MRVT ở lớp 3 còn nhiều bất cập, khó
khăn. Nhất là kỹ năng giải các bài tập MRVT - chìa khóa để học sinh mở
rộng vốn từ ở lớp 3 còn nhiều sai sót và quá trình rèn luyện kỹ năng giải bài
tập dạng này cho học sinh của giáo viên cũng chưa đạt hiệu quả cao.
Mặt khác, các công trình nghiên cứu về việc dạy học Luyện từ và
câu cũng như MRVT chưa có công trình nào đi sâu vào nghiên cứu vấn đề

được khả năng sử dụng từ của các em. Tác giả đã đưa ra những con số thống
kê về thực trạng nắm nghĩa từ và sử dụng từ của học sinh. Từ việc đo nghiệm
đó, tác giả phân tích rõ các năng lực giải nghĩa từ và sử dụng từ của học sinh,
đồng thời thấy được cả những lúng túng của các em khi thực hiện những hoạt
động này.
Trong tài liệu “Phương pháp dạy học Tiếng Việt ở Tiểu học” (tập 12), tác giả Lê Phương Nga cũng đã phân tích một cách cụ thể, chi tiết về vị
12


13
trí, nhiệm vụ cũng như các kiểu bài, dạng bài tập và phương pháp dạy các
dạng đó.
Năm 2009, trong tài liệu đào tạo giáo viên tiểu học “Dạy Luyện từ và
câu ở tiểu học”, các tác giả Chu Thị Thủy An và Chu Thị Hà Thanh đã phân
tích đầy đủ và khá toàn diện nhiệm vụ, nội dung, cấu trúc, chương trình phân
môn Luyện từ và câu ở tiểu học, đồng thời định hướng cụ thể từng phương
pháp dạy học cho từng nội dung, từng kiểu bài, trong đó có kiểu bài MRVT.
Luận án của tác giả Lê Hữu Tỉnh đã xây dựng “Hệ thống bài tập rèn
luyện năng lực sử dụng từ ngữ cho học sinh tiểu học”. Luận án đưa ra một
hệ thống bài tập dạy từ cho học sinh tiểu học, với một cái nhìn toàn cục, tổng
thể về diện mạo chung của các bài tập dạy từ ở tiểu học. Tác giả đã phân tích
về mục đích ý nghĩa, tác dụng của bài tập, các tiểu loại bài tập. Hệ thống bài
tập cho phép người sử dụng lựa chọn tùy vào điều kiện dạy học cụ thể.
Chương trình Luyện từ và câu trong sách Tiếng Việt 3 tuy mới được
thực hiện vài năm gần đây nhưng đã có khá nhiều công trình nghiên cứu liên
quan đến phân môn này. Các công trình đó hoặc là bàn về các phương pháp
dạy học, hoặc là những hệ thống bài tập được tác giả đưa ra để làm tài liệu
tham khảo cho các giờ dạy - học. Có thể dẫn ra một số công trình tiêu biểu:
Trong cuốn sách Hỏi - đáp về dạy học Tiếng Việt 3, tác giả Nguyễn
Minh Thuyết đã đề cập đến nhiều vấn đề xoay quanh phân môn Luyện từ và

học.
3. Mục đích nghiên cứu
Chúng tôi nghiên cứu đề tài này nhằm mục đích:
3.1. Làm rõ thực trạng kỹ năng giải bài tập MRVT của học sinh và việc
rèn luyện kỹ năng giải bài tập MRVT cho học sinh lớp 3 của giáo viên.
3.2. Đề xuất một số biện pháp rèn luyện kỹ năng giải bài tập MRVT cho
học sinh lớp 3 nhằm nâng cao hiệu quả dạy học dạng bài tập này ở tiểu học.
4. Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Một số biện pháp rèn luyện kỹ năng giải bài tập MRVT cho học sinh
lớp 3.
14


15
4.2. Khách thể nghiên cứu
Quá trình dạy học bài tập MRVT qua phân môn Luyện từ và câu ở
lớp 3.
4.3. Phạm vi nghiên cứu
Đề tài chỉ tập trung nghiên cứu khảo sát thực trạng và dạy thử nghiệm
trên đối tượng học sinh lớp 3 của các trường tiểu học Lê Mao (TP Vinh) và
trường tiểu học Xuân Lộc (Can Lộc - Hà Tĩnh).
5. Giả thuyết khoa học
Chúng tôi giả định rằng, có thể nâng cao hứng thú học tập và hiệu quả
học tập dạng bài tập MRVT cho HS lớp 3 nếu đề xuất được các biện pháp rèn
luyện kỹ năng giải bài tập phù hợp với chương trình, đặc điểm tâm lý của HS.
6. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích nghiên cứu trên, đề tài phải tập trung giải quyết
các nhiệm vụ:
6.1. Tìm hiểu cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu

Chương 3. Một số biện pháp rèn luyện kỹ năng giải bài tập MRVT
cho học sinh lớp 3

16


17
Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN
1.1. PHÂN MÔN LUYỆN TỪ VÀ CÂU VỚI BÀI TẬP MRVT
1.1.1. Mục tiêu, nhiệm vụ của phân môn Luyện từ và câu
Luyện từ và câu là một phân môn quan trọng của chương trình Tiếng
Việt ở tiểu học. Việc thay tên gọi hai phân môn Từ ngữ, Ngữ pháp của
chương trình Tiếng Việt cũ bằng Luyện từ và câu của chương trình Tiếng
Việt mới không chỉ đơn thuần là việc đổi tên mà còn thể hiện đầy đủ mục
tiêu của phân môn nhằm thực hiện mục tiêu chung của chương trình Tiếng
Việt tiểu học mới. Đó là mục tiêu “hình thành và phát triển ở học sinh kĩ
năng sử dụng tiếng Việt (nghe, nói, đọc, viết) để học tập và giao tiếp trong
các môi trường hoạt động của lứa tuổi”. Phân môn Luyện từ và câu thực
hiện mục tiêu rèn luyện và phát triển các kĩ năng giao tiếp cho học sinh tiểu
học bằng cách làm giàu vốn từ, rèn luyện kĩ năng sử dụng từ chính xác, tinh
tế để đặt câu, rèn luyện kĩ năng tạo lập câu và sử dụng câu phù hợp với tình
huống giao tiếp.
Để đạt được mục tiêu trên, phân môn Luyện từ và câu phải thực hiện
đồng thời cả hai nhiệm vụ luyện từ và luyện câu cho học sinh. Về mặt luyện
từ, phân môn có nhiệm vụ làm giàu vốn từ và phát triển năng lực dùng từ cho
học sinh. Nhiệm vụ này bao gồm các công việc sau:
- Dạy nghĩa từ (Chính xác hóa vốn từ): Làm cho học sinh nắm nghĩa từ
bao gồm việc thêm vào vốn từ của học sinh những từ mới và những nghĩa
mới của từ đã biết, làm cho các em nắm được tính nhiều nghĩa và sự chuyển

chính tả như quy tắc viết hoa, quy tắc sử dụng dấu câu.
Ngoài các nhiệm vụ kể trên, phân môn luyện từ và câu phải chú trọng
việc rèn luyện tư duy, giáo dục thẩm mỹ cho học sinh.
1.1.2. Hệ thống bài tập trong phân môn luyện từ và câu lớp 3
Chương trình luyện từ và câu ở Tiểu học được phân bố thành hai giai
đoạn: Giai đoạn lớp 2 - 3 và giai đoạn lớp 4 - 5. Ở giai đoạn lớp 2 - 3, chương
trình chỉ chú trọng mục tiêu thực hành, chưa cung cấp các khái niệm lí thuyết.
Ở giai đoạn lớp 4 - 5, chương trình kết hợp giữa cung cấp lí thuyết và tổ chức
18


19
luyện tập thực hành nhằm giúp học sinh chuyển từ kỹ năng giao tiếp thành
năng lực giao tiếp.
Ở lớp 2 - 3, chỉ có một loại bài, đó là thực hành luyện từ và câu. Nội
dung luyện từ và câu của mỗi tuần được bố trí trong một bài học. Phân tích
cấu tạo của kiểu bài luyện từ và câu ở lớp 3, chúng ta thấy có những đặc
điểm sau:
- Mỗi bài học được cấu thành từ một tổ hợp bài tập, bao gồm cả bài tập
luyện từ và bài tập luyện câu.
- Bài tập luyện từ luôn được bố trí trước bài tập luyện câu và có mối
quan hệ với bài tập luyện câu. Chẳng hạn, nếu bài tập luyện từ dạy về từ chỉ
hoạt động, bài tập luyện câu sẽ dạy về kiểu câu Ai làm gì?. Nếu bài tập luyện
từ dạy về từ chỉ đặc điểm thì bài tập luyện câu sẽ dạy về kiểu câu Ai thế nào?.
Nếu bài tập luyện từ là MRVT về chủ đề nào đó thì bài tập luyện câu sẽ yêu
cầu đặt câu về chủ đề đó nhằm mục đích ứng dụng các kết quả của bài tập
luyện từ.
Ví dụ: Luyện từ và câu, tuần 2, lớp 3 (MRVT: Thiếu nhi; ôn tập câu Ai
là gì?)
1. Tìm các từ:

bao gồm 2 dạng cơ bản: Cho từ và nghĩa của từ, yêu cầu học sinh xác lập sự
tương ứng; hiểu nghĩa của thành ngữ, tục ngữ.
+ Bài tập sử dụng từ: Bao gồm điền từ vào chỗ trống, thay thế từ.
+ Bài tập phân loại, quản lí vốn từ: Bài tập dạng này yêu cầu học sinh
sắp xếp các từ đã cho thành những nhóm nhất định dựa vào một sự liên tưởng
nào đó: theo đề tài, theo quan hệ đồng nghĩa, trái nghĩa, theo phạm vi sử
dụng…
+ Bài tập làm quen với các biện pháp tu từ, gồm các dạng: Bài tập nhận
biết biện pháp tu từ, bài tập vận dụng biện pháp tu từ.
- Bài tập luyện câu ở SGK lớp 3 bao gồm các dạng sau:
+ Bài tập đặt câu theo mẫu: Sắp xếp từ thành câu, lựa chọn từ đặt câu,
đặt câu theo đề tài đã cho.
+ Bài tập đặt và trả lời câu hỏi: Trả lời câu hỏi, tìm bộ phận câu trả lời
câu hỏi, đặt câu hỏi cho bộ phận in đậm.
+ Bài tập sử dụng dấu câu: Điền dấu câu, ngắt câu bằng dấu thích hợp,
phân tích tác dụng của dấu câu, chữa lỗi về dấu câu.
1.1.3. Bài tập MRVT
Vốn từ của một cá nhân là toàn bộ các từ và đơn vị tương đương từ
trong trí óc của cá nhân đó và được cá nhân đó sử dụng trong hoạt động giao
tiếp. Vốn từ của mỗi người được hình thành chủ yếu qua 2 con đường: con
20


21
đường tự nhiên, vô thức như qua việc nghe, đọc sách báo…từ ngữ tự nhiên
xâm nhập vào đầu óc con người và con đường có ý thức qua quá trình học
tập. Vốn từ đó tích lũy trong đầu óc chúng ta không phải là một mớ hỗn độn
mà được sắp xếp thành hệ thống, trật tự nhất định dựa trên những nét chung
về hình thức hoặc nội dung, nhờ đó được tích lũy nhanh chóng và sử dụng dễ
dàng. Vì vậy, MRVT cho học sinh có ý nghĩa rất quan trọng trong việc hình

hóa vốn từ. Tương ứng với 3 công việc trên, theo tác giả các bài tập mở rộng
vốn từ trong SGK Tiếng Việt tiểu học có thể chia thành 3 nhóm:
Nhóm 1: bài tập dạy nghĩa từ
Nhóm 2: bài tập hệ thống hóa vốn từ
Nhóm 3: bài tập sử dụng từ
Như vậy, tác giả Lê Phương Nga đã không xếp loại bài tập mở rộng
vốn từ thành một nhóm bài tập riêng như quan điểm của Nguyễn Minh
Thuyết mà đưa loại bài tập nà vào trong nhóm bài tập hệ thống hóa vốn từ.
Ở lớp 3, bài tập MRVT nhằm hướng đến cả 3 mục đích: giải nghĩa từ,
hệ thống hóa vốn từ, tích cực hóa vốn từ. Học sinh tham gia giải quyết các bài
tập để kiến thức và kỹ năng sử dụng từ ngữ được hình thành một cách tự
nhiên. Các từ ngữ được hình thành sau giờ học bổ sung cho vốn từ về thế giới
xung quanh gần với các em nhằm mở rộng hiểu biết của các em về tự nhiên,
xã hội, đất nước và con người. Bài tập MRVT ở lớp 3 gồm các nhóm sau, mỗi
nhóm có các dạng bài tập khác nhau:
- Bài tập MRVT: Nhóm bài tập này gồm các dạng bài tập sau:
+ Tìm từ cùng chủ điểm
+ Tìm từ đồng nghĩa, trái nghĩa
+ Tìm từ cùng yếu tố cấu tạo
+ Phân loại, quản lí vốn từ
+ MRVT qua tranh vẽ, trò chơi ô chữ
- Bài tập dạy nghĩa từ: Gồm các dạng:
+ Xác lập sự tương ứng giữa từ và nghĩa của từ
+ Hiểu ý nghĩa của thành ngữ, tục ngữ
- Bài tập sử dụng từ: Bao gồm các kiểu sau:
+ Điền từ vào chỗ trống
+ Thay thế từ
22



23


24
- Liên hệ giữa các hệ thống đã chuyển từ hướng dẫn trong định hướng
cách nhìn và thực hiện động tác. Nói cách khác là căn cứ vào lời hướng dẫn
để tiến hành và kiểm tra động tác thực hiện. Trình độ của những kỹ năng đạt
được phụ thuộc vào mức độ nhanh, tính chính xác, hệ thống trong việc hình
thành hai mối liên hệ ấy.
Con đường hình thành kỹ năng chính là sự bắt chước những thao tác,
hành động mẫu, quá trình làm thử và luyện tập kỹ năng bao giờ cũng phải qua
hoạt động thực tiễn. Sự hình thành kỹ năng bao giờ cũng gắn với những điều
kiện, hoàn cảnh cụ thể.
Khi xem xét kỹ năng, cần lưu ý một số điểm sau:
- Kỹ năng bao giờ cũng gắn với một hành động cụ thể nào đó và được
xem như một đặc điểm của hành động. Kỹ năng là mặt kỹ thuật của hành
động, biểu hiện mức độ đúng đắn và thành thục của hành động. Không có kỹ
năng chung chung, hay nói cách khác kỹ năng không phải là một hiện tượng
tự thân mà nó luôn luôn gắn với một hành động cụ thể.
- Bất cứ kỹ năng nào cũng phải dựa trên cơ sở lí thuyết. Cơ sở lí thuyết
đó chính là kiến thức. Sở dĩ như vậy là vì, xuất phát từ cấu trúc kỹ năng (Phải
hiểu mục đích, biết cách thức đi đến kết quả và hiểu những điều kiện cần thiết
để triển khai các cách thức đó).
Kỹ năng chỉ có được khi con người biết vận dụng kiến thức vào trong
thực tiễn một cách có kết quả. Ngược lại, kỹ năng được hình thành vững chắc
sẽ làm cho việc ghi nhớ kiến thức thêm vững vàng và sâu sắc hơn.
- Tính đúng đắn, sự thành thạo, linh hoạt và mềm dẻo là một tiêu chuẩn
quan trọng để xác định sự hình thành và phát triển của kỹ năng. Một hành
động chưa thể gọi là kỹ năng nếu còn mắc nhiều lỗi hay tốn nhiều thời gian và
sức lực, các thao tác diễn ra còn rập khuôn, cứng nhắc…

năng, mặt khác con người đối chiếu tri thức về hành động và điều chỉnh thao
tác, hành động nhằm đạt được kết quả, giảm bớt những sai sót trong quá trình
hành động.
Sau khi làm thử theo mẫu để nắm vững cách thức hành động, người ta
phải tiến hành luyện tập để hoàn thiện kỹ năng. ở giai đoạn này, các tri thức
và cách hành động được củng cố và ôn luyện có hệ thống. Từ đó làm cho con
25