ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRUNG TÂM ĐÀO TẠO, BỒI DƯỠNG GIẢNG VIÊN
LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

NGUYỄN VĂN THỤ

CÔNG NGHIỆP HOÁ, HIỆN ĐẠI HOÁ
NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN
Ở TỈNH THANH HOÁ

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

HÀ NỘI - 2004


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRUNG TÂM ĐÀO TẠO, BỒI DƯỠNG GIẢNG VIÊN
LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

NGUYỄN VĂN THỤ

CÔNG NGHIỆP HOÁ, HIỆN ĐẠI HOÁ
NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN
Ở TỈNH THANH HOÁ
Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
Mã số:
5.02.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

Người hướng dẫn khoa học: TS. TRẦN ANH TÀI

THCS:

trung học cơ sở


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Nghị quyết đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VIII đề ra mục tiêu: phấn
đấu đến năm 2020 về cơ bản nước ta trở thành một nước công nghiệp. Vì vậy,
công nghiệp hoá, hiện đại hoá nền kinh tế quốc dân nói chung và công nghiệp
hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn nói riêng là nhiệm vụ trọng yếu
trong giai đoạn hiện nay. Kinh tế nông nghiệp, nông thôn là trọng yếu chiến
lược của nền kinh tế nước ta bởi hiện nay hơn 70% nguồn lực lao động, hơn
80% dân số đang sinh sống, khai thác và sử dụng nguồn tài nguyên ở lĩnh vực
nông nghiệp và nông thôn. Cũng chính nơi đây là điều kiện để phát triển, là
nội lực to lớn của nước ta để chúng ta phát huy lợi thế so sánh của mình với
các nước trong khu vực và trên thế giới...
Những thành tựu trong những năm đổi mới vừa qua đã tạo đà phát triển
to lớn cho kinh tế nước ta trong đó có sự đóng góp không nhỏ của kinh tế
nông nghiệp, nông thôn.
Thanh Hoá là một tỉnh nằm ở phía Bắc miền Trung, có nhiều ưu thế về
nguồn tài nguyên đất đai, nguồn nước, nguồn lao động có lợi cho phát triển
kinh tế nông nghiệp, nông thôn. Nông nghiệp, nông thôn ở tỉnh Thanh Hoá
có vị trí đặc biệt quan trọng trong sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh. Thực
tế trong những năm gần đây nông nghiệp, nông thôn ở tỉnh Thanh Hoá đã có
những bước tiến quan trọng đang theo hướng quá trình công nghiệp hoá, hiện
đại hoá nông nghiệp và nông thôn. Nhưng ở Thanh Hoá hiện nay vẫn còn
nhiều vấn đề về lý luận và thực tiễn cần phải được làm rõ.
Xuất phát từ những yêu cầu đó đặt ra, bản thân đã lựa chọn vấn đề:
"Công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn ở tỉnh Thanh

phương pháp quy nạp ...
Nguồn tài liệu chính:
- Giáo trình Kinh tế chính trị Mác-Lênin.
- Tác phẩm, bài báo của các nhà khoa học.

3


- Văn kiện các kỳ Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam.
- Nghị quyết Tỉnh Đảng bộ Thanh Hoá.
- Niên giám thống kê tỉnh Thanh Hoá.
- Báo cáo của Sở Công nghiệp, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông
thôn Thanh Hoá...
6. Đóng góp mới và ý nghĩa của luận văn.
Luận văn dự kiến có những dự kiến đóng góp sau:
- Làm rõ thêm tính tất yếu khách quan của quá trình công nghiệp hoá,
hiện đại hoá nói chung và công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp nông
thôn ở tỉnh Thanh Hoá nói riêng.
- Thông qua việc tìm hiểu quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông
nghiệp, nông thôn ở tỉnh Thanh Hoá đưa ra những đánh giá có căn cứ lý luận
phù hợp với thực tiễn ở Thanh Hoá.
- Đưa ra một số đề xuất có tính chất khuyến nghị và những giải pháp cơ
bản nhằm thúc đấy quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp nông
thôn ở tỉnh Thanh Hoá trong thời gian tới.
Kết quả của luận văn có ý nghĩa.
- Đóng góp thêm luận chứng khoa học cho việc hoàn thiện chủ trương
công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp nông thôn ở Thanh Hoá.
- Có tài liệu tham khảo trong nghiên cứu và giảng dạy những vấn đề
liên quan ở các trường trên địa bàn tỉnh Thanh Hoá.
7. Kết cấu của luận văn.

phát từ đặc điểm của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật đã và đang diễn ra
trên thế giới, đặc biệt là từ tình hình thực tiễn của đất nước Đảng ta đã xác
định Công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp nông thôn là nhiệm vụ
trọng tâm.
1.1. Những vấn đề lý luận chung về công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông
nghiệp, nông thôn
1.1.1. Những khái niệm cơ bản
Trong lịch sử đã diễn ra các loại công nghiệp hoá khác nhau như:
công nghiệp hoá Tư bản chủ nghĩa và công nghiệp hoá Xã hội chủ nghĩa;
các loại công nghiệp hoá này nếu xét về mặt lực lượng sản xuất thì chúng
giống nhau song nếu xét về mục đích và phương thức tiến hành thì chúng
lại khác nhau.

6


Công nghiệp hoá diễn ra ở mỗi nước khác nhau vào những thời điểm
lịch sử khác nhau trong những điều kiện kinh tế xã hội khác nhau dẫn đến nội
dung khái niệm công nghiệp hoá cũng có sự khác nhau.
Công nghiệp hoá ở Liên Xô trước đây diễn ra trong hoàn cảnh lịch sử
đặc biệt. Là nước xã hội chủ nghĩa đầu tiên trên thế giới, Liên Xô tiến hành
công nghiệp hoá trong vòng vây của CNTB, trong điều kiện chủ nghĩa tư bản
có nền công nghiệp hùng mạnh và luôn luôn mưu toan tiêu diệt CNXH bằng
quân sự. Theo các tài liệu của Liên Xô, họ cho rằng: công nghiệp hoá là một
quá trình xây dựng nền đại công nghiệp cơ khí mà trong đó phát triển ngành
công nghiệp nặng là trung tâm với mục đích là chế tạo ra nhiều máy móc. Quan
niệm này của Liên Xô có thể coi là hợp lý trong điều kiện lúc đó để đuổi kịp các
nước công nghiệp hoá trước Liên Xô và đáp ứng yêu cầu phát triển quốc phòng
để bảo vệ và phòng thủ đất nước trong thế bao vây và âm mưu tiêu diệt bằng
quân sự của chủ nghĩa tư bản. Nhưng nếu mang nó áp dụng cho giai đoạn hiện

các quan điểm đều thống nhất rằng: công nghiệp hoá của các nước đã diễn ra
có sự khác nhau về cách thức nhưng đều có một điểm chung đó là công
nghiệp hoá, hiện đại hoá là quá trình biến một nước có nền kinh tế lạc hậu
thành một nước công nghiệp.
Tại Nghị quyết lần thứ 7, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khoá VII
Đảng ta đã đưa ra quan niệm về CNH, HĐH của nước ta như sau:
Công nghiệp hoá, hiện đại hoá là quá trình chuyển đổi căn bản toàn
diện các hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ và quản lý kinh tế xã hội từ
sử dụng lao động thủ công là chính sang sử dụng phổ biến sức lao động với
công nghệ, phương tiện, phương pháp tiên tiến hiện đại, dựa trên sự phát triển
của công nghệ và tiến bộ của khoa học công nghệ, tạo ra năng suất lao động
cao.
Quan niệm trên đây cho thấy quá trình tiến hành công nghiệp hoá,
hiện đại hoá ở nước ta phải là sự kết hợp chặt chẽ giữa công nghiệp hoá với
hiện đại hoá và quá trình công nghiệp hoá không chỉ đơn thuần là nhằm phát
8


triển công nghiệp mà còn phải thực hiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế của từng
ngành, từng lĩnh vực và toàn bộ nền kinh tế quốc dân. Quá trình công nghiệp
hoá, hiện đại hoá ở nước ta không chỉ tuần tự trải qua các bước về cơ giới
hoá, tự động hoá, tin học hoá mà cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật trên thế
giới đã trải qua, mà còn sử dụng công nghệ truyền thống kết hợp với công
nghệ hiện đại và tranh thủ đi nhanh vào hiện đại ở những khâu có thể và mang
tính quyết định.
* Nông nghiệp, nông thôn
Nông nghiệp: Hiểu theo nghĩa hẹp là ngành sản xuất ra của cải vật chất
để duy trì sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người, mà ở đó con người
phải dựa vào các quy luật tự nhiên, quy luật sinh trưởng của cây trồng vật
nuôi để nhằm tạo ra nhiều sản phẩm như lương thực, thực phẩm, nguyên liệu

xã hội trong phát triển kinh tế công, nông nghiệp, đặc thủ về văn hoá nếp
sống... với những tiêu trí này chúng ta thấy rằng nó là một khái niệm động nó
có thể thay đổi trong từng giai đoạn, từng thời kỳ trong chặng đường phát
triển đất nước.
* Công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn
Công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn là quá trình
chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng tỷ trọng công nghiệp và
dịch vụ tăng dần, bố trí lại ngành nghề nông thôn, nâng cao đời sống vật chất
và tinh thần của nông dân.
Quá trình này chỉ thực hiện được khi chúng ta đưa cơ giới hoá, sinh học
hoá, hoá học hoá, điện khí hoá vào trong sản xuất nông nghiệp, nông thôn.
Từ những năm 90 của thế kỷ XX có nhiều công trình, nhiều đề tài
nghiên cứu về nông nghiệp, nông thôn gắn với những vấn đề như quá trình
công nghiệp hoá nói chung với việc hình thành và phát triển các doanh nghiệp
vừa và nhỏ với quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp nông
thôn thì khái niệm CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn được hiểu theo nhiều
nội dung sau đây:
10


Thứ nhất: Công nghiệp nông thôn là những ngành công nghiệp được
phát triển ở nông thôn. Nó bao gồm những hoạt động phi nông nghiệp trong
nông thôn.
Thứ hai: Công nghiệp nông thôn là một bộ phận của công nghiệp cả
nước được bố trí trên địa bàn nông thôn. Nó gắn chặt chẽ với nông nghiệp và
sự phát triển kinh tế - xã hội nông thôn.
Thứ ba: Công nghiệp nông thôn là một khái niệm đơn ngành dùng để
chỉ một bộ phận của ngành công nghiệp được tiến hành ở nông thôn. Công
nghiệp nông thôn là các hoạt động sản xuất mang tính chất công nghiệp diễn
ra ở nông thôn do kết quả phân công lao động tại chỗ.

đất nước, tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII Đảng ta đã nêu lên các
quan điểm về công nghiệp hoá, hiện đại hoá như sau:
Một là: Công nghiệp hoá phải gắn liền với hiện đại hoá.
Hai là: Xây dựng nền kinh tế mở hội nhập với khu vực và thế giới,
hướng mạnh về xuất khẩu, đồng thời thay thế nhập khẩu những sản phẩm
trong nước có khả năng sản xuất có hiệu quả.
Ba là: Công nghiệp hoá, hiện đại hoá là sự nghiệp của toàn dân của mọi
thành phần kinh tế, trong đó kinh tế nhà nước đóng vai trò chủ đạo.
Bốn là: Lấy việc phát huy nguồn lực con người làm yếu tố cơ bản cho sự
phát triển nhanh và bền vững, tăng trưởng kinh tế phải gắn liền với tiến bộ xã
hội.
Năm là: Khoa học công nghệ là động lực của sự nghiệp công nghiệp
hoá, hiện đại hoá kết hợp công nghệ truyền thống với công nghệ hiện đại
tranh thủ đi vào hiện đại ở những khâu quyết định và có thể rút ngắn thời
gian, vừa có những bước đi tuần tự vừa có những bước đi nhảy vọt.
Sáu là: Lấy hiệu quả kinh tế - xã hội làm tiêu chuẩn cơ bản để xác định
phương án phát triển lựa chọn vụ án đầu tư vào công nghệ.
Bảy là: Kết hợp kinh tế với an ninh quốc phòng.
Những quan điểm trên về công nghiệp hoá, hiện đại hoá cũng nói lên
đặc điểm chủ yếu của công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở nước ta trong thời kỳ
13


quá độ lên CNXH. Do đó cần phải quán triệt và vận dụng tổng hợp hệ quan
điểm đó của Đảng, song phải hết sức chú ý tới những tư tưởng chỉ đạo sau
trong quá trình thực hiện.
- Công nghiệp hoá, hiện đại hoá được tiến hành trong cơ cấu kinh tế và
cơ chế quản lý kinh tế mới: kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
- Sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá là sự nghiệp của toàn dân,
của mỗi thành phần kinh tế, trong đó kinh tế Nhà nước đóng vai trò chủ đạo.

chắc, tạo điều kiện để đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất
nước.
1.2. Tính tất yếu khách quan và nội dung của công nghiệp hoá, hiện đại
hoá nông nghiệp, nông thôn
1.2.1. Tính tất yếu khách quan tiến hành công nghiệp hoá, hiện đại hoá
nông thôn trong giai đoạn hiện nay
Qua thực tiễn phát triển đất nước trong những năm đổi mới chúng ta có
thể rút ra những kết luận chủ yếu về tính tất yếu phải tiến hành công nghiệp
hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn nước ta như sau:
Thứ nhất: Nước ta hiện nay có hơn 81 triệu dân, trong đó hơn 80% dân
số ở nông thôn và hơn 70% lao động trong lĩnh vực nông nghiệp, tỷ lệ gia
tăng dân số tự nhiên cao, trong khi đó diện tích đất bình quân đầu người thấp
(khoảng 600m2/người) vẫn có xu hướng giảm xuống do quá trình đô thị hoá
mở rộng và xu hướng lấy quỹ đất nông nghiệp để xây dựng kết cấu hạ tầng;
trong khi đó trình độ sản xuất nông nghiệp lạc hậu, kỹ thuật mang tính thủ
công, mặc dù nông dân đã có nhiều cố gắng quay vòng rất nhanh, thâm canh
tăng vụ, nhưng việc làm, thu nhập, đời sống của nông dân vẫn gặp rất nhiều
khó khăn.
Thứ hai: Lương thực, thực phẩm là nhu cầu thiết yếu hàng đầu của con
người. Con người có thể thiếu nhiều loại sản phẩm nhưng không thể thiếu
được lương thực phẩm. Do đó việc thoả mãn các nhu cầu về lương thực phẩm

15


trở thành điều kiện quan trọng để ổn định xã hội. Vì vậy phát triển nông
nghiệp có ý nghĩa quyết định đối với việc thoả mãn nhu cầu này. Đúng như
Mác đã nói con người trước khi lo làm chính trị, nghệ thuật v.v... thì trước hết
họ phải được ăn, mặc ở và đi lại.
Thứ ba: Kinh tế nông nghiệp, nông thôn ở nước ta đang ở tình trạng kém

và hơn 45% giá trị xuất khẩu của cả nước và là nơi cung cấp nguyên liệu cho
công nghiệp chế biến phát triển. Chính vì vậy nông nghiệp, nông thôn phải là
đối tượng chính của quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá.
Thứ sáu: Nông nghiệp, nông thôn là thị trường quan trọng của các
ngành công nghiệp và dịch vụ.
Ở những nước lạc hậu như nước ta, nông nghiệp, nông thôn tập trung
phần lớn lao động và dân cư, do đó đây là thị trường rất rộng lớn và quan
trọng của công nghiệp và dịch vụ. Nông nghiệp, nông thôn càng phát triển thì
nhu cầu về hàng hoá tư liệu sản xuất như: máy móc thiết bị nông nghiệp, điện
năng, phân bón, thuốc trừ sâu... càng tăng, đồng thời các nhu cầu dịch vụ cho
sản xuất nông nghiệp như: vốn, thông tin, giao thông vận tải, thương mại...
cũng ngày càng tăng lên. Mặt khác, sự phát triển của nông nghiệp, nông thôn
làm cho mức sống, thu nhập của dân cư nông thôn tăng lên và nhu cầu của
người nông dân về các sản phẩm công nghiệp và dịch vụ y tế, giáo dục, du
lịch và thể thao cũng ngày tăng lên đáp ứng nhu cầu của người dân.
Nhu cầu về các loại sản phẩm của thị trường nông nghiệp, nông thôn là
rất lớn, góp phần vào việc mở rộng thị trường của ngành công nghiệp và dịch
vụ, điều này rất có ý nghĩa khi thị trường ngoài nước của chúng ta còn hạn
hẹp. Đây là điều kiện thuận lợi cho việc phát triển ngành công nghiệp và dịch
vụ trong giai đoạn hiện nay ở nước ta.
Thứ bảy: Phát triển nông nghiệp, nông thôn là cơ sở ổn định kinh tế,
chính trị, xã hội ở nông thôn.
Nông thôn là khu vực kinh tế rộng lớn, tập trung phần lớn dân cư của
đất nước. Phát triển kinh tế nông thôn, một mặt đảm bảo an ninh lương thực
17


quốc gia, nguyên liệu cho công nghiệp nhẹ; là thị trường của công nghiệp và
dịch vụ... Do đó, phát triển kinh tế nông thôn là cơ sở ổn định, phát triển nền
kinh tế quốc dân. Mặt khác phát triển kinh tế nông thôn tác động trực tiếp

nguyên vật liệu tại chỗ, sử dụng nhiều lao động và yêu cầu ít vốn. Chú trọng
phát triển các cơ sở có quy mô vừa và nhỏ kể cả quy mô hộ gia đình.
+ Công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn phải đảm bảo
cho công nghiệp nông thôn có trình độ công nghệ tiên tiến kết hợp với công
nghệ truyền thống để tạo ra sản phẩm có chất lượng cao đủ khả năng cạnh
tranh trên thị trường các nước và quốc tế.
+ Công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn phải gắn bó
chặt chẽ với sự phát triển kinh tế đô thị và các khu công nghiệp, trong đó cần
khuyến khích phát triển các ngành công nghiệp nhẹ, sử dụng nhiều lao động
hiện đang tập trung ở đô thị vào phát triển ở nông thôn.
+ Công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn phải dựa trên
cơ sở sử dụng hợp lý các nguồn tài nguyên đất, nước, rừng; đảm bảo những
yêu cầu về cải tạo môi trường sinh thái ở nông thôn.
- Về mục tiêu:
+ Mục tiêu tổng quát và lâu dài của công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông
nghiệp, nông thôn là xây dựng một nền nông nghiệp và kinh tế nông thôn có
cơ sở vật chất kỹ thuật hiện đại, cơ cấu kinh tế hợp lý, quan hệ sản xuất tiến
bộ và phù hợp để tăng năng suất lao động, giải quyết việc làm, xoá đói giảm
nghèo, nhanh chóng nâng cao thu nhập và đời sống của dân cư nông thôn, đưa
nông thôn nước ta tiến lên văn minh hiện đại.
+ Mục tiêu cụ thể đến năm 2010 đưa tốc độ tăng trưởng kinh tế nông
nghiệp lên 4 - 4,5%, tốc độ phát triển kinh tế nông thôn đạt 10 - 12%, GDP
bình quân đầu người là 500USD, lương thực đạt 40 triệu tấn, kim ngạch xuất
khẩu đạt 15 tỉ USD, tạo việc làm hàng năm cho 800 nghìn người, 100% số xã
có đường ôtô, điện, điện thoại, trạm xá, trường học, nước sạch ...[4, tr.224].
- Về bước đi:
19


+ Giai đoạn từ nay đến năm 2010 sẽ đưa nông nghiệp và kinh tế nông

trường trong nước và xuất khẩu. Cung cấp nguyên liệu cho ngành công
nghiệp chế biến nhưng trước mắt tập trung vào một số ngành chủ lực như: cây
lương thực (lúa, ngô); cây công nghiệp (cao su, cà phê, chè, mía, lạc); cây ăn
quả, rau, hoa, chăn nuôi và nuôi trồng thuỷ hải sản (bò, lợn, tôm, cua) [4,
tr.225].
- Thúc đẩy quá trình hiện đại hoá nông nghiệp và kinh tế nông thôn để
cải biến nền nông nghiệp thủ công lạc hậu, năng suất thấp thành một nền nông
nghiệp tiên tiến hiện đại, năng suất lao động cao, ngày càng tạo ra nhiều nông
sản hàng hoá. Từ nội dung này chúng ta thấy rằng quá trình công nghiệp hoá,
hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn ở nước ta nó bao gồm các yếu tố sau:
thuỷ lợi hoá, cơ giới hoá, điện khí hoá, phát triển giao thông nông thôn, phát
triển thông tin liên lạc, phát triển giáo dục, văn hoá, y tế khoa học công nghệ
và ứng dụng các thành tựu khoa học công nghệ vào trong đời sống. Trong các
nội dung này chúng ta cần chú ý đến các nội dung: cơ giới hoá, thuỷ lợi hoá,
sinh học hoá, điện khí hoá, hoá học hoá bởi vì đây là các nội dung mang tính
quyết định đến quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông
thôn.
Tiến hành cơ giới hoá, thuỷ lợi hoá, điện khí hoá, sinh học hoá đồng
thời là quá trình chuyển nền nông nghiệp sản xuất tự túc sang nền nông
nghiệp hàng hoá, nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh. Đó là quá trình
chuyển dịch cơ cấu sản xuất nông nghiệp từ độc canh, đơn canh sang đa canh,
là quá trình chuyển từ quảng canh sang thâm canh tăng vụ, tăng tỷ trọng cây
công nghiệp, rau quả trong trồng trọt, tăng năng suất cây trồng, vật nuôi, khai
thác tài nguyên đất và diện tích mặt nước theo chiều sâu, tăng năng suất lao
động, tăng sản lượng nông sản trên đơn vị diện tích và trên đơn vị lao động,
tăng khối lượng và giá trị sản phẩm nông nghiệp.

21