I. Lịch sử vấn đề

Dạy học khám phá

Phơng pháp dạy học tự phát hiện mới đợc các nhà lí luận dạy học ở Việt
Nam nghiên cứu vài năm trở về đây. Tuy nhiên, trên thế giới quan niệm về dạy
học tự phát hiện tri thức đã có từ rất lâu.
Có thể nói phát hiện ra, tìm ra là những từ ngữ đợc xuất hiện cùng
với thời vua Hiero II, Archimedes đã reo lên Eureca! Eureca!- tìm ra rồi!
khi ông phát hiện ra cách kiểm tra xem chiếc vơng niệm của nhà vua có phải là
vàng nguyên chất hay không (theo yêu cầu của nhà vua). Bằng kinh nghiệm
của bản thân, khả năng tìm tòi, sáng tạo ông đã đa nhân loại đến với những
phát kiến vĩ đại.
Thế kỷ XII, A.Kômenski đã viết: Giáo dục có mục đích đánh thức
năng lực nhạy cảm, phán đoán, phát triển nhân cách hãy tìm ra ph ơng pháp
cho phép GV dạy ít hơn, HS học nhiều hơn.
J.J.Rousseau ( thế kỉ XVIII ) là một nhà cải cách giáo dục ngời Pháp,
ông cho rằng: Đối với phơng pháp dạy học phải tìm hiểu đứa trẻ và tôn trọng
khả năng tự nhận thức của nó. Trẻ em phải tự khám phá ra kiến thức và đợc
khêu gợi tính tò mò tự nhiên
Quan điểm của Jerome Bruner (1915 ) là: phơng pháp bánh đúc bày sàng sẽ
làm cho học sinh mất đi cơ hội tự mình suy nghĩ. Theo ông, chơng trình hiện
đại cần loại bỏ toàn bộ trừ những sự kiện cốt lõi và nên dành thời gian cho việc
dạy kỹ năng t duy. Ông nghĩ rằng trí thông minh là sự hoạt động của các
công cụ t duy.
Saymour Papert cũng đã nói: Bạn không thể dạy hoc sinh mọi thứ mà
chúng cần. Cách tốt nhất bạn có thể làm là đặt chúng vào nơi chúng có thể tìm
ra những thứ đó; giúp chúng xác định đợc cái mình cần biết là gì và khi nào thì
cần đến nó
Ferriere Jerome Bruner rất có ảnh hởng trong việc nghiên cứu học tập
khám phá. Ông cho rằng học tập khám phá là lối tiếp cận dạy học mà qua

PGS. Nguyễn Dợc; GS. Nguyễn Đình Thâm; GS. Nguyễn Bá Kim; PGS. Trần
Kiều; TS. Thái Duy Tiên; PGS. Đỗ Đình Hoan Mục đích quan trọng nhất
của việc đổi mới phơng pháp dạy học là hớng vào ngời học- ngời học làm
trung tâm; tích cực hoá hoạt động của học sinh dựa trên cơ sở tự giác, độc lập,
tìm tòi, tự phát hiện tri thức theo tổ chức hớng dẫn của giáo viên.
Năm 1999, tác giả Nguyễn Tuyết Nga đã viết luận án tiến sĩ về dạy học
tự phát hiện. Tác giả cho rằng dạy học tự phát hiện là một trong những phơng
pháp lấy học sinh làm trung tâm, là con đờng nhằm tích cực hoá hoạt động của
học sinh. Thông qua phơng pháp này, học sinh hoạt động tự lực, tăng cờng
hành vi tìm tòi, phát hiện trong quá trình chiếm lĩnh tri thức, hình thành kỹ
năng, kỹ xảo, làm cho ngời học thích ứng với cuộc sống, áp dụng đựơc kiến
thức và kỹ năng học ở nhà trờng vào cuộc sống.
II. Cơ sở lí luận:

a. Cơ sở khoa học:
Phơng pháp dạy học bằng hoạt động khám phá có cơ sở sinh học từ thí
nghiệm của B.S. Skiner và E.L. Thorndike (1847 - 1949).
Lý thuyết của Thorndike về học tập đợc biết đến là thuyết liên hệ, bởi vì
ông đã thừa nhận rằng học là quá trình hình thành mối liên hệ giữa kích thích
và phản ứng. Ông đã tiến hành thí nghiệm của mình nh sau: đặt con mèo trong
một cái chuồng với một sợi dây treo từ cửa chuồng. Thức ăn đợc đặt ở ngoài
chuồng nh một phần thởng, phía sau cửa. Con mèo trong chuồng, sau nhiều lần
thử và sai đã khám phá ra rằng, nếu đạp vào sợi dây thì chuồng sẽ mở khi cửa
chuồng đợc mở, con mèo đợc nhận thức ăn. Quá trình này đợc lặp đi lặp lại
nhiều lần cho tới khi con mèo hình thành đợc mối liên hệ giữa việc kéo sợi dây
với việc mở cửa.
Dựa trên những kinh nghiệm ở động vật, ông đã chỉ ra rằng học là hình
thành thói quen, hoặc hình thành liên hệ giữa kích thích và phản ứng.
Skiner làm thí nghiệm trên chuột và bồ câu. Sau đó ông áp dụng những
hành vi tìm đợc vào việc học của ngời

đề đối với từng đối tợng, hoàn cảnh cụ thể.
->Tình huống có vấn đề là một yếu tố không thể thiếu trong dạy học
khám phá.
c. Cơ sở giáo dục học
Một trong những nguyên tắc giáo dục nhằm đổi mới, tăng cờng tình
sáng tạo trong hoạt động giáo dục là phát huy tính chủ động, độc lập và sáng
tạo của học sinh và vai trò tổ chức - hớng dẫn có tính chủ đạo của giáo viên.
Quá trình học tập của học sinh - mà bản chất của nó là quá trình hoạt
động nhận thức - chỉ có thể hoàn thành và đạt kết quả tốt nếu nh học sinh tự
giác, tích cực, sáng tạo, độc lập trong hoạt động nhận thức của mình. Tuy
nhiên, quá trình hoạt động nhận thức của học sinh đợc hoàn thành là nhờ có sự
tác động qua lại giữa giáo viên và học sinh, giữa dạy và học
Phơng pháp dạy học khám phá yêu cầu học sinh độc lập, tích cực, sáng
tạo và tự tìm tòi tri thức trong quá trình nhận thức của mình. Do đó phơng pháp
dạy học này cũng đảm bảo đợc nguyên tắc sự thống nhất giữa vai trò tích cực,
52


sáng tạo, độc lập nhận thức của học sinh và vai trò - tổ chức có tính chủ đạo
của giáoviên.
III. Khái niệm dạy học khám phá

Hiện nay, thuật ngữ liên quan đến dạy học khám phá cha đợc sử dụng
thống nhất. Trong tiếng Anh có 2 cụm từ đợc các tác giả hiểu nh nhau:
discovery learning (dạy học phát hiện) và learning by discovery (dạy học
bằng phát hiện). Nhng ở đây do sự phong phú của tiếng Việt cũng nh mong
muốn thuật ngữ mà mình sử dụng lột tả đợc bản chất của phơng pháp dạy học
mà mình nghiên cứu, chúng tôi dùng thuật ngữ dạy học khám phá.
Trong một số tài liệu tiếng Việt, cũng có nhiều cách dùng từ ngữ khác
nhau nh: dạy học tự phát hiện (Đỗ Đình Hoan), Phơng pháp phát hiện lại

53


trả lời nh thế nào Nhng yêu tố thiết yếu là điều tra, khảo sát và kinh nghiệm
trực tiếp
Nh vậy, dạy học khám phá đòi hỏi ngời giáo viên gia công nhiều để chỉ
đạo các hoạt động nhận thức của học sinh. Hoạt động của ngời thầy bao gồm:
định hớng phân tích t duy cho học sinh, lựa chọn nội dung của vấn đề và đảm
bảo tính vừa sức với học sinh; tổ chức học sinh trao đổi theo nhóm trên lớp;
các phơng tiện trực quan hỗ trợ cần thiết hoạt động chỉ đạo của giáo viên nh
thế nào để cho mọi thành viên trong các nhóm đều trao đổi, tranh luận tích cực
- đó là việc làm không dễ dàng, đòi hỏi ngời giáo viên đầu t công phu vào nội
dung bài giảng.
Trong dạy học khám phá, học sinh tiếp thu các tri thức khoa học thông
qua con đờng nhận thức: từ tri thức của bản thân thông qua hoạt động hợp tác
với bạn bè đã hình thành tri thức có tính chất xã hội của cộng đồng lớp học;
giáo viên kết luận về cuộc đối thoại, đa ra nội dung của vấn đề, làm cơ sở cho
học sinh tự kiểm tra, tự điều chỉnh tri thức của bản thân tiếp cận với tri thức
khoa học nhân loại.

Định nghĩa
Phơng pháp dạy học khám phá là cách dạy học theo hớng tổ chức cho
học sinh tự tìm tòi, khám phá phát hiện ra tri thức mới, cách thức hành động
mới. Qua đó rèn luyện tính cách tích cực cho bản thân.
IV. Đặc điểm

a. Vai trũ ca hc sinh:
Trong dy hc khỏm phỏ, HS cú iu kin phỏt huy cao vai trũ ch
th tớch cc, c lp, ch ng, sỏng to ca mỡnh, qua ú cỏc em khụng
nhng tỡm ra, t phỏt hin ra tri thc mi, cỏch thc hot ng mi m cún rốn

phát triển HS, tạo nên sự năng động, chủ động, sáng tạo trong học tập cũng
như trong cuộc sống của mỗi các nhân HS.
GV là người khởi xướng, hướng dẫn, tổ chức cho HS tự phát hiện tri
thức. HS không hoàn toàn phát hiện được tri thức mà quá trình tự phát hiện
này được tổ chức một cách tự giác trong môi trường sư pham phù hợp.
c. Vai trò của vốn tri thức cũ và kinh nghiệm của HS:
Trong dạy học khám phá, vai trò của tri thức cũ, kinh nghiệm của HS
đóng vai trò cơ sở, mà dựa vào đó các em có thể tìm kiếm, phát hiện tri thức
mới cao hơn. Trong nhiều trường hợp nhờ có tri thức cũ, kinh nghiệm của bản
thân mà HS lý giải được các hiện tượng liên quan đến tri thức mới.
Tác giả Jonh Foster coi kinh nghiệm là một trong những yêú tố thiết yếu
của dạy học khám phá.
Dạy học khám phá ngày càng mở rộng vốn tri thức - kinh nghiệm đã có
ở HS. Theo Jonh Foster, đa số các trường hợp, cơ sở hoạt động của trẻ là sự tò
mò, hiếu kì và khao khát tìm ra cái mới. Khi tìm được cái mới (tri thức mới)
thì cái mới này lại có khả năng mở rộng và sửa chữa những ý niệm đã có trước
đó. Trẻ sẽ tiếp nhận thông tin và sử dụng nó để xếp lại “nguồn vốn” của mình
và làm rõ cái nó đã biết, thử thách kiểm nghiệm tính chính xác và tính hiệu lực
của kinh nghiệm đã tích luỹ được.
Như vậy, tri thức cũ và tri thức mới, kinh nghiệm cũ và kinh nghiệm mới
luôn bổ sung hỗ trợ, “thử thách” lẫn nhau để cuối cùng tri thức, kinh nghiệm
của HS ngày càng phong phú và hoàn thiện hơn.
d. Tính quy nạp
Quy nạp trong dạy học bằng hoạt động khám phá là GV đưa ra ví dụ,
bài tập… từ đó tổ chức hình thành nên quy tắc chung.
Trong dạy học khám phá, học sinh học các khái niệm và quy tắc thông
qua những trường hợp đặc biệt mà nó cho phép khái quát từ những ví dụ đặc
biệt, cùng một loại và phân biệt cái đặc thù với cái không đặc thù. Theo quy
tắc này của quy nạp, học sinh có thể mắc sai lầm dẫn đến quy nạp sai, điều
này tuỳ thuộc vào tính chất của môn học, tri thức, kinh nghiệm cũ của học

nhn thc ca hot ng hc tp l hc sinh t mỡnh tỡm kim, khỏm phỏ ra tri
thc khoa hc, nhng chun mc xó hi trong mụi trng s phm thun li.
ú chớnh l dy hc bng hot ng khỏm phỏ.
VI. Quy trình tổ chức

Tác giả Nguyễn Kỳ đa ra quy trình bao gồm hệ thống các thao tác tự
học của học sinh dới tác động dạy của giáo viên đợc thực hiện theo trình tự ba
thời nhằm đạt đợc mục tiêu giáo dục, ví dụ là một chủ đề giáo dục. Chủ đề đợc
giới thiệu cho học sinh dới dạng một hệ thống vấn đề hay tình huống học in
trên phiếu cung cấp đến từng học sinh.
Dới sự hớng dẫn, kích thích của thầy giáo, học sinh tiến hành việc học
thông qua ba thời:
Thời 1: Nghiên cứu cá nhân:
Học sinh tự đặt mình vào vị trí của ngời tự nghiên cứu, tự tiến hành
khám phá tìm ra các tri thức mơí hoặc các giải pháp một cách tự lực theo
trình tự, thao tác sau:
- Nhận biết vấn đề, phát hiện vấn đề.
- Định hớng giải quyết vấn đề.
56


- Thu thập thông tin.
- Xử lí thông tin.
- Tái hiện kiến thức, xây dựng các giải pháp giải quyết.
- Thử nghiệm các giải pháp, kết quả.
- Đa ra kết luận
- Ghi lại kết quả và cách nghiên cứu (sản phẩm ban đầu).
Thời 2: Hợp tác với bạn, học bạn
Sản phẩm ban đầu do học sinh tìm dễ dàng mang tính chủ quan, phiến
diện, cần đợc đánh giá, phân tích, thảo luận nhóm - lớp, hoạt động tập thể.

Bớc 3: Học sinh báo cáo kết quả trớc lớp
Học sinh trình bày kết quả giải quyết vấn đề: báo cáo thực hiện
nhiệm vụ giải quyết vấn đề - cách làm; những quan sát mà các em ghi nhận đợc, giải thích những diễn biến, hiện tợng, rút ra kết luận khoa học
57


Những học sinh khác thì chú ý lắng nghe, quan sát cách làm của
bạn, đối
chiếu với kết quả của bản thân, tỏ rõ thái độ ( đồng ý, không đồng ý), tham gia
ý kiến ( bổ sung, tranh luận), đề xuất cách giải quyết khác ( nếu có).
Bớc 4: Rút ra kết luận khoa học
Giáo viên đóng vai trò là ngời trọng tài khoa học, tổng kết những cách
giải quyết, cuộc tranh luận của học sinh và kết luận về tri thức khoa học, cách
giải quyết vấn đề mà học sinh phát hiện ra.
Quy trình tổ chức dạy học khám phá

Gồm 4 bớc:
*Bớc1: HS tiếp nhận nhiệm vụ:
Nhiệm vụ đợc đa ra là những yêu cầu, nhiệm vụ học tập đợc thể hiện dới dạng các bài tập, câu hỏi có tính vấn đề, định hớng hoạt động học tập
và kích thích học sinh tự lực giải quyết các tình huống có vấn đề đó.
*Bớc 2: HS tìm kiếm, khám phá:
Dới sự hớng dẫn, điều khiển của thầy, học sinh tìm kiếm, khám phá (thử
sai, huy động vốn tri thức và kinh nghiệm cũ, quy nạp để tự mình giải
quyết vấn đề tìm ra những tri thức mới).
*Bớc 3: Học sinh báo cáo kết quả trớc lớp
Học sinh trình bày cách giải quyết của mình
Toàn lớp chất vấn, trao đổi thảo luận
*Bớc 4: Phân tích và đánh giá kết quả.
HS tự đánh giá.
GV nhận xét, đánh giá chốt lại ý quan trọng.

nhóm
mình)

GV nhận
xét,
đánh giá
chốt lại ý

Toàn lớp
chất vấn
trao đổi
thảo luận

GV yểm trợ về mặt sư phạm

Thiết kế minh hoạ
Tiết 62: Nhân với số có ba chữ số

Lớp 4

Mục tiêu:
58


- Học sinh biết cách nhân với số có ba chữ số
- Vận dụng vào giải các bài tập có liên quan.
Cách tiến hành

Bớc1: HS tiếp nhận nhiệm vụ:
ở vơng quốc ớc mơ có một nàng công chúa cực kì xinh đẹp. Chẳng may,

Dùng quy tắc một số nhân với một tổng
164 x 123 = 164 x ( 100 + 23 )
= 164 x 100 + 164 x 23
Đây toàn là phép nhân với số có hai chữ số ( HS đã học).
Phát hiện 3: Đa về kiểu phép nhân với số có ba chữ số tròn trăm, tròn
chục và số có hai chữ số (Tách tổng)

59


Tách số có ba chữ số thành tổng của số tròn trăm với số tròn chục và số có hai
chữ số
- Dùng phép cộng nhng cách khác
Theo quy tắc: một số nhân với một tổng
164 x 123 = 164 x ( 100 + 10 + 13 )
= 164 x 100 + 164 x 10 x 164 x 13
- Phép nhân với 100, 10: quá dễ
- 164 x 13 là nhân với số có hai chữ số: đã học
Phát hiện 4: Đa về kiểu phép nhân với số tròn trăm, tròn chục và số có một
chữ số (Tách tổng)
Tách số có ba chữ số thành tổng của số tròn trăm với số tròn chục và số có một
chữ số
- Tách theo phép cộng:
164 x 123 = 164 x ( 100 + 20 + 3 )
= 164 x 100 + 164 x 20 + 164 x 3
164 x 100 có dạng nhân với số tròn trăm ( HS đã học)
164 x 20 có dạng nhân với số có hai chữ số( HS đã học)
Phát hiện 5: Đa về kiểu phép nhân với số tròn trăm và số có hai chữ số
(Tách hiệu)
Tách số có ba chữ số thành hiệu của số tròn trăm với số có hai chữ số


Phát hiện 9: HS đặt tính
60


x

164
123

x

164
123

492
328
164

492
328
164

52644

20172

Từ các phát hiện HS báo cáo, chúng tôi cho toàn lớp thảo luận dựa trên
các tiêu chí sau:


- Vậy nó đợc đặt nh thế nào so với tích riêng thứ nhất?
61


* Kết luận: Tích riêng thứ ba gồm có 16 nghìn 4 trăm đơn vị nên tích riêng thứ
ba phải đợc đặt lùi sang bên trái hai cột so với tích riêng thứ nhất.
Bớc 4: GV tổng kết thảo luận
Chúng tôi cho HS tự nhận xét cách làm ở phát hiện 9 và tự rút ra quy
tắc nhân với số có ba chữ số bằng cách sau: 492, 328 và 164 đợc gọi là gì?
(HS đã biết 492 là tich riêng thứ nhất, 328 là tích riêng thứ hai - dựa vào
bài nhân với số có hai chữ số) và từ đây các em có thể dễ dàng suy ra 164 gọi
là tịch riêng thứ 3.
Để giúp HS khắc sâu cách làm, chúng tôi đặt câu hỏi:
Các tích riêng đợc đặt nh thế nào?
+ Tích riêng thứ 2 đợc viết lùi sang bên trái một cột (so với tích riêng
thứ nhất).
+ Tích riêng thứ 3 đợc viết lùi sang bên trái hai cột (so với tích riêng thứ
nhất).

62