NH NG GIÁ TR NGH THU T TIểU BI U C A TRANH DỂN GIAN VI T
NAM T O M T I M NHỊN M I TRONG VI C NH HỊNH GIÁO D C
TH M M TRONG GIAI O N HI N NAY

Võ V n L c - Tr

1.

ng b môn M Thu t T o Hình
Khoa Ngh Thu t
Tr ng i h c ng Tháp

tv nđ :
Gíao d c ngh thu t Vi t Nam hi n nay đang là m t v n đ thách th c l n
tr c s phát tri n th i đ i, nh ng ph ng pháp gi ng d y ch ng trình đào t o
giáo viên ngh thu t đã không còn sát h p tr c nhu c u c a xã h i. Các lo i hình
ngh thu t đ ng đ i phát tri n, s g n k t và đ nh hình phát tri n th m m dân t c
đang là m t v n đ c n đ c xem sét và coi tr ng. H th ng giáo trình đào t o giáo
viên ngh thu t c a chúng ta hi n nay đang còn n ng tính th c hành, thi u tính lí
lu n nghiên c u, phân tích c m th đáng giá sát th c nh ng giá tr ngh thu t c a
dân t c, chính v n đ đó chúng ta đang b quên nh ng giá tr ngh thu t mà cha
ông chúng ta đ l i. Nh ng giá tr bi u tr ng t tranh dân gian, ngh thu t đình
làng, ngh thu t c a các dân t c thi u s … là m t tài s n vô cùng to l n đáng trân
tr ng và c n ph i thi t l p nên m t ch ng trình nghiên c u nghiêm túc, nh m lãnh
h i nh ng giá tr ngh thu t đó trong gi ng d y và giáo d c th m m cho th h tr .
Có nhi u đi m l i ích khi chúng ta tr v nghiên c u di s n v n c c a cha ông làm
n n t ng cho giáo d c th m m , m t là cung c p nhi u v n ki n th c cho sinh viên,
qua đó giáo d c nên ý th c t tôn dân t c, t hào nh ng giá tr to l n mà m i th
h tr ph i bi t phát huy và sáng t o nên, nh m nuôi d ng nh ng giá tr ngh thu t
đó s ng mãi v i th i gian. i u đáng nói đây trong các ch ng trình đào t o giáo
viên m thu t c ng ch d ng l i nh ng bài h c c b n tr ng l p, thi u s sát

Tính minh tri t trong tranh dân gian ông H chia ra nhi u m ng chúc
t ng và th cúng m i th lo i các ngh nhân đi sâu kh c ho nh ng nét tiêu bi u,
tinh th n sinh ho t và đ i s ng tâm linh c a ng i dân làng h ; nh ng b c tranh
nh
àn l n, m t b c tranh thu c v m ng chúc t ng, vào nh ng ngày t t ng i
dân l c vi t mua v đ dán vào nh ng ngôi nhà làm vui nhà vui c a.Ngh nhân đã
khéo kh c ho hình t ng đàn l n to béo n n ng, s nh n và t o t c trên hình th
các con l n, hình t ng vòng xoáy âm d ng kh c ho ý đ minh tri t r t c th
qua tác ph m “ chính vòng âm d ng và hình t ng con l n đã ch ng t m t n i
dung liên quan ch t ch đ n thuy t âm d ng ng hành “[7.37]. S s p x p các con
l n quay qu n bên nhau, gi a đàn l n con và l n m hoà nh p vào nhau th hi n s
sinh sôi n y n , t o ra m t b c c ch t ch . S phân chia m ng l n và m ng nh ,
cách b trí các m ng màu “ trong nh xanh t nhiên –chàm –vàng hoa hiên, đ -son
tr ng -đi p, đen –tro than, nâu -c nâu “ [10.228] ph i h p vào nhau t o ra gam
màu “ t i sáng n i dung vui v , ng ngh nh, đ n gi n hoá các khái ni m c a tri t
h c và tinh th n “[10. 228] thông qua b c tranh đàn l n đã th hi n đ c quan ni m
tri t lí c a ng i vi t c , h bi t khái quát cô đ ng các hình t ng c a đ i s ng
nh ng con v t đ th hi n tính khát v ng c u mong cho cu c s ng c a h . “ Không
nh ng th tranh đàn l n còn ch ng t nguyên lí trong s v n đ ng c a v tr theo
thuy t Âm D ng Ng Hành “ [7.40]
Trong m ch ngu n ý th c sáng t o khác ng i ngh nhân làng h tìm ki m
ph ng th c sáng t o, và th hi n tính t t ng khác nh b c tranh Th y đ cóc
đây là b c tranh giàu ý v có giá tr t t ng minh tri t bi u t ng cho m t nét v n


hoá ph ng ông.Các ngh nhân đã miêu t trong b c tranh là c th gi i cóc, nhái
nh ng r t nh n nh p trong l p h c v i m t th y ch ng i ch m ch trên chi c
s p đang d y h c. Hình t ng sinh v t, nh ng chúng l i có hành đ ng nhân cách
hoá nh con ng i “trong t ng th b c c b c tranh các ngh nhân có ý th c đ c
vào dòng ch ( Lão oa đ c gi ng) t c là ông ch m t mình ng i gi ng d y. Hình

môi tr ng công vi c, ch c n ng c a dòng tranh và tính ph c v c a dòng tranh đã
t o nên m t giá tr th m m , ph n ánh c a t duy nông nghi p, c a nông thôn Vi t
Nam. Thông qua môi tr ng s ng nông nghi p “nó tác đ ng chi ph i nhi u ho t
đ ng, t duy và lao đ ng c a con ng i, trong đi u kiên đó con ng i sáng ta ra
các s n ph m v n hoá, các lo i hình v n hoá ngh thu t mang d u n vùng, mi n
g n v i môi tr ng”[9.34]. T s hình thành và phát tri n ý th c và h th ng t duy
lao đ ng có tính vùng mi n làm cho dòng tranh ông h có giá tr minh tri t riêng
bi t .
Tính minh tri t trong tranh dân gian ông H đ c chia ra nhi u m ng chúc
t ng và th cúng… m i th lo i các ngh nhân đi sâu kh c ho nh ng nét tiêu
bi u, tinh th n sinh ho t và đ i s ng tâm linh c a ng i dân làng h ; nh ng b c
tranh nh
àn l n là m t b c tranh thu c v m ng chúc t ng, vào nh ng ngày t t
ng i dân L c Vi t mua v đ dán vào ngôi nhà t o không khí vui t i trong ngày


xuân.Ngh nhân đã khéo kh c ho hình t ng đàn l n to béo n n ng, hình kh i no
tròn, s t o tác trên hình th các con l n vòng xoáy âm d ng kh c ho ý đ minh
tri t r t c th qua tác ph m, theo Nguy n V Tu n Anh “ chính vòng âm d ng và
hình t ng con l n đã ch ng t m t n i dung liên quan ch t ch đ n thuy t âm
d ng ng hành “[7.37].S s p x p các con l n quay qu n bên nhau, gi a đàn l n
con và l n m hoà nh p vào nhau th hi n s sinh sôi n y n , t o ra m t b c c
ch t ch . S phân chia m ng l n và m ng nh , cách b trí các m ng màu “ trong
nh xanh t nhiên –chàm –vàng hoa hiên, đ -son- tr ng -đi p, đen –tro than, nâu
-c nâu “ [11.228] ph i h p vào nhau t o ra gam màu “ t i sáng n i dung vui v ,
ng ngh nh, đ n gi n hoá các khái ni m c a tri t h c và tinh th n”[11.228.] thông
qua nh ng b c tranh đàn l n đã th hi n đ c quan ni m tri t lí c a Ng i Vi t c ,
chính h đã bi t khái quát cô đ ng các hình t ng c a đ i s ng nh ng con v t đ
th hi n tính khát v ng c u mong cho cu c s ng,“Không nh ng th tranh “ đàn l n
“ còn ch ng t nguyên lí trong s v n đ ng c a v tr theo thuy t Âm D ng Ng

s 4 và 9)”[ 7.56] nh v y các ngh nhân ngoài s th hi n
đ p hình th c h có chú ý đ n các tính minh tri t trùng kh p trong Hà
.
i s ng t nhiên và c ng đ ng thôn xã vi t nam c ng t o đi u ki n cho
ng i nông dân có cách hình th c ti p c n tính tri t lí v con ng i và v tr , đ


sáng t o ra nh ng giá tr “v n hoá ngh thu t là s n ph m trí tu c a con ng i
đ c n y sinh trong quá trình hình thành và phát tri n c a l ch s con
ng i”[9.39]
Trên tinh th n sáng t o ngh thu t dân gian đ c tích l y t đ i này đ n đ i
khác, mang nh ng t ch t n ng h u, ch n ch t c a n p s ng quê nhà c a ng i
Vi t Nam b c b , ngoài ra tranh dân gian mang m t giá tr bi u tr ng giàu tính
tri t lý c a m t l i t duy đ y tính tri t h c c a ng i Ph ng ông.
Trong toàn h th ng tranh dân gian ông H Vi t Nam ngoài m t s tranh
mang tính l ch s chúc t ng phê phán thói h t t x u c a ng i dân và còn ph n
ánh nên m t cu c s ng m i tinh th n m i trong b c tranh.
Y u t châm bi m trong tranh, đ c kh c h a vào nh ng con ng i c th đ c
bi t h th ng quan l i c a xã h i phong ki n Vi t Nam, thì tranh dân gian ông H
còn t n t i nhi u b c tranh mang m t giá tr tri t lý sâu s c nh ch n trâu th i sáo,
phú quý, ng h , đàn l n, đàn cá, tam d ng khai thái, ch i trâu, nhân ngh a, l
trí,vinh hoa,… nh ng tác ph m đó mang m t giá tr ngh thu t và m t giá tr t
t ng vô cùng sâu s c và to l n trong t duy sáng t o c a ng i nông dân Vi t
Nam, t đây chúng ta có m t cái nhìn v quan ni m v t duy tri t c a ng i
nông dân Vi t Nam có m t t ng th c suy ngh phán đoán tr c nh ng hi n t ng
cu c s ng, và chính đi u đó tác đ ng vào tâm th c t o hình c a h có m t ý ngh
v t nhiên v v tr r t l n lao.Chính đi u đó t o ra m t giá tr ngh thu t đ c s c
c a m t dòng tranh tiêu bi u c a dân t c. Nh ng giá tr đây mang m t y u t đi n
hình giá tr tri t lý trong tranh dân gian ông H là m t t duy riêng bi t c a ý
ngh bi u tr ng m t t duy nông nghi p, đi u đó không trùng l p v i tranh th y

xung quanh b c c là n m chú h , t ng tr ng cho n m màu khác nhau, màu đ
t ng tr ng cho hành h a, màu tr ng t ng tr ng cho hành kim, màu xanh t ng
tr ng cho hành m c, màu đen t ng tr ng cho hành th y và đi u đ c bi t ngay
chính gi a b c tranh h b trí chú h màu vàng t ng tr ng cho hành th “ theo
thuy t âm d ng ng hành, hành th là s quy tang c a b n hành kia trong chu k
v n đ ng c a ng hành “[7.21], chính vì v y chú h màu vàng đ c xây d ng l n
h n c có vai trò quy t đ nh cùa b c tranh. S t ng hòa các m i quan h màu s c
trong tranh ng h là m t s h i t v tr trong m t b c tranh, chính y u t đó b c
tranh ng h v a bi u hi n nh ng giá tr t t ng tri t lí, mà còn cho chúng ta th y
tính th m m dân gian có m t giá tr hi n đ i trong cách dùng màu, đ t o ra m t
b ng màu t i sáng r c r .
N m trong m ch tri t lí đó c a tranh dân gian ông H b c tranh đàn l n c ng
mang ý ngh a tri t lí khác, các ngh nhân đã khai thác t ng chi ti t mang tính bi u
t ng sinh đ ng “ b c tranh nh m t l i chúc lành cho m t n m m i t t đ p”
[4.37] ngoài ra b c tranh đàn l n mang m t ý ngh a ý v b ng s kh c ch m hình
t ng vòng tròn âm d ng trên c th hình t ng c a con l n mang m t giá tr tri t
lý m t t ch t giàu tính Ph ng ông, s kh c ch m đó bi u tr ng cho m t ý
ngh a sinh đ ng trên tinh th n c u mong cho nh ng ngày xuân vui t i an lành c
mu n mang l i cho cu c s ng sinh sôi n y n cháu con tràn đ y, hình t ng chú
l n m g i lên cho ng i ta m t s liên t ng t t v s sung m ng và tràn đ y s c
s ng, xung quanh hình t ng chú l n m vây quanh chú l n m , các chú l n con
vui đùa n n t o ra m t không khí vui t i. Giá tr ti u bi u trong t t c hình t ng
chú l n s khái quát v i hình ch nh t và quy t t ng th b c tranh c ng là c u trúc
hình ch nh t, và chính đi u đó s quan h v i vòng xoáy âm d ng t o ra m t s
vuông tròn hòa quy n vào nhau nh đ t tr i v n v t, m con đang quy n hòa thành
m t th th ng nh t, tình yêu th ng m u t nh đang g n ch t nhau. Không ph i
đi u ng u nhiên các ngh nhân ch đ a các hình t ng âm d ng vào trong tranh
đ trang trí cho b c tranh mà chính đi u đó mang m t tinh th n tri t lí có tính bí
n và “liên quan đ n h c thuy t ng hành”. V m t màu s c trên tranh t o ra s hài
hòa theo s t ng ph n các c p màu xanh l c (m c) đ t c nh màu đ (h a) vàng

có tính v n hi n c a dân t c.
2.3. Quan ni m tri t lí bi u tr ng trong tranh Hàng Tr ng ;
Tính tri t lí trong tranh dân gian Hàng Tr ng; S hình thành và phát tri n c a
tranh dân gian Hàng Tr ng ph n nh t duy sáng t o đ c bi t c a c ng đ ng, t ng
l p đ c tr ng c a xã h i Vi t Nam trong giai đo n th k XVIII.S tinh x o trong
k thu t và ch tác tranh mang tính trí tu ph n nh t duy thành th c a ng i dân
qua nh ng tác ph m. C ng đ ng xã h i t o nên nh ng nét th m m có giá tr . “Nó
có ý ngh vai trò quan tr ng trong đ i s ng v n hoá c a c ng đ ng, nhu c u không
th thi u v ng trong xã h i nó góp ph n hình thành nhân cách con ng i, thúc đ y
h ng say lao đ ng, sáng t o v n hoá, phát tri n t duy con ng i, sáng t o ra
nh ng s n ph m mang tính v n hoá th hi n tài n ng, trí tu , tri th c hi u bi t,
thông minh tài hoa c a nhân dân”.[10.23-24]. Tranh Hàng Tr ng c ng không n m
ngoài quy lu t đó, đem l i nh ng giá tr b t h , th hi n minh tri t tiêu bi u thông
qua nh ng b c tranh L ng nghi sinh t t ng “ qua b c tranh mà t nó đã kh ng
đ nh tính minh tri t trong cách xây d ng hình t ng và cách b c c và kí hi u trên
b c tranh.Trên tay hình t ng đ a bé c m thái c c đ bi u t ng cho thái c c
sinh l ng nghi l ng nghi sinh t t ng t t ng sinh bát quái”. H n n a hình
t ng hai chú bé có b n thân hình bi u t ng c a “t t ng”, b n đ a bé k t c u
b c c l i t o thành hình vuông bi u t ng cho “Âm’.Trên b c tranh l i kh c ho
hình t ng con rùa t ng tr ng cho n n v n hoá có ch vi t c a L c Vi t, s k t
c u s p x p hình t ng chú bé đ ng trên l ng rùa là m t d u hi u t ng tr ng s c
s o có ý đ v ngu n g c và dòng gi ng L c Vi t.
Tính tâm linh làm nên m t t duy c a tranh Hàng Tr ng trong đó tính t
t ng trong t ng b c tranh bi u hi n m t giá tr riêng bi t mang nhi u y u t t o
hình. S đan xen gi a s lý hình t ng và b c c màu s c và tính linh ho t trong
h a ti t c a tranh là cho b c tranh l i có m t s c s ng m ng m v i th i gian; m c


dù hi n nay tranh Hàng Tr ng không còn n a nh ng ngày nay v n còn đó có nh ng
giá tr tiêu bi u đi n hình c a m t th i in d u n qua bao nhiên th h .





Tài li u tham kh o
[1] Tr n Lâm B n(1993) Hình T ng Con Ng i Trong Ngh Thu t T o Hình
Truy n Th ng,NXB M Thu t,
[2] Nguy n Quân (2005) Con M t Nhìn Cái p, NXB M Thu t,
[3] Nguy n Quân- Phan C m Th ng(1991) M thu t làng, NXB M Thu t
Hà N i,
[4] Nguy n Bá Vân- Chu Quang Tr ( 1984) Tranh dân gian Vi t Nam, NXB
V n Hóa,
[5] Hòai Lam(1991)B ên ch ng v đ i s ng th m m và ngh thu t, NXB Tr ,
[6] Vi n ngh thu t- B v n hóa(1976)V tính dân t c c a ngh thu t t o hình,
NXB V n Hóa,
[7] Nguy n V Tu n Anh (2002)Tính minh tri t trong tranh dân gian Vi t
Nam,NXB VHTT, 2002
[8] Nguy n ình Nh (2002)Tìm hi u và ng d ng h c thuy t ng hành.NXB
V n Hóa Dân T c,
[9] V ng Hòang L c(2007) Nguyên lí h i h a tr ng đen, NXB M Thu t,
[10] Lê Ng c Canh,(1999) V n hóa dân gian Vi t Nam – Nh ng Thành T ,
NXB VHTT,
[11] Nguy n Quân- Phan C m Th ng(1989) M thu t c a ng i vi t, NXB
M Thu t Hà N i,