ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP.HCM
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA VĂN HÓA HỌC

YẾM CỦA PHỤ NỮ VIỆT NAM

SINH VIÊN: NHUYỄN THỊ HIỀN
MSSV: 1056140009
LỚP: VĂN HÓA HỌC K04
SỐ TT:

TPHCM, NĂM 2012


Mục lục:
Phần dẫn nhập.............................................................................................................................................3

1.2. Lý do chủ quan..........................................................................................4
Chương I. những vấn đề chung....................................................................................................................9

1.1.1. Định nghĩa................................................................................................9
................................................................................................................................................................... 15
Chương II. Yếm trong đời sống trần tục của người Việt Nam....................................................................15

2.1. Chiếc yếm mặc lúc lao động...................................................................15
2.2. Yếm mặc lúc ở nhà..................................................................................17
2.3. Yếm mặc lúc hội hè, lễ tết.......................................................................18
2.4. Yếm trong tình yêu – lễ cưới..................................................................20
2.5. Yếm trong thơ ca, ca dao, dân gian.......................................................22
3.1. Người làm yếm...............................................................................................................................25
3.2. Chiếc áo yếm...................................................................................................................................25

3


Ngày nay những nét văn hóa truyền thống của chiếc áo yếm đang bị phai
nhạt và biến đổi không ít quá trình phát triển của đất nước. Đặc biệt trong bối
cảnh xã hội đang tiếp xúc với nền văn hóa phương Tây. Do đó tìm hiểu đặc
trưng vai trò của chiếc áo yếm truyền thống là một vấn đề cấp thiết hôm nay.

1.2. Lý do chủ quan
Là người tập nghiên cứu chúng tôi rất có hứng thú với sự đa dạng, phong
phú của trang phục dân tộc. Khai thác đề tài này chúng tôi nghĩ áo yếm không
đơn thuần chỉ là trang phục để mặc che ngực che thân là tấm vải vuông có hai
dây quàng sau cổ và buộc sau lưng mà nó biểu đạt nhiều văn hóa tinh thần của
người Việt.
Trong khuôn khổ chương trình đào tạo cử nhân chuyên nghành văn hóa
học. Chúng tôi chọn đề tài “áo yếm trong trang phục truyền thống Việt Nam”
làm bài nghiên cứu khoa học trong văn hóa học. Đây là hướng tếp cận có ý
nghĩa vì văn hóa trang phục luôn đóng một vai trò quan trọng trong nền văn
hoa dân tộc Việt Nam.

2.

Mục đích nghiên cứu
Mục đích của bài nghiên cứu là góp phần làm rõ và bao quát chiếc

áo yếm truyền thống trên lĩnh vực văn hóa. Qua đó một lần nữa khẳng định áo
yếm là trang phục truyền thống của người việt, tồn tại từ xưa tới nay. Nhận
diện chiếc áo yếm trong hệ thống trang phục truyền thống Việt Nam.
Bình thường ai cũng biết áo yếm dùng để mặc trong, che ngực phụ
nữ, phổ biến ở thời xưa. Nhưng do quá quen thuộc nên ít ai để ý áo yếm xuất

góc trên khoét hình bán nguyệt, đính hai sợi dây vải buộc ra sau cổ, ở hai goác
đối diện nhau vắt sang hai bên sườn đính thêm hai sợi dây nữa buộc ra sau
5


lưng, bốn sợi dây này gọi là dải yếm. Đây là một loại đồ mặc đặc thù của
người Việt, với nhiều cổ, nhiều mà phong phú. Yếm âu mặc đi làm thường
ngày ở nông thôn, yếm trắng mặc thường ngày ở thành thị, yếm đào, yếm
hồng, yếm thắm dùng trong lễ hội. Chiếc yếm đi vào thơ ca, là biểu tượng của
tình yêu đôi lứa. Đồng thời chiếc yếm để đối phó với khí hậu nóng bức.
Với bài viết các đồ trang phục trong công trình văn hóa Việt nam đỉnh
cao đại việt (2004) của Nguyễn Đăng Duy đề cập: đồ mặc vữa người trên của
phụ nữ xưa là chiếc yếm. Yếm được may từ một vuông vải mỗi bề khoảng
40cm, góc yếm được khoét cổ tròn đính hai dải buộc ra sau gáy, hai góc bên
trái đính hai dải buộc ra sau lưng. Góc dưới dắt vào trong cạp váy. Yếm mặc
ngày thường khác với mặc lễ tiết, hội hè, cưới hỏi. Yếm chủ yếu dùng để che
bộ ngực, bụng. Yếm trở thành biểu tượng tình yêu, đi vào ca dao. Ngày nay
yếm vẫn được mặc bởi phụ nữ Mường hoặc các diễn viên sân khấu diễn những
cảnh thích hợp.
Trong cuốn cơ sỡ văn hoá Việt nam (3-2005)của Trần Diễm Thúy
có nói: chiếc yếm là mảnh vải che trước ngực có hai dây trên cột ra sau cổ, hai
dây dưới buộc thắt lưng ong. Bốn sợi dây này gọi là dải yếm màu sắc của yếm
được sữ dụng trong những hoàn cảnh khác nhau. Yếm đi vào ca dao, thể hiện
tình cảm của người phụ nữ.
Trong trang phục Việt nam từ truyền thống đến hiện đại (2005) qua
bài viết các quy định về trang phục của triều đình của Nguyễn Thị Đức: Yếm
là một miếng vải vuông đặt chéo trước ngực người mặc. Ở một góc (trên)
khoét hình tròn làm cổ yếm hay khoét hình chữ V. Thường là xẻ nông những
cũng có loại xẻ sâu xuống phía dưới, có đặc điểm ở góc nhọn yếm cổ xẻ có ba
đường khâu nối như hình chân chim có tác dụng trang trí, đồng thời giữ cho cổ

ngực, mặc cài khuy hay không cài khuy cũng là loại áo đặc trưng có nguồn gốc
bản địa.

3.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là chiếc áo yếm truyền thống của phụ nữ ngày xưa,
vai trò, công dụng, tác động của chiếc yếm.
Phạm vi nghiên cứu là chiếc yếm trong tổng thể trang phục truyền thống
Việt Nam trong khoảng thời gian từ khi bắt đầu hình thành (thời vua Hùng) tới
khi chiếc yếm trở thành trang phục truyền thống và được sữ dụng phổ biến
7


(đầu thế kỷ XX). Để nằm trong một hệ thống hoàn chỉnh về thời gian nên bài
nghiên cứu có đề cập một khía cạnh nào đó về chiếc yếm ngay nay ( bổ sung)
và đặc biệt nghiên cứu trong giới nữ.

4.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn.

Về lý luận: Bài nghiên cứu làm sáng tỏ áo yếm là trang phục truyền thống
của chính người Việt Nam sang tạo không phải do du nhập ở ngoài vào. Ngay
từ thời Hùng Vương đã xuất hiện áo yếm có đầy đủ các yếu tố để trở thành
trang phục truyền thống. Đồng thời bài nghiên cứu cung cấp tư liệu một cách
có hệ thống có thể dùng làm tài liệu cho sinh viên không chuyên ngành và
chuyên nghành văn hóa học, những người quan tấm đến vấn đề trang phục.
Về lý luận thực tiễn: Khơi dậy niềm tự hào đối vơi trang phục truyền thống

truyền thống.
Dựa vào những đặc điểm, vai trò, từ góc nhìn bên ngoài đời sống và tâm
thức bên trong của người Việt Nam, những cơ sỡ lý luận và thực tiễn trên
chúng tôi chia làm ba chương như trên. Trong hai chương: chương 2 và
chương 3 thì chương 2 là trọng tâm của vấn đề, nhưng để có một góc nhìn
hoàn thiện về chiếc yếm, chúng tôi nghiên cứu thêm chương 3. Chương 3 sẽ có
nội dung, số trang ít hơn chương 2.

Phần nội dung
Chương I. những vấn đề chung
1.

Cơ sỡ lý luận

1.1. Khái niệm
1.1.1.

Định nghĩa

Áo yếm là một thứ trang phục (nội y) không thể thiếu của người phụ nữ
Việt xưa, gồm một tấm vải hình thoi hoặc hình vuông có sợi dây để quàng vào
cổ và buộc vào sau lưng, được dùng như một dạng áo trong để che ngực.
1.1.1.
Phân loại
Chiếc yếm gồm có 3 loại

9


-

10


sau gáy. Bước sang thế kỷ XX, áo yếm được sữ dụng rất phổ biến, rộng rãi với
nhiều kiểu dáng và mẫu mã phong phú.
Ngày xưa, số hàng hóa do các thợ dệt sản xuất và bán ra thị trường cũng
khá nhiều và địa điểm trao đổi buôn bán chủ yếu của nghành dệt ở các đô thị,
đặc biệt là ở phố Thăng Long và Phố Hàng Đào. Đến cuối thế kỷ XIX thực dân
Pháp đã đặt tên cho phố Hàng Đào là “phố tơ lụa”. “Phường Hàng Đào nhuộm
điều”, phường này thời Lê-Trịnh có đình Đồng Lạc lưu giữ tấm bia thờ bà
Diệu Duyên là tổ nghề làm cổ yếm, nơi đây xưa kia là chợ bán cổ yếm của
Kinh Đô (nay là số nhà 38 phố Hàng Đào). Qua các thờ Đinh, Lê, Trịnh,
Nguyễn, trên các pho tượng cổ đều thấy hiện diện chiếc áo yếm.
Ngày nay có nhiều nhà thiết kế đã trở lại với chiếc yếm truyền thống, với
rất nhiều mẫu mã phong phú, đa dạng, cải tiến phù hợp với thời đại hơn, với
nhiều màu sắc xanh, đỏ, vàng, trắng nhưng vẫn giữu được nét đẹp của chiếc
yếm truyền thống. Yếm vân xuất hiện ở những nhà hàng mang phong cách
truyền thống, vẫn đi cùng những cô gái hát quan họ, diễn viên trên sân khấu ở
những hoàn cảnh thích hợp, những lễ hội truyền thống của dân tộc, các cụ già
ở mieemd bắc cũng còn mặc yếm thường ngày trong chiếc áo cánh, một số phụ
nữ Mường cũng vẫn còn mặc yếm.
1.3. Cách thắt yếm.
Mặc yếm có hai cách thắt yếm.
Dải yếm được kéo qua cổ phía sau lưng buông lơi, tết nút hoa, hai đầu
dải yếm như hai giọt lệ so le rủ xuống mông.
Sau khi buộc cổ yếm, phần thân yếm được nới dài thắt chéo hình chữ
V rồi vắt ra đằng trước, sau đó tết nút buông dải yếm trước bụng dấu ẩn ở
trong yếm. Cách thắt này tạo nét thon cho thân hình và kín đáo. Có thể đính
một dây xà tích hình quả đào có chạm trỗ hoa văn bằng bạc đựng vôi ăn trầu.
Đây là trang phục truyền thống của người việt cổ rất độc đáo.

ẩm, che ngực hay làm mát cơ thể, chống lại côn trùng. Tất cả đều liên quan
mật thiết đến môi trường tự nhiên cũng như trình độ phát triển cộng đồng
người lúc này. Những hình khối, đường nét, màu sắc của chiếc yếm biểu đạt về
thẩm mỹ, biểu tượng tinh thần của con người, của xã hội.
2.2. Mang giá trị lịch sữ - văn hóa.

12


Thời nào thì con người cũng có thể ăn mặc theo sỡ thích riêng nhưng cái đó
không thể thoát ly khỏi sự ràng buộc của truyền thống và sự quy định của thời
đại. Ăn mặc là tổng hòa giữa con người với tự nhiên và xã hội. Chiếc yếm tập
trung tính truyền thống và tính hiện đại, nó cho thấy từ thời Lý, Trần trang
phục đã phát triển và xuất hiện nhiều kiểu cách hơn.
Ăn mặc phải phù hợp với điều kiện thời tiết, khí hậu, để bảo vệ sức khỏe,
chống lại môi trường bất lợi. Những nguyên liệu may áo yếm đều có sẵn trong
tự nhiên như tơ chuối, sợi đay, gai, tơ tằm, sợi bông, những loại vải nhẹ,
thoáng mát phù hợp với thời tiết nóng ẩm.
2.3. Tôn lên chiếc lưng ong của người phụ nữ.
Theo quan niệm truyền thống của người Việt, một cô gái đẹp là phải có cái
lưng ong thắt đáy nhỏ nhắn như cái lưng ong. Người Việt xưa cho rằng những
cô gái với cái lưng ong không chỉ mang một dáng hình đẹp mà còn đầy đủ
những đức hạnh của một người vợ, người mẹ.
Đàn bà thắt đáy lưng ong
Đẵ khéo chiều chồng lại khéo nuôi con
Người Việt cổ sống gắn liền với nền văn minh lúa nước, luôn mong muốn
con đàn cháu đống để tăng sức lao động, chỉ quan tâm đến sự sinh sản thịnh
vượng của mùa màng, lúa gạo, hoa trái và nhân lực làm ruộng, nên đã tự nhiên
mà theo tín ngưỡng phồn thực, và điều đó đã chi phối quan niệm về vẻ đẹp của
họ. Người con gái được coi là đẹp phải có lưng ong và phải biết tôn vinh cái

14


Chương II. Yếm trong đời sống trần tục của
người Việt Nam.
2.1. Chiếc yếm mặc lúc lao động
Nước ta là nước nhiệt đới nóng ẩm1, do vậy, ăn mặc của con người phải phù
hợp với điều kiện thời tiết, khí hậu, để chống lại những hiện tượng bất lợi của
môi trường, và bảo vệ sức khỏe. Từ thời xa xưa ông cha ta khi làm vải mặc, đã
chọn những nguyên liệu có sẵn trong thiên nhiên như sợi tơ chuối, sợi đay, gai,
sợi tơ tằm và sợi bông, hầu như không dùng các loại nguyên liệu từ lông, da
súc vật. Do đó chiếc yếm cũng được làm từ
những nguyên liệu có sẵn trong từ thiên
nhiên này2. Những nguyên liệu thực vật này
vừa có sẵn, vừa làm ra vải nhẹ, mỏng, hoặc
thoáng mát, phù hợp với thời tiết nóng ẩm.
Do vậy quần áo mặc sao cho phù hợp với
diều kiện tự nhiên nóng ẩm của nước ta phải
1

Có khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa, miền Bắc có bốn mùa xuân, hạ, thu,Hình
đông,1:miền
haitrong
mùa,cuộc
mùa sống
nắng và
ChiếcNam
yếmcó
nâu
mùa mưa, mieend Nam đặc biệt nóng quanh năm không có mùa lạnh. người phụ nữ

nâu là lựa chọn của tất cả phụ nữ lúc đi làm, màu nâu giống màu của đất hòa
quyện vào đất để vừa chống nắng vừ chống bẩn 4. Tất cả mọi sự lựa chọn đều
xuất phát từ nhu cầu hoàn cảnh của cuộc sống mà nên.
Ở vào thời nhà Nguyễn trong lao động, các bà, các cô miền Bắc, Bắc Trung
Bộ thường mặc áo cánh ngắn bằng vải dấn nâu, cổ tròn, viền nhỏ tà mờ,đa số
không cài nút trước ngực. Bên trong là tấm yếm tơ tằm màu nâu non. Loại
3

Truyền thuyết kể lại nghề dệt xuất hiện từ thời vua Hùng là do người con gái thứ 6 của vua Hùng đã sang tạo ra
nghề dệt.
4

Có rất nhiều tài liệu đều nói như thế, và thực tế cũng cho thấy điều đó.

16


yếm, hai dải buộc ra sau là hai miếng vải hình tam giác dài vắt chéo ngang ở
sau lưng rồi buộc ra phía trước. Hình thức loại yếm này kín cả ngực; bụng và
một phần lưng, do đó người phụ nữ có thể không mặc áo ngoài, tay để trần.
Làm lụng, tay xách nách mang dưới thời tiết nóng bức như vậy thì chiếc
yếm là lựa chọn phù hợp nhất đối với người phụ nữ mà không phải là áo dài,
áo tứ thân, hay các loại trang phục khác.

2.2. Yếm mặc lúc ở nhà.
Ngày xưa đàn bà con gái Việt ai cũng mặc yếm để che ngực, và thường tự
tay cắt may lấy bằng chất liệu tơ tằm,
không ai bán yếm ngoài chợ, coi đó
là lộ liễu, ngay khi giặt cũng phải
phơi ở chỗ kín đáo5.



thật thà, lam lũ, toát lên nét đẹp thôn quê. Vải bông vừa mát vừa bền, lại rẻ để
may yếm trắng nõn và rất được ưa chuộng bởi các cô gái nông thôn xưa. Chiếc
yếm trắng còn được ca tụng bằng ca dao, dân ca:
Yếm trắng mà vã nước
Vã đi vã lại anh đồ yêu thương
Hay bị các anh chàng chọc ghẹo:
Cô kia yếm trắng lòa lòa
Lại đây đập đất trồng cà với anh
Bao giờ cà chín, cà xanh
Anh cho một quả để dành mớm cơm6.

2.3. Yếm mặc lúc hội hè, lễ tết.
Những ngày hội hè, lễ tết là những ngày sinh hoạt cộng đồng. Đó là những
ngày sinh hoạt, vui chơi...theo phong
tục truyền thống. Đó cũng là lúc quá
trình giao tiếp diễn ra đậm đặc nhất.
Trong những ngày đó ai cũng phải
chuẩn bị cho mình một bộ trang phục
mới nhất và đẹp nhất mà mình có.
Sự khác biệt của việc sữ dụng trang
phục ngày thường và trang phục lễ hội,
lễ tết... là biểu hiện của một nếp sống
văn hóa cao, tõ rõ sự tôn trọng cộng
đồng, tôn trọng nghi lễ, thể hiện ý thức

hình 3: Sự lựa chọn của người phụ nữ trong
ngày hội


không phải chỉ là cho mình mà còn vì

picture1_400_01.jpg

mọi người, vì nếp sống đẹp của cộng

đồng và một phần vì danh dự của bản thân, gia đình và dòng tộc.
Trong những ngày đó yếm vóc, yếm nhiễu là những loại vải quý và đắt tiền
được các cô gái giả đình khá giả mặc. Những loại yếm cải khác được may bằng
những loại vải rẻ tiền hơn được các cô gái nông thôn mặc, khoác bên ngoài là
chiếc áo tứ thân cũng có màu sắc sặc sỡ. Tất cả mọi người đều sáng sủa, xinh
đẹp trong những chiếc váy yếm, nó cho thấy một hội hè mang nhiều màu sắc
văn hóa. Nhưng mặc lên thì như nhau không phân biệt giàu nghèo, đẳng cấp,
bất cứ người đàn bà con gái nào cũng được mặc yếm tùy theo màu mà họ thích
trong những ngày hội.
Lễ tết là những ngày con người được nghỉ ngơi sau những ngày làm việc,
đàn bà con gái vẫn luôn trung thành với chiếc yếm của mình, nó đã trở thành
sự tự hào, hãnh diện của phụ nữ thời xưa.

19


2.4. Yếm trong tình yêu – lễ cưới.
Trai gái dân tộc Việt xưa khi yêu nhau thường mượn trang phục để ví von
và bày tỏ tình cảm, cũng bỡi lễ giáo khi xưa: “nam nữ thụ thụ bất thân”, người
con trai và người con gái không được tự tiện gặp nhau, tâm tình hay thân mật,
do đó vào những dịp hội hè, lễ tết, khi có dipk họ thường ý tứ bày tỏ cảm xúc,
tình cảm bằng cách mượn trang phục để hát, để ví, để thể hiện những điều
mong muốn của bản thân. Ngày xưa dường như chiếc yếm là thứ trang phục
đại diện cho sự thể hiện tình yêu đôi lứa, là vật chứng nhận tình yêu, công

Ta về như lạt buộc khăn nhớ mình.
Ta về ta cũng nhớ mình,
Nhớ yếm mình mặc, nhớ tình mình trao.
Những cách diễn đạt tình yêu thật kín đáo mà dễ thương biết chừng nào.
Khi nhắc tới chiếc yếm là nhắc tới chủ nhân của nó:
Con cò lặn lội bờ ao
Hỡi cô yếm đào lấy chú tôi chăng?
Hay:
Hỡi cô yếm đỏ lòm lòm
Lại đây tôi gả thằng còm cho cô...
Trong lễ cưới, từ xưa đến nay nhân dân ta bao giờ cũng coi trọng nghi lễ,
thể thức chú trọng tổ chức cưới xin cho đúng nghi lễ, tươm tất, chu đáo, đẹp
đẽ. Một trong những biểu hiện về mặt hình thức để đạt được yêu cầu đó trong
ngày cưới chính là vấn đề trang phục. Ngoài sự chú trọng tất yếu là cô dâu chú
rễ còn có phần trang phục của người đứng ra tổ chức và những người dự lễ.
Vì đây là ngày vui mừng, hạnh phúc, ngày đánh dấu bước ngoặt quan trọng
của cô dâu chú rễ nên trang phục rất được chú trọng. Vải tơ tằm là loại vải
được các quý cô, quý bà chốn kinh thành ưa chuộng nhất.
Thời xưa bộ trang phục của các cô dâu. Bên trong áo cánh trắng là chiếc
yếm hoa đào có dải lụa bạch. Cho thấy chiếc yếm không thể tách rời người phụ
nữ Việt xưa ngay cả trong ngày đám cưới. Những cô gái khác đi dự lễ cũng
mặc cho mình chiếc yếm đẹp nhất và có màu hồng hoặc màu đỏ thể hiện sự

21


chúc mừng hạnh phúc cũng như tôn trọng lễ cưới. Chiếc yếm lúc nào cũng
được xem là đẹp và hợp thời trang mọi nơi, mọi lúc.

2.5. Yếm trong thơ ca, ca dao, dân gian

được nhiều câu thơ hay, và hay về nhiều mặt: nghệ thuật, tâm cảm và phong
tục. Trên ba kích thước ấy, có lẽ Nguyễn Bính là người lưu lại nhiều thơ Tết,
thơ Xuân hay nhất, từ tâm sự tha hương đến hình ảnh mùa xuân đất nước hay
ngày Tết dân tộc. Trong đó chiếc yếm lại hiện diện.
Trên đường cát mịn một đôi cô
Yếm đỏ khăn thâm trẩy hội chùa
Gậy trúc dắt bà già tóc bạc
Tay lần tràng hạt miệng nam mô
(1973, Tâm hồn tôi)
Trong bài tơ Vịnh Ốc Nhồi, tương truyền của bà, có chuyện “bốc yếm” lẳng
lơ hơn:
Bác mẹ sinh ra phận ốc nhồi
Lăn lóc đêm ngày đám cỏ hôi
Quân tử có thương thì bóc yếm
Xin đừng ngó ngoáy lỗ trôn tôi.
Trong bài Chợ Tết, chỉ trong hai câu thơ ngắn, Đoàn văn Cừ đã mô tả hai
loại yếm khác nhau:
Cô yếm thắm che môi cười lặng lẽ
Thằng em bé nép đầu bên yếm mẹ
23


Và phải đến tập thơ Về Kinh Bắc (1959-1960, xuất bản 1994) chúng ta mới
tìm thấy nhiều hình tượng đẹp về dải yếm, từ người mẹ:
Mùa chưa về
Tu hú gọi Em đi tìm Mẹ
Dãy tre xa giấu biệt dải khăn diều
Khi gậy nắng ăn mày đã quăng sau núi
Hàng tre nhả yếm trả Mẹ về
Lều dột đón mưa đêm


3.2. Chiếc áo yếm.
Với câu chuyện tình lãng mạn liên quan đến chiếc yếm đã nổi rõ lên tâm
thức của người Việt.
Truyện kể ngày xưa ở thị trấn Tào Xuyên huyện Hoằng Hóa tỉnh Thanh
Hóa. Vào một ngày xuân, hoa đào nỡ rộ. Chàng võ sinh họ Đỗ làng nghĩa nhà
nghèo, đi thơ thẩn ra bến sông vắng theo lối hoa đào, ngắm nhìn mọi cảnh vật
xung quanh. Chàng đang lúc buồn nên bước sang làng Vĩnh lúc nào không hay
biết. Bỗng chàng thấy thấp thoáng một bóng cô thôn nữ. Chàng Đỗ nhận ra là
cô hàng rượu xinh đẹp, nết na vẫn thường mời gọi chàng nếm thử rượu, tuy

25