Tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu vào giảng dạy bộ môn hóa học ở trường phổ thông –
chương trình hóa học 11- ban cơ bản

MỞ ĐẦU
1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Thủy triều tại Nam Bộ ngày càng dâng cao hơn, nước biển xâm thực
nhiều hơn ở đồng bằng sông Cửu Long, đặc biệt số lần mưa bão trong năm
nhiều hơn, cường độ bão ngày càng mạnh hơn, mà đợt mưa lũ tại Bắc và Nam
Trung Bộ hồi tháng 10-2011 vừa qua là một ví dụ, cho thấy biến đổi khí hậu
ngày càng rõ nét, và tác động của nó đến Việt Nam nói riêng và Thế giới nói
cùng ngày càng mạnh mẽ, trực tiếp ảnh hưởng đến đời sống của con người.
Trên các phương tiện truyền thông, các thuật ngữ “biến đổi khí hậu”, “băng
tan”, “trái đất nóng lên”, “ hiệu ứng nhà kính” đang được nhắc đến ngày càng
nhiều. Do đặc điểm vị trí địa lý, Việt Nam đứng thứ 5 trong danh sách các
nước bị ảnh hưởng bởi khí hậu toàn cầu.
Ngày 2/12/2008, chương trình mục tiêu quốc gia ứng phó với biến đổi
khí hậu đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt (quyết định số
158/2008/QĐ-TTg ) nhằm bảo đảm sự phát triển bền vững của đất nước, phát
triển nền kinh tế theo hướng cacbon thấp, và tham gia cùng cộng đồng quốc tế
trong nỗ lực giảm nhẹ biến đổi khí hậu, bảo vệ hệ thống khí hậu trái đất.
“Giáo dục phát triển bền vững là một phương tiện quan trọng
nhằm xây dựng một hành lang toàn cầu ứng phó với biến đổi khí hậu. Chúng
ta thấy rằng, khi người tiêu dùng và công dân có ý thức trách nhiệm thì hành
động cụ thể của họ có thể đóng góp vào việc giải quyết các thách thức như
biến đổi khí hậu. " trích lời phát biểu của ông Mark Richmond, Giám đốc
Điều phối về giáo dục của Liên Hợp Quốc. Tại Việt Nam dự kiến sau năm
2015, giáo dục về biến đổi khí hậu sẽ được đưa vào thành môn học đại cương
lồng ghép trong chương trình giảng dạy của tất cả các cấp học từ mầm non
đến đại học và được lấy tên là môn học Giáo dục môi trường. Với tầm quan
trọng của giáo dục trong việc ứng phó với biến đổi khí hậu thì tại sao chúng
ta không làm ngay bây giờ mà phải chờ đến sau năm 2015?

Tích hợp những nội dung liên quan đến biến đổi khí hậu vào trong một
số bài giảng cụ thể.
4. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
Học sinh lớp 11A1 và 11A2 trường THPT Thái Hòa
Trang 2


Tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu vào giảng dạy bộ môn hóa học ở trường phổ thông –
chương trình hóa học 11- ban cơ bản

5. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
Sách giáo khoa lớp 11- ban cơ bản.
“ Biến đổi khí hậu đã tác động khắp Việt Nam” (trích lời dẫn của
nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường Đặng Hùng Võ) vì vậy
việc giáo dục biến đổi khí hậu ngày càng trở nên cấp thiết. Trong thực tế
giảng dạy môn hóa học hiện nay, chúng ta đã tích hợp giáo dục bảo vệ môi
trường vào việc dạy và học bộ môn. Giáo dục bảo vệ môi trường chủ yếu nói
đến sự ô nhiễm môi trường ( ô nhiễm đất, nước, không khí) nhưng chưa nói
đến biến đổi khí hậu vì vậy có thể nói đây là một đề tài có tính mới trong điều
kiện thực tế hiện nay.

Trang 3


Tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu vào giảng dạy bộ môn hóa học ở trường phổ thông –
chương trình hóa học 11- ban cơ bản

NỘI DUNG
A. CƠ SỞ KHOA HỌC
1. BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU

Khí nhà kính: là những khí có khả năng hấp thụ các bức xạ sóng dài
(hồng ngoại) được phản xạ từ bề mặt trái đất khi được chiếu sáng bằng ánh
sáng mặt trời, sau đó phân tán nhiệt lại cho trái đất, gây nên hiệu ứng nhà
kính.Các khí nhà kính chủ yếu bao gồm: hơi nước, CO2, CH4, N2O, O3, các
khí CFC.

Trang 4


Tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu vào giảng dạy bộ môn hóa học ở trường phổ thông –
chương trình hóa học 11- ban cơ bản

Hình 3: Hình ảnh mô phỏng hiệu ứng nhà kính

Tên khí nhà
kính

Công thức

Tốc độ tăng nồng
độ mỗi năm

Hiệu quả nhà kính
so với một phân
tử CO2

Cacbon đioxit

CO2


N2O

0.25%

300

4. HẬU QUẢ CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
- Nhiệt độ trái đất tăng lên.
- Băng tan ( băng tại hai cực trái đất , tại một số đỉnh núi như
Himalaya)
- Nước biển dâng.
- Bão lũ, úng lụt, hạn hán, sa mạc hóa
- Hải lưu đại dương thay đổi : Ennino và Lanina
- Tần xuất thiên tai, cường độ và thời gian xảy ra đều theo hướng xấu
đi.
5. TÍCH HỢP

Trang 5


Tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu vào giảng dạy bộ môn hóa học ở trường phổ thông –
chương trình hóa học 11- ban cơ bản

Tích hợp giáo dục về biến đổi khí hậu vào giảng dạy bộ môn là cách kết hợp
một cách có hệ thống các kiến thức hóa học với kiến thức biến đổi khí hậu
một cách hài hòa và thống nhất.
Giáo dục biến đổi khí hậu là giáo dục tổng thể nhằm trang bị những
kiến thức về biến đổi khí hậu cho học sinh phổ thông qua môn hóa học sao
cho phù hợp với từng đối tượng, từng cấp học.


Trang 6


Tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu vào giảng dạy bộ môn hóa học ở trường phổ thông –
chương trình hóa học 11- ban cơ bản

Để giảm biến đổi khí hậu, cần phải giảm phát thải các khí gây hiệu ứng
nhà kính, trong đó có N2O. Vậy cần làm gì để giảm lượng khí N 2O phát thải
vào khí quyển ?
* Giảm bớt việc đốt nhiên liệu hóa thạch, tìm nguồn năng lượng thay
thế nhiên liệu của động cơ đốt trong ( dùng năng lượng hiđro, xăng sinh học,
sử dụng năng lượng điện( bình acqui )…).
* Đối với N2O trong khí thải công nghiệp, và quá trình xử lí rác thải thì
cần có qui trình xử lí N2O trước khi thải ra khí quyển.
* Ví dụ: các nhà máy xử lý nước thải thường biến đổi hóa học các chất
dinh dưỡng chứa nitơ hòa tan để hạn chế tác động đối với môi trường nước,
nhưng quá trình này lại sinh ra N2O. Để hạn chế thải N2O, một số nhà máy
xử lí nước thải tại Mỹ người ta đã dùng các vi khuẩn khác nhau để chuyển
hóa các nitrat thành N2 không gây ảnh hưởng đến môi trường và khí hậu.

Hình 4: Nước thải công nghiệp chưa sử lí có Hình 5: khí thải công nghiệp có chứa N2O
chứa N2O.

Hình 6: khí thải của động cơ đốt trong của xe ôtô có chứa N2O
Trang 7


Tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu vào giảng dạy bộ môn hóa học ở trường phổ thông –
chương trình hóa học 11- ban cơ bản




Tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu vào giảng dạy bộ môn hóa học ở trường phổ thông –
chương trình hóa học 11- ban cơ bản

- Giảm sử dụng nhiên liệu bằng cách tắt các thiết bị điện khi không cần
thiết.
- Trồng cây xanh.

Nhà máy phong điện ở Bình Thuận

Các tua bin gió tại nhà máy điện gió Tuy Phong tỉnh Bình Thuận

Bài 16 HỢP CHẤT CỦA CACBON
Gv đặt câu hỏi: Ngoài lượng CO2 sinh ra do đốt cacbon, thì CO2 còn được
sinh ra từ nguồn nào? Làm sao để giảm lượng CO 2 sinh ra từ những nguồn
này?
* Các nguồn sinh ra CO2
- Nhiệt phân muối cacbonat ( chủ yếu là nhiệt phân đá vôi trong sản
xuất vôi, sản xuất xi măng …)
- Đốt cháy các hợp chất hữu cơ, quá trình lên men trong sản xuất bia,
rượu…
Trang 9


Tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu vào giảng dạy bộ môn hóa học ở trường phổ thông –
chương trình hóa học 11- ban cơ bản

- Sinh ra do quá trình hô hấp của người và động vật
Gia tăng lượng khí CO2 trong khí quyển

chương trình hóa học 11- ban cơ bản

Nhà máy xi măng Tuyên Quang có sử dụng hệ thống lọc bụi tĩnh
điện.

Bài 20 MỞ ĐẦU VỀ HÓA HỌC HỮU CƠ
Đặc điểm chung của hợp chất hữu cơ là kém bền với nhiệt và dễ cháy
( như xăng, dầu, khí ga…). Giáo viên thuyết trình vì hợp chất hữu cơ là hợp
chất của cacbon nên khi cháy thu được sản phẩm là CO2.
Đặt câu hỏi cho học sinh: Quá trình cháy của hợp chất hữu cơ sinh ra khí CO 2
có ảnh hưởng gì đến cuộc sống của chúng ta ?
 CO2 là tác nhân gây hiệu ứng nhà ứng ( biến đổi khí hậu).
Ngoài nguyên tố cacbon, một lượng lớn các hợp chất hữu cơ cũng chứa
nguyên tố hiđro ( như hiđrocacbon, các dẫn xuất của hiđrocacbon) nên sản
phẩm cháy ngoài CO2 còn có hơi nước cũng là một chất gây hiệu ứng nhà
kính.
+ Làm thế nào để giảm thiểu lượng CO2, H2O sinh ra do sự cháy các
hợp chất hữu cơ ?
 Các hợp chất hữu cơ khi cháy đều tỏa ra nhiều nhiệt nên được sử
dụng làm năng lượng ( xăng, dầu, khí ga, etanol…) vì vậy cần tìm ra và phát
triển những nguồn năng lượng mới không phụ thuộc vào cacbon ( như phong
gió, thủy điện, năng lượng mặt trời….).
- Xăng và dầu được sử dụng làm nhiên liệu trong động cơ xe máy, xe
ôtô… Vì vậy để giảm khí CO2 thải ra từ động cơ các loại xe này nên hạn chế
sử dụng các loại phương tiện cá nhân, nên sử dụng các phương tiện công
cộng như xe buýt, tàu điện ngầm…, sử dụng xăng sinh học thay cho xăng,
dầu hiện nay.
- Trồng nhiều cây xanh .

Trang 12

thiên nhiên), thì một lượng lớn metan cũng được sinh ra từ các quá trình sinh
học, như sự men hoá đường ruột của động vật nhai lại ( như trâu, bò) , sự
phân giải kỵ khí ở đất ngập nước, ruộng lúa, cháy rừng và đốt nhiên liệu hoá
thạch. CH4 thúc đẩy sự ôxy hoá hơi nước ở tầng bình lưu. Sự gia tăng hơi
nước gây hiệu ứng nhà kính mạnh hơn nhiều so với hiệu ứng trực tiếp của
CH4. Hiện nay hàng năm khí quyển thu nhận khoảng từ 400 đến 765x10 12g
CH4.
* Vậy làm thế nào để giảm bớt lượng CH4 thải vào khí quyển ?

 Ngoài lượng metan có nguồn gốc tự nhiên, thì chúng ta có thể giảm
bớt lượng metan bằng cách bảo vệ rừng, hạn chế việc đốt nhiên liệu hóa
thạch. Đồng thời bằng phương pháp hóa học chuyển CH 4 thành C2H2
( axetilen) để điều chế PVC theo PTHH:

Đốt khí metan từ nguồn khí biogas.

Hầm khí biogas

Từ metan có thể điều chế được các hợp chất CF 2Cl2, CFCl3…gọi chung
là freon, viết tắt là CFC. CFC được dùng làm chất sinh hàn trong các máy
lạnh, tủ lạnh, chất xịt trong các loại thuốc trừ sâu, các loai sơn, làm chất chữa
cháy, dung môi trong mĩ phẩm. Tuy có nhiều ứng dụng, nhưng các khí này
khi thải ra môi trường thì có thể phá hủy tầng ozon, gây hiệu ứng nhà kính
( biến đổi khí hậu). CFC–11, CFC-12 gây hiệu ứng nhà kính so với CO 2 lần
lượt gấp 12000 và 16000 lần, là tác nhân gây hiệu ứng nhà kính đứng thứ hai
sau CO2. Đây là các chất rất bền, khó bị phân hủy. Vậy làm thế nào để giảm
tác động của CFC đối với sự biến đổi khí hậu?
 CFC là chất được sản xuất nhân tạo, chúng không có trong tự nhiên.
Vì vậy để giảm tác động xấu của CFC chúng ta cần ngưng các hoạt động sản
xuất và cấm sử dụng CFC. Ở Việt Nam đã cấm nhập khẩu toàn bộ các chất


Tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu vào giảng dạy bộ môn hóa học ở trường phổ thông –
chương trình hóa học 11- ban cơ bản

* Câu hỏi trắc nghiệm
Câu 1: Những biểu hiện của biến đổi khí hậu là
A. Sự nóng lên của khí quyển và trái đất nói chung. Sự thay đổi thành
phần và chất lượng khí quyển có hại cho môi trường sống của con người và
các sinh vật trên trái đất.
B. Sự dâng cao mực nước biển do tan băng dẫn tới sự ngập úng của các
vùng đất thấp, các đảo nhỏ trên biển.
C. Sự di chuyển của các đới khí hậu tồn tại hàng nghìn năm trên các
vùng khác nhau của trái đất dẫn tới nguy cơ đe doạ sự sống của các loài sinh
vật, các hệ sinh thái và hoạt động của con người.
D. Cả A, B, C
Câu 2: Nguyên nhân gây biến đổi khí hậu là do
A. Do hoạt động của con người.
B. Do sự vận động của tự nhiên.
C. Do hoạt động của con người và sự vận động của tự nhiên nhưng
hoạt động của con người đóng là nguyên nhân chủ yếu.
D. Do hoạt động của con người và sự vận động của tự nhiên trong đó
sự vận động của tự nhiên là nguyên nhân chủ yếu.
Câu 3: Hoạt động nào của con người gây biến đổi khí hậu?
A. Đốt các nhiên liệu hóa thạch ( than, xăng, dầu….) tạo ra CO2
B. Khai thác rừng và các hệ sinh thái một cách quá mức.
C. Các hoạt động sản xuất tạo ra nhiều khí thải, bụi
D. Cả A, B ,C
Câu 4: Các khí gây hiệu ứng nhà kính ( được gọi là khí nhà kính) gồm:
A. CO2, CFC, N2O, CH4


quyển?
A. Tìm nguồn năng lượng thay thế cho nguồn năng lượng tạo thành
bằng việc đốt nhiên liệu hóa thạch.
B. Trồng nhiều cây xanh, bảo vệ rừng, bảo vệ các hệ sinh thái.
C. Sử dụng tiết kiệm các nguồn năng lượng hiện có
D. Cả A,B,C
Câu 9: Sử dụng nguồn năng lượng nào không phát thải các khí gây hiệu ứng
nhà kính?
A. Năng lượng mặt trời, năng lượng gió, năng lượng thủy điện, năng
lượng hạt nhân.
B. Năng lượng mặt trời, năng lượng gió, năng lượng thủy điện, năng
lượng nhiệt điện.
C. Năng lượng mặt trời, năng lượng nhiệt điện, năng lượng thủy điện,
năng lượng hạt nhân.
D. Năng lượng nhiệt điện, năng lượng gió, năng lượng thủy điện, năng
lượng hạt nhân.
Câu 10: Chất nào đóng vai trò chủ yếu gây hiệu ứng nhà kính?
A. CFC

B. Metan

C. CO2

D. N2O

* Câu hỏi thu hoạch: - Hãy kể một số hoạt động ở địa phương nơi em
sinh sống có phát thải các khí gây hiệu ứng nhà kính? ( minh họa bằng hình
ảnh)
- Theo các em cần làm gì để giảm lượng khí gây
hiệu ứng nhà kính ( tác nhân gây biến đổi khí hậu) phát thải ra môi trường? ở

Tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu vào giảng dạy bộ môn hóa học ở trường phổ thông –
chương trình hóa học 11- ban cơ bản

quan làm cho giờ học sôi nổi hơn, sinh động hơn. Đồng thời giúp các em có
nhận thức đầy đủ về vai trò và trách nhiệm của mình đối việc gióp phần bảo
vệ môi trường. Như các nhà khoa học đã khẳng định 90% nguyên nhân gây
biến đổi khí hậu là do con người, vì vậy chính con người phải có các hành
động cụ thể để chống lại sự biến đổi đó. Mỗi con người dù lớn hay nhỏ đều có
thể có những hành động phù hợp để góp phần giảm thiểu sự biến đổi khí hậu.
Với lứa tuổi học sinh, khi còn ngồi trên ghế nhà trường hãy trang bị cho các
em những kiến thức, hiểu biết về biến đổi khí hậu để các em có những hành
động phù hợp với lứa tuổi góp phần cùng thế giới ứng phó, giảm thiểu sự biến
đổi khí hậu. Vì vậy tôi nhận thấy đề tài này có ý nghĩa trong việc giáo dục học
sinh hình thành ý thức và thói quen bảo vệ môi trường qua những hành động
thiết thực hàng ngày trong cuộc sống của các em. Với đề tài này tôi thiết nghỉ
hoàn toàn có khả năng áp dụng trong việc giảng dạy bộ môn hóa học ở các
trường phổ thông.
Tuy nhiên, việc tích hợp mới dừng lại ở một số bài giảng, một khối lớp,
còn mang tính riêng lẻ vì vậy nó chưa đầy đủ và mang tính hệ thống nên hiệu
quả chủ yếu dừng lại ở mặt tuyên truyền hiểu biết về biến đổi khí hậu, hình
thành ý thức bảo vệ môi trường, bảo vệ cuộc sống... Để biến những hiểu biết
về biến đổi khí hậu thành những hành động cụ thể, tôi nghĩ cần tích hợp và
lồng ghép giáo dục biến đổi khí hậu phải được thực hiện đồng bộ ở các khối
lớp. Vì vậy theo tôi đề tài này có thể phát triển theo hướng mở rộng sự tích
hợp ở tất cả các khối lớp có học bộ môn hóa học.
Trên đây là một vài kinh nghiệm nhỏ về ứng dụng tích hợp bảo môi
trường trong dạy học bộ môn ở trường phổ thông mà tôi muốn chia sẻ với quý
thầy, cô đồng nghiệp. Dù bản thân tôi đã nỗ lực rất nhiều song bài viết có thể
còn có những hạn chế. Kính mong quý thầy, cô đồng nghiệp đóng góp ý kiến
để bài viết được hoàn thiện hơn. Xin chân thành cảm ơn mọi ý kiến đóng góp