BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC
=====o0o=====

HÀ THỊ HƢƠNG

TÍCH HỢP GIÁO DỤC BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 11

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Sơn La, năm 2015


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC
=====o0o=====

HÀ THỊ HƢƠNG

TÍCH HỢP GIÁO DỤC BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 11

Chuyên ngành: Lí luận và phƣơng pháp dạy học Địa lí

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Ngƣời hƣớng dẫn: ThS. Nguyễn Thị Huệ

Sơn La, năm 2015


4. Phƣơng pháp nghiên cứu ................................................................................... 8
4.1 Phƣơng pháp thu thập, tổng hợp tài liệu ......................................................... 8
4.2 Phƣơng pháp phân tích số liệu thống kê ......................................................... 8
4.3 Phƣơng pháp điều tra, quan sát ....................................................................... 8
4.4 Phƣơng pháp thực nghiệm sƣ phạm ................................................................ 9
5. Dự kiến đóng góp của đề tài.............................................................................. 9
6. Cấu trúc đề tài ................................................................................................. 10
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ................................................................................. 11
Chƣơng 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TÍCH HỢP GIÁO DỤC
“BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU” TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 11 ......................... 11
1.1. Cơ sở lí luận ................................................................................................. 11
1.1.1. Một số khái niệm liên quan đến tích hợp giáo dục BĐKH ....................... 11
1.1.1.1. Biến đổi khí hậu ..................................................................................... 11
1.1.1.2. Giáo dục BĐKH ..................................................................................... 11
1.1.1.3. Khái niệm tích hợp ................................................................................. 12
1.1.1.4. Tích hợp giáo dục BĐKH ...................................................................... 12
1.1.2. Khái quát chung về BĐKH ....................................................................... 13
1.1.2.1. Tình hình BĐKH trên Thế giới và Việt Nam ........................................ 13
1.1.2.2. Nguyên nhân của BĐKH ....................................................................... 16
1.1.3. Vai trò của tích hợp giáo dục BĐKH ........................................................ 18


1.2. Cơ sở thực tiễn ............................................................................................. 19
1.2.1. Đặc điểm chƣơng trình SGK Địa lí lớp 11 ............................................... 19
1.2.1.1. Về cấu trúc nội dung của sách giáo khoa ............................................... 19
1.2.1.2. Về hình thức thể hiện ............................................................................. 20
1.2.2. Đặc điểm tâm lí học sinh THPT................................................................ 21
1.2.3. Tình hình giáo dục BĐKH trong trƣờng THPT nƣớc ta hiện nay ............ 24
Chƣơng 2. TÍCH HỢP GIÁO DỤC BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TRONG DẠY HỌC
ĐỊA LÍ LỚP 11 .................................................................................................. 27

2. Kiến nghị ......................................................................................................... 59
2.1. Đối với các cấp lãnh đạo và các nhà quản lí ................................................ 59
2.2. Đối với nhà trƣờng ....................................................................................... 60
2.3. Đối với các thầy cô giáo ............................................................................... 61
2.4. Đối với học sinh ........................................................................................... 61
TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................... 62
PHỤ LỤC


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
STT

Từ viết tắt

Từ viết đầy đủ

1

BĐKH

2

HS

Học sinh

3

GV


Đông Nam Á

9

UNEP

Liên Hợp Quốc

10

ĐHSP

Đại học sƣ phạm

11

IPCC

Tổ chức nghiên cứu liên chính phủ về BĐKH

12

PV

Biến đổi khí hậu

Phát vấn


DANH MỤC HÌNH

̀ h thành , phát triển năng lực hành động , năng lƣ̣c giải
quyế t vấ n đề cho h ọc sinh (HS) chứ không đơn thuần là lí thuyết. Tuy nhiên vì
không tổ chức thành môn học cụ thể nên các em HS chƣa vận dụng đƣợc hết khả
năng nhận thức và ý thức của mình trong việc bảo vệ môi trƣờng.
Ở bậc trung học phổ thông (THPT) trong nhƣ̃ng năm ho c̣ qua, viê ̣c da ̣y ho ̣c
tích hợp đƣợc thực hiện ở nhiều môn học nhƣ : Sinh học, Địa lí, Hóa học, Giáo
dục công dân ,… với nội dung và thời lƣợng khá nhiều . Trong đó môn Địa lí là
một môn học gắn liền với các yếu tố tự nhiên, dân cƣ, kinh tế - xã hội (KT –
XH) toàn cầu, các nƣớc và vùng lãnh thổ. Vì vậy, Địa lí là môn học có nhiều
thuận lợi để tích hợp giáo dục BĐKH. Song song với đó là tích hợp giáo du ̣c ý
thƣ́c bảo vê ̣ môi trƣờng , tích hợp giáo dục kĩ năng sống , tích hợp tiết kiệm năng
lƣơ ̣ng, tích hợp giáo dục dân số,…
Tăng cƣờng giáo dục đƣợc coi là “chìa khóa” hiệu quả để cá nhân và cộng
đồng ứng phó với thách thức BĐKH. Vì vậy tích hợp giáo dục BĐKH trong dạy
học ở trƣờng THPT là một việc làm cần thiết và có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc,
1


giúp ngƣời học hiểu và nắm vững nội dung học tập, quan tâm đến vấn đề bảo vệ
khí hậu, biết rõ hơn nguyên nhân, hậu quả của nó. Củng cố và nâng cao ý thức,
hành vi, trách nhiệm bảo vệ và đề ra những giải pháp sống thân thiện với môi
trƣờng nhằm bảo vệ và ứng phó với BĐKH.
Với những lí do trên , tôi cho ̣n vấn đề : “tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu
trong giảng dạy môn địa lí lớp 11” làm nhiệm vụ nghiên cứu của mình.
2. Mục tiêu, nhiệm vụ, giới hạn của đề tài
2.1. Mục tiêu
Đề tài tập trung vào việc đƣa ra biện pháp tích hợp giáo dục BĐKH trong
giảng dạy môn Địa lí lớp 11 THPT nhằm giáo dục cho HS ý thức bảo vệ và ứng
phó với những BĐKH.
2.2. Nhiệm vụ

Cũng từ hội nghị Stốckhôm, chƣơng trình môi trƣờng Liên Hợp Quốc
(UNEP) đƣợc thành lập. Sau đó UNEP kết hợp với UNESCO khai trƣơng
chƣơng trình giáo dục BĐKH quốc tế (International Environmental Education
Programme - IEEP). Chính IEEP đã tổ chức hội thảo quốc tế về giáo dục BĐKH
tại Bêôgrat (thủ đô Nam Tƣ c..0ũ) từ ngày 13 đến 22 tháng 10 năm 1975. Kết
quả cuộc hội thảo này là đƣa ra hiến chƣơng Bêôgrat, trong đó đƣa ra các
nguyên tắc và các hƣớng dẫn cho chƣơng trình giáo dục BĐKH toàn cầu. Theo
sau hội thảo Bêôgrat, hàng loạt các cuộc hội thảo vùng đƣợc diễn ra ở Brazavil
(châu Phi), Băng Cốc (châu Á), Cô - Oét (các nƣớc Ả Rập), Bôgôta (châu Mĩ
Latinh và vùng biển Caribê), Henxinki (châu Âu). Ở châu Á một cuộc hội thảo
cũng đƣợc tổ chức tại Băng Cốc vào tháng 11 năm 1976. Ở đây, những ngƣời
tham gia hội thảo đã đƣa ra 15 khuyến nghị tập trung vào bốn lĩnh vực sau:
+ Chƣơng trình giáo dục BĐKH
+ Bồi dƣỡng nguồn lực
+ Giáo dục BĐKH phi chính quy
+ Soạn thảo tài liệu, xây dựng các phƣơng tiện giảng dạy tích hợp giáo dục
BĐKH.
Tiếp theo hội nghị các khu vực, từ ngày 14 đến 26 tháng 10 năm 1977, một
hội nghị quốc tế về giáo dục BĐKH đƣợc tổ chức tại Tbilisi (Cộng hòa Grudia),
gồm 66 đại biểu của 66 nƣớc thành viên của UNESCO. Hội nghị này là đỉnh cao

3


của giai đoạn xây dựng chƣơng trình và đặt cơ sở cho sự phát triển giáo dục
BĐKH trên bình diện quốc tế.
Sau các hội nghị trên, một cuộc hội nghị quốc tế về tích hợp giáo dục
BĐKH do UNESCO và UNEP đƣợc tổ chức từ ngày 17 đến 21 tháng 08 năm
1987 tại Matsxcơva, gồm 300 chuyên gia của 100 nƣớc và các quan sát viên
IUCN (Hội thảo bảo vệ tài nguyên và thiên nhiên quốc tế) cùng các tổ chức

đào tạo thế hệ tƣơng lai thích ứng kịp thời với BĐKH.
- Cụ thể hóa chƣơng trình mục tiêu quốc gia, ngành Giáo dục đã phê duyệt
kế hoạch hành động ứng phó với BĐKH của ngành trong giai đoạn 2011 – 2015
thông qua quyết định 4620/QĐ-BGDĐT ngày 12/10/2010. Ngành giáo dục đã
chỉ rõ kế hoạch ứng phó của mình và một trong các kế hoạch chính là lồng ghép
giáo dục BĐKH vào các bậc học, cấp học vào năm 2015.
- Tháng 06/2008, nhà xuất bản Khoa học kĩ thuật đã xuất bản dự án “Nâng
cao nhận thức và tăng cƣờng năng lực cho địa phƣơng trong việc thích ứng và
giảm nhẹ BĐKH, góp phần thực hiện Công ƣớc khung của Liên Hiệp Quốc và
Nghị định thƣ Kyoto về BĐKH”, mã số VN/05/009 do Chƣơng trình tài trợ các
dự án nhỏ. Quỹ môi trƣờng toàn cầu (GEFSPG) tài trợ, các tỉnh Lào Cai, Ninh
Thuận và Bến Tre là tổ chức đồng tài trợ. Trung tâm khoa học công nghệ Khí
tƣợng thủy văn và Môi trƣờng, Liên hiệp các Hội khoa học và Kỹ thuật Việt
Nam là tổ chức đề xuất và chủ trì thực hiện dự án trong 2 năm 2006 – 2007,
nhằm mục đích nâng cao nhận thức về BĐKH và tăng cƣờng năng lực quản lí
của các địa phƣơng tham gia dự án trong việc xây dựng và thực hiện kế hoạch
hành động thích ứng và giảm nhẹ BĐKH. Dự án còn nhằm tuyên truyền, phổ
biến kiến thức về BĐKH trong cộng đồng các địa phƣơng tham gia dự án, góp
phần nâng cao nhận thức trong toàn xã hội. Trong dự án này, các nhà nghiên cứu
đã đƣa ra những chiến lƣợc giảm nhẹ BĐKH cũng nhƣ chiến lƣợc thích ứng với
BĐKH đều là hợp phần của chính sách ứng phó với BĐKH.
- Tại hội thảo “Tăng cƣờng giáo dục BĐKH trong giáo dục chính quy và
phi chính quy” ngày 14 và 15 tháng 10 năm 2010 đã có rất nhiều bài báo cáo,
bài viết nói về vấn đề tích hợp giáo dục BĐKH cho nội dung chƣơng trình Địa lí
nói chung và chƣơng trình Địa lí THPT nói riêng trong đó có hơn 35 bài báo và
báo cáo khoa học đề cập đến các vấn đề cơ bản của việc nghiên cứu và tổ chức

5



6


- Bộ giáo dục và đào tạo – Giáo dục ứng phó với BĐKH (tài liệu tập huấn
cho cán bộ quản lí ngành Giáo dục (khu vực Đồng bằng sông Cửu Long) đã
trình bày các khối kiến thức chung về BĐKH, tác động của BĐKH và thiên tai
đối với một số lĩnh vực KT-XH, sức khỏe con ngƣời, ứng phó với BĐKH và
đƣa ra các giải pháp ứng phó với BĐKH trong các ngành kinh tế và giáo dục.
Mục tiêu cụ thể của cuốn tài liệu này nhằm:
+ Nâng cao nhận thức cho các cán bộ quản lí ngành giáo dục về BĐKH và
ứng phó với BĐKH.
+ Tăng cƣờng năng lực, kĩ năng, hình thành thái độ - hành vi của cán bộ
qản lí về BĐKH và ứng phó với BĐKH.
+ Chủ động chỉ đạo việc đƣa các nội dung về tích hợp giáo dục BĐKH vào
chƣơng trình giáo dục các cấp học, trình độ đào tạo và tìm kiếm các giải pháp
ứng phó với BĐKH và phòng tránh thiên tai.
Nhƣ̃ng năm gầ n đây cũng đã có nhiề u giáo viên

(GV), giảng viên nghiên

cƣ́u về viê ̣c tić h hơ ̣p giáo d ục BĐKH vào các chƣơng triǹ h ho ̣ c tâ ̣p chiń h khóa ,
ngoại khóa:
- Nguyễn Tho ̣ Nhân (2009), Biế n đổ i khí hâ ̣u và năng lƣơ ̣ng, NXB Tri thƣ́c.
- Nguyễn Đƣ́c Vũ (2009), kế t hơ ̣p nghiên cƣ́u và giáo du ̣c BĐKH trong
trƣờng phổ thông . Kỉ yế u hô ̣i thảo về BĐKH trƣờng

ĐHSP Hà Nô ̣i tháng 10

năm 2009.
- Biề n Văn Minh, Phạm Quang Chinh (2009), “Tích hơ ̣p nô ̣i dung giáo d ục

Trong đề tài có phần thực nghiện sƣ phạm có sử dụng phƣơng pháp này
bằng cách vận dụng lý thuyết xác xuất và thống kê toán học để phân tích, xử lý
các kết quả thu đƣợc sau khi thực nghiệm nhằm xác định phát triển các đối
tƣợng và làm tăng tính chính xác khách quan cho kết quả nghiên cứu của đề tài.
4.3 Phương pháp điều tra, quan sát
Đó là phƣơng pháp đi khảo sát thực tế ở trƣờng THPT Khúc Thừa Dụ để
nắm rõ tình trạng việc tích hợp giáo dục BĐKH trong dạy học Địa lí ở các
trƣờng THPT hiện nay. Đối tƣợng điều tra là các GV Địa lí và HS của trƣờng
8


THPT Khúc Thừa Dụ. Dự giờ của một số GV đang dạy tại các trƣờng THPT,
điều tra bằng các phiếu câu hỏi về thực trạng giáo dục BĐKH qua môn Địa lí
trong nhà trƣờng phổ thông. Phân tích các kết quả để thấy đƣợc tính khả thi của đề
tài và sự ủng hộ của GV và HS đối với việc tích hợp nội dung BĐKH vào dạy học
Địa lí ở trƣờng phổ thông.
4.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm
Tiến hành thực nghiệm sƣ phạm tại trƣờng THPT Khúc Thừa Dụ nhằm
kiểm chứng và đánh giá tính khả thi của việc tích hợp nội dung BĐKH qua môn
Địa lí lớp 11. Sau đó dùng phiếu thăm dò lấy ý kiến của GV và HS nhằm kiểm
nghiệm các kết quả lí thuyết mà đề tài đƣa ra. Phân tích kết quả thực nghiệm thu
đƣợc, rút ra nhận định cần thiết và từ đó đề ra một số kiến nghị giúp cho việc
dạy học Địa lí có hiệu quả nhƣ mong muốn.
5. Dự kiến đóng góp của đề tài
- Đề tài hoàn thành là một tƣ liệu giúp học sinh có thêm hiểu biết về ý
nghĩa, tính cấp thiết, thực tế của vấn đề BĐKH. Đồng thời giúp hình thành ở HS
những hành vi, thói quen đúng đắn trong vấn đề bảo vệ môi trƣờng sống của
chính chúng ta.
- Giúp GV có đƣợc phƣơng pháp và hình thức tích hợp giáo dục BĐKH
trong dạy học Địa lí.

hoặc dài hơn. BĐKH có thể là do các quá trình tự nhiên bên trong hoặc các tác
động bên ngoài, hoặc do hoạt động của con ngƣời làm thay đổi thành phần của
khí quyển hay trong khai thác sử dụng đất.
Trong Bách khoa toàn thƣ mở Wikipedia, BĐKH đƣợc hiểu "là sự thay đổi
của hệ thống khí hậu gồm khí quyển, thuỷ quyển, sinh quyển, thạch quyển hiện
tại và trong tƣơng lai bởi các nguyên nhân tự nhiên và nhân tạo trong một giai
đoạn nhất định từ tính bằng thập kỷ hay hàng triệu năm. Sự biển đổi có thế là
thay đổi thời tiết bình quân hay thay đổi sự phân bố các sự kiện thời tiết quanh
một mức trung bình. Sự BĐKH có thể giới hạn trong một vùng nhất định hay có
thể xuất hiện trên toàn địa cầu. Trong những năm gần đây, đặc biệt trong ngữ
cảnh chính sách môi trƣờng, BĐKH thƣờng đề cập tới sự thay đổi khí hậu hiện
nay, đƣợc gọi chung bằng hiện tƣợng “nóng lên toàn cầu”.
1.1.1.2. Giáo dục BĐKH
Trên phƣơng diện xã hội và văn hóa, “giáo dục BĐKH có nghĩa là học tập
để thay đổi văn hóa, lối sống cơ cấu KT – XH nhằm bảo vệ khí hậu, giảm thiểu
tác động tiêu cực và thích ứng với BĐKH”.
Theo PGS.TS Trần Đức Tuấn - trung tâm nghiên cứu và hỗ trợ giáo dục vì
sự phát triển bền vững – trƣờng ĐHSP Hà Nội “giáo dục BĐKH là giúp cho
ngƣời học hiểu và biết đƣợc những tác động của hiện tƣợng nóng lên toàn cầu

11


hiện nay, đồng thời khuyến khích thay đổi thái độ và hành vi cần thiết để đƣa
Thế giới phát triển bền vững trong tƣơng lai”.
1.1.1.3. Khái niệm tích hợp
Tích hợp hay tích hợp hệ thống (System Integration) là việc phối hợp các
thiết bị và công cụ khác nhau để chúng cùng làm việc với nhau trong một hệ
thống nhằm giải quyết những nhiệm vụ chung nào đó. Trong ứng dụng tin học,
chẳng hạn để xây dựng một hệ thống thông tin quản lí, tích hợp hệ thống thông

bão lũ, hạn hán, bệnh tật gia tăng,… đe dọa đến cuộc sống sinh hoạt và phát
triển KT – XH của con ngƣời.
Ảnh hƣởng đầu tiên của BĐKH là tác động lên hầu hết các thành phần
môi trƣờng mà trƣớc hết là làm cho nhiệt độ Trái Đất tăng cao, mực nƣớc biển
dâng.
Sau nhiều năm bị phủ nhận vì áp lực của các kỹ nghệ khai thác nhiên liệu
hóa thạch (than và dầu hỏa), BĐKH đã trở thành một vấn đề "nóng" hiện nay
của Thế giới, ngày càng hiện rõ tính cấp bách và đƣợc công nhận nhƣ một thực
tế đe doạ sự tồn tại của loài ngƣời trên Trái Đất. Những công trình nghiên cứu
trong suốt 20 năm của nhóm chuyên gia liên chính phủ về BĐKH
(Intergovernmental Panel on Climate Change – IPCC), thuộc Tổ chức Khí
tƣợng Thế giới (World Meterological Organization – WMO), đã góp phần quan
trọng làm thức tỉnh dƣ luận Thế giới trƣớc hiện thực và các hệ quả của vấn đề
này, và do đó đã đƣợc tôn vinh với giải Nobel hoà bình trao cho IPCC năm
2007.
Khí hậu biến đổi do Trái Đất bị hâm nóng vì hiệu ứng nhà kính tăng quá
mức quân bình tự nhiên khiến các sông băng trên các núi cao và nhất là vùng
quanh năm băng giá ở Bắc và Nam Cực tan dần, làm mặt biển dâng cao hơn, tới
lúc nào đó sẽ ngập chìm và xoá khỏi bản đồ những hòn đảo và những vùng đất
thấp của một số nƣớc. Ngoài ra, thời tiết cũng bị biến loạn, thiên tai xảy ra
thƣờng xuyên hơn và với cƣờng độ cao hơn, lụt lội và hạn hán kéo dài hơn, nhƣ
thực tế một số nƣớc đã cho thấy. Do BĐKH, đất đai còn bị huỷ hoại vì sa mạc
hoá, mặn hoá, xói mòn, ngập chìm - tất cả những triệu chứng này đã bắt đầu
hiện rõ - với viễn tƣợng rất đáng sợ của một hiện tƣợng "tị nạn môi trƣờng" với
những luồng di dân khổng lồ, làm căng thẳng quan hệ giữa các nƣớc.
13


Bên cạnh những nguy cơ của mƣa gió trái mùa, thiên tai gây tác hại mùa
màng, gây đói kém, việc mặt biển dâng cao là một mối lo âu lớn, vì trong nhiều

1m vào năm 2100.
+ Số đợt không khí lạnh ảnh hƣởng đến Việt Nam giảm đi rõ rệt trong hai
thập kỷ gần đây (cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI). Năm 1994 và năm 2007 chỉ
có 15-16 đợt không khí lạnh bằng 56 % trung bình nhiều năm, trong đó có 6/7
trƣờng hợp có số đợt không khí lạnh trong mỗi tháng mùa đông (XI-III) thấp dị
thƣờng (3/1990, 1/1993, 2/1994, 12/1994, 2/1997 và 11/1997). Một biểu hiện dị
thƣờng gần đây nhất về khí hậu trong bối cảnh BĐKH toàn cầu là đợt không khí
lạnh gây rét đậm, rét hại kéo dài 38 ngày trong tháng 1 và tháng 2 năm 2008 gây
thiệt hại lớn cho sản xuất nông nghiệp.
+ Bão: Trong những năm gần đây, số cơn bão có cƣờng độ mạnh nhiều
hơn, quỹ đạo bão dịch chuyển dần về các vĩ độ phía nam và mùa bão kết thúc
muộn hơn, nhiều cơn bão có quỹ đạo di chuyển dị thƣờng hơn.
Việt Nam đang đối mặt với nhiều tác động của BĐKH bao gồm tác động
đến cuộc sống, sinh kế, tài nguyên thiên nhiên, cấu trúc xã hội, hạ tầng kỹ thuật
và nền kinh tế. Việt Nam đƣợc đánh giá là một trong 5 quốc gia bị ảnh hƣởng
nặng nề nhất của BĐKH và mực nƣớc biển dâng. Để ứng phó với BĐKH cần
phải có những đầu tƣ thích đáng và nỗ lực của toàn xã hội.
Các số liệu và phân tích cho thấy BĐKH có những tác động tiềm tàng đến
những lĩnh vực, các địa phƣơng và các cộng đồng khác nhau của Việt Nam.
BĐKH làm tăng khả năng bị tổn thƣơng và tạo nguy cơ làm chậm hoặc đảo
ngƣợc quá trình phát triển. Những ngƣời nghèo nhất, thƣờng tập trung ở các
vùng nông thôn, đặc biệt ở dải ven biển và các khu vực miền núi là đối tƣợng
chịu nguy cơ tổn thƣơng lớn nhất do BĐKH.
Khả năng tổn thƣơng cần đƣợc đánh giá đối với từng lĩnh vực, khu vực và
cộng đồng, cả hiện tại và tƣơng lai. Khả năng tổn thƣơng do BĐKH (bao gồm
cả biến động khí hậu, nƣớc biển dâng và hiện tƣợng khí hậu cực đoan) đối với
một hệ thống phụ thuộc vào tính chất, độ lớn, mức độ biến động khí hậu và
những áp lực do BĐKH mà hệ thống đó phải hứng chịu, tính nhạy cảm cũng
nhƣ năng lực thích ứng của hệ thống đó. Năng lực thích ứng của một hệ thống
15

lƣợng từ thủy năng sang than đá và hiện nay là dầu mỏ đã châm ngòi gây ra hiện

16