SỞ GD&ĐT QUẢNG NAM TRƯỜNG THPT LÊ QUÝ ĐÔN

SÁNG KIÉN KINH NGHIỆM

Hướng dẫn đọc - hiểu truyện ngắn từ góc
độ tình huống truyện ở một số tác phẩm
trong chương trình Ngữ văn 12

NGƯỜI THỰC HIỆN: PHẠM THỊ HÒNG TỎ: NGỮ VẨN

NĂM HỌC 2013 – 2014

PHẠM THI HÔNG

1


A. PHẦN MỞ ĐẦU
L ĐẶT VẤN ĐẺ
Dạy văn là “khai trí, khai tâm » (Lê Ngọc Trà). Thật vậy, văn học có một giá trị
đặc biệt, đó là tính toàn vẹn của nhận thức về thế giới, nhận thức lý trí và tình cảm.
Thực tế, môn Ngữ văn có vị trí đặc biệt trong nhà trường. Học văn không chỉ học
những ừi thức về ngôn ngữ, về lý luận, về lịch sử văn chương... mà cốt lõi của học
văn là bồi dưỡng và phát triển năng lực văn chương ở mỗi người: năng lực cảm
xúc- tư duy, năng lực cảm thụ. Thế nhưng, thực tế những năm gần đây số học sinh
yêu thích môn văn ngày càng ít đi, đăc biêt những tiết dạy về tác phẩm truyện
ngắn không được học sinh đón nhận một cách thích thú, say mê. trong giờ học
nhiều khi học sinh tỏ ra thờ ơ lãnh đạm với số phận nhân vật, với tiếng nói tâm
tình của nhà văn. Một thực trạng nữa là học sinh không học bài, không soạn bài,
không đọc văn bản, lên lớp học thụ động. Thực trạng này dẫn đến kết quả là học
sinh không có kỹ năng vận dụng kiến thức để viết một bàì văn về môt tác phẩm

2


thế kỷ XX. Đây là những tác phẩm tiêu biểu cho một giai đoạn văn học, nó in đậm
phong cách nghệ thuật của các tác giả, nó phản ánh con người, cuộc sống một cách
toàn diện, giúp học sinh có kiến thức sâu sắc, cái nhìn đúng đắn về cuộc sống và
con người. Tuy nhiên, việc khai thác, tìm hiểu, khám phá truyện ngắn từ góc độ
tình huống truyện lại chưa được sự quan tâm đúng mức của người dạy và người
học nên việc cảm thụ tác phẩm truyện ngắn của người học chưa được sâu sắc.
- Ở trường THPT Lê Quý Đôn, việc bố trí thời gian phụ đạo cho học sinh, nhất là
học sinh khối 12 được đặc biệt chú trọng. Hằng năm, công việc này được thực
hiện ngay từ đầu năm học đối với 3 môn: Ngữ văn, Toán, Ngoại ngữ. Mỗi môn,
một lớp được học ít nhất 1 tiếưtuần. Đó là một thuận lợi đối với chúng tôi
- những giáo viên giảng dạy Ngữ văn ở khối lớp 12. Từ thực tế trên của nhà
trường, trong nhiều năm qua, chúng tôi đã sử dụng tiết học này vừa để ôn tập kiến
thức chung cho học sinh, vừa hướng học sinh tiếp cận truyện ngắn từ góc độ tình
huống ở môt vài tác phẩm cụ thể trong chương trình 12.

PHẠM THI HÔNG

3


B. NÔI DUNG NGHIÊN cứu
I. CÁC BƯỚC THựC HIỆN
1.Khái niệm về Truyện ngắn và tình huống truyện trong truyện ngắn
1.1. Khái niệm truyện ngắn
Truyện ngắn là một thể loại văn học. Nó thường là các câu truyện kể bằng văn
xuôi có xu hướng ngắn gọn, súc tích và hàm nghĩa hơn các câu truyện dài như tiểu
thuyết. Thông thường truyện ngắn có độ dài chỉ từ vài dòng đến vài chục trang,

PHẠM THI HÔNG

4


3.1. Tác phẩm Vợ nhặt của Kim Lân
CL Xác định tình huống
Tình huống truyện trong tác phẩm là tình huống về nhân vật Tràng - anh nông dân
nghèo thô kệch, dân ngụ cư bỗng “nhặt” được vợ dễ dàng trong nạn đói khủng
khiếp năm 1945. Đây là một tình huống đầy éo le về cuộc hôn nhân oái ăm, kì lạ.
b.
Phân tích tình huống truyện
bl Tình huống truyện của tác phẩm thể hiện ngay ở nhan đề “ Vợ nhặt
- Tạo ấn tượng, tập trung sự chú ý của người đọc về cái giá quá rẻ rúng của con
người.
- Phản ánh được tình cảnh thê thảm và thân phận tủi nhục của người nông dân
nghèo trong nạn đói khủng khiếp; sự đen tối, bế tắc của xã hội VN trước Cách
mạng tháng Tám.
b2. Tình huống truyện là tình huống oái ăm, kì lạ có tác dụng bộc lộ sâu sắc tâm
trạng các nhân vật.
- Tình huống oái ăm, kì lạ: một người nông dân nghèo khổ, thô kệch, lại là dân
ngụ cư, lâu nay ế vợ, bỗng dưng "nhặt" được vợ. Hơn nữa, Tràng lấy vợ vào lúc
không ai lại đi lấy vợ - giữa những ngày nạn đói đang lăm le cướp đi mạng sống
của mỗi người.
- Bộc lộ sâu sắc tâm trạng các nhân vật
+ Tâm trạng ngạc nhiên:
. Những người trong xóm ngụ cư: Lũ trẻ thì nghi ngờ đó là mối quan hệ “chông vợ
hài”, còn người lớn thì nhìn theo bóng Tràng và người đàn bà, ai cũng ngạc nhiên.
Mỗi người một suy đoán khác nhau "ai đấy nhỉ ? Hay là người nhà bà cụ Tứ dưới
quê lên ", có người cười " hay là vợ anh cu Tràng ? ”

trong lòng”.
c.Ỷ nghĩa tư tưởng của tình huống truyện
-Tố cáo được tội ác của thực dân Pháp và phát xít Nhật, kẻ đã gây ra nạn đói
khủng khiếp, không chỉ cướp đi sinh mệnh của mấy triệu người Việt Nam, mà còn
hạ thấp giá ừị con người.
- Cảm thương nỗi bi thảm của con người trước nạn đói; Phát hiện và khẳng định
bản chất tốt đẹp và sức sống kì diệu của con người: ngay trên bờ vực của cái chết,
họ vẫn hướng về sự sống, khát khao tổ ấm gia đình và thương yêu đùm bọc lẫn
nhau.
3.2. Tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu
a.Xác định tình huống
Tình huống truyện trong “Chiếc thuyền ngoài xa” được xây dựng qua việc phát
hiện ra những nghịch lí của Phùng, một nghệ sĩ nhiếp ảnh săn tìm cái đẹp ở ngoài
bãi biển và ở toà án huyện
- Ở ngoài bãi biển
+ Nghệ sĩ Phùng đã phát hiện ra một cảnh đẹp trời cho trên một vẻ đẹp mờ
sương, mặt biển mà cả đời bấm máy anh chỉ có diễm phúc bắt gặp được một lần:
hình ảnh chiếc thuyền lướt vó nhạt nhoà trong làn sương mù màu trắng buổi bình
minh... Phát hiện ấy khiến người nghệ sĩ cảm thấy sung sướng hạnh phúc, tưởng
tâm hồn mình được gột rửa, trở nên trong trẻo, tinh khôi, bắt gặp cáí tận Thiện, tận
PHẠM THI HÔNG

6


Mĩ.
+ Nhưng ngay sau đó, người nghệ sĩ lại phát hiện ra một sự thực trớ trêu và đầy
nghịch lí như trò đùa quái ác của cuộc sống. Anh đã chứng kiến từ chiếc thuyền
ngư phủ đẹp như trong mơ ấy bước ra một người đàn bà xấu xí mệt mỏi và cam
chịu, một lão đàn ông thô kệch dữ dằn độc ác, coi việc đánh vợ như một phương

Phùng nhận ra cuộc sống nhức nhối đã làm khuất lấp những vẻ đẹp của các thành
viên trong gia đình).
-ỳ Từ sự phức tạp ấy Phùng nhận ra rằng để hiểu được sự thật đời sống, người
nghệ sĩ không thể nhìn đơn giản mà phải có cái nhìn đa chiều và sâu sắc hơn.
- Nhận thức về con người và xã hội của người cán bộ (qua nhân vật Đẩu):
+ Đằng sau cái vô lí là cái có lí (việc người đàn bà bị hành hạ nhưng không bỏ
chồng là vô lí nhưng người đàn bà ấy không muốn bỏ chồng lại có lí riêng).
+ Đằng sau cái tưởng chừng đơn giản lại chứa chất nhiều phức tạp (ban đầu Đẩu
tưởng li hôn là cách giải quyết tốt nhất sự việc nhưng sau anh lại nhận ra quan hệ
PHẠM THI HÔNG

7


của họ có nhiều ràng buộc phức tạp hơn nhiều).
-> Từ sự phức tạp đó, Đẩu đã nhận ra rằng: muốn giải quyết những vấn đề của
cuộc sống không chỉ dựa vào thiện chí, pháp luật hoặc lí thuyết sách vở mà phải
thấu hiểu cuộc sống và cần có giải pháp thiết thực.
c.Ỷ nghĩa tư tưởng của tình huống truyện
Lê Ngọc Chương trong bài viết “Chiếc thuyền ngoài xa, một ẩn dụ nghệ thuật của
Nguyễn Minh Châu” có một lời khuyên: “Cuộc đời vốn dĩ là nơi sản sinh ra cái
đẹp của nghệ thuật nhưng không phải bao giờ cuộc đời cũng là nghệ thuật, và rằng
con người ta cần có một khoảng cách để chiêm ngưỡng vẻ đẹp của nghệ thuật
nhưng nếu muốn khám phá những bí ẩn bên trong thân phận con người và cuộc
đời thì phải tiếp cận với cuộc đời, đi vào bên ừong cuộc đời và sống cùng cuộc
đời.”
Tình huống truyện chứa đựng những suy ngẫm, phát hiện sâu sắc của nhà văn về
cách nhìn nhận, đánh giá con người, cuộc sống và về mối quan hệ giữa nghệ thuật
với hiện thực, người nghệ sĩ với cuộc đời:
- Cuộc đời không đơn giản, xuôi chiều mà chứa đựng nhiều nghịch lý. cần nhìn

Vận dụng cách dạy từ góc độ tình huống truyện ở môt số tác phẩm truyện ngắn trong
chương trình 12, tôi nhận thấy học sinh có hứng thú ừong giờ học. Đặc biệt các em đã hiểu
sâu về nội dung tác phẩm.
b. về kỹ năng
Qua việc tìm hiểu bài học ở góc độ tình huống truyện, học sinh biết vận dụng kiến thức
trong bài học một cách có hệ thống vào bài làm văn của mình; cảm thụ được tác phẩm theo
đặc trưng thể loại; nắm được những nét riêng của từng truyện; thấy được tài năng và sự sáng

PHẠM THI HÔNG

Hiểu

8


tạo của mỗi nhà văn, từ đó thấy được sự đóng góp lớn lao của mỗi tác giả cho nền văn học
dân tộc.
c. về thái độ
Từ việc phân tích tình huống, ý nghĩa, tác dụng của tình huống truyện, học sinh đã cảm
nhận sâu sắc, đồng cảm với số phận nhân vật... từ đó mà giúp các em tự hoàn thiện nhân
cách và tâm hồn.
Chúng ta không phủ nhận cách dạy truyện ngắn theo hướng phân tích nhân vật, kết cấu,
ngôn ngữ..., song ở một số bài học cụ thể trong chương ừình Ngữ văn 12 như: Vợ nhặt,
Những đứa con trong gia đình, Chiếc thuyền ngoài xa, dạy từ góc độ tình huống truyện, về
phía học sinh sẽ giúp các em tiếp thu bài học theo hướng nhất quán, sâu sắc; về phía giáo
viên, đảm bảo được tính chỉnh thể của tác phẩm, đặc biệt là không trượt ra khỏi ý đồ nghệ
thuật của nhà văn. Điều tôi muốn nhấn mạnh ở đây là tính phù họp trong hướng khai
thác ở nhũng bài học này.

c. KÉT LUẬN



TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Giới thuyết về tình huống truyện của TS Chu Văn Sơn (Thư viện tư liệu Ngữ Văn Violet.vn).
2. Tình huống truyện - cánh cửa tiếp cận tác phẩm (Giaoducthoidai.vn).
Trang
A. MỞ ĐẦU

02

I. ĐẶT VẮN ĐỀ

02

II. Cơ SỞ LÝ LUÂN

02

III. Cơ SỞ THƯC TIỄN

02

B. NÔI DUNG NGHIÊN cứu

03

I. CÁC HOẠT ĐỘNG THỰC HIỆN

03


10


Phần

Nhận xét của người đánh giá xếp loại Điểm
tối đa
đề tài

1. Tên đề tài
2. Đặt vấn đề
3. Cơ sở lý luận

1

1

1

1

4. Cơ sở thực tiễn

2

2

5. Nội dung nghiên cứu

9

1

1

1

1

1

Tông công

20đ

Đỉêm
đạt
được

19 đ
Căn cứ số điểm đạt được, đề tài ừên được xếp loại:
A Người đánh giá xếp loại đề tài:
(Kỷ, ghi rõ họ tên)
Lê Thi Hồng Nhung

PHIÉU CHẤM ĐIỂM, XÉP LOẠI SÁNG KIÉN KINH NGHIỆM
Năm học 2013-2014
(Dành cho người tham gia đánh giá xếp loại SKKN)
HỘI ĐÒNG KHOA HỌC
Trường THPT Lê Quý
Đôn

1

4. Cơ sở thực tiễn

2

2

5. Nội dung nghiên cứu

9

8

6. Kết quả nghiên cứu

3

2,5

7. Kết luận

1

1

8. Đề
nghị
9.
Phụ lục


PHIÉU THÓNG NHẤT ĐIỂM, XÉP LOẠI SÁNG KIÉN KINH NGHIỆM
Năm học 2013-2014
(Dành cho ngưòi tham gia đánh giá xếp loại SKKN)
HỘI ĐÒNG KHOA HỌC
Trường THPT Lê Quý
Đôn
- Đề tài: Hướng dẫn đọc - hiểu truyện ngắn từ góc độ tình huống truyện ờ một số
tác phấm trong chương trình Ngữ văn 12
-.................................. Họ và tên tác giả:
Phạm Thi Hồng.
- Đơn vị: Trường THPT Lẻ Quý Đôn.
- Điểm cụ thể:
PHẠM THI HÔNG

12


Phần

Nhận xét của ngưòi đánh giá xếp loại Điểm
đề tài
tổỉ đa

1. Tên đề tài
2. Đăt vấn đề
3. Cơ sở lý luận

1


8. Đề
nghị
9.
Phụ lục
10. Tài liệu tham khảo
11. Mục lục
12.
Phiếu
đánh giá
Thể
thức văn bản, chính tả
xếp loại

1

1

1

1

1

1

Tông công

20đ

Điêm

thống nhất xếp loại:....................
Những ngưòi thẩm đỉnh:
(Kỷ, ghi rõ họ tên)

Chủ tịch HĐKH
(Ký, đóngdấu, ghi rõhọtên)

II. Đánh giá, xếp loại của HĐKH Sở GD&ĐT Quảng Nam
Sau khi thẩm định, đánh giá đề tài trên, HĐKH Sở GD&ĐT Quảng Nam thống
nhất xếp loại:.............
Những người thẩm đỉnh:
Chủ tịch HĐKH
(Kỷ, ghi rõ họ tên)
(Kỷ, đóng dấu, ghi rõ họ tên)
PHẠM THI HÔNG

PHẠM THI HÔNG

14