TẬP HUẤN XÂY DỰNG CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC VÀ KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH
------------------CHUYÊN ĐỀ: HỆ SINH THÁI, SINH QUYỂN VÀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG
NHÓM: BÀ RỊA - VŨNG TÀU
STT
1
2
3
4
5

HỌ VÀ TÊN
Vũ Viết Tiệp
Lâm Thị Sửu
Võ Ngọc Toản
Phạm Thị Hồng Thúy
Nguyễn Thị Phương Hoa

ĐƠN VỊ CT
Trường THPT Nguyễn Bỉnh Khiêm
Trường THPT Xuyên Mộc
Trường THPT Trần Văn Quan
Trường THPT Long Hải- Phước Tỉnh
Trường THPT Vũng Tàu

GHI CHÚ
Nhóm trưởng
Thành viên
Thành viên
Thành viên
Thư kí

1


1.1. Kiến thức
- Phát biểu được định nghĩa hệ sinh thái
- Nêu được các thành phần cấu trúc của hệ sinh thái, các kiểu hệ sinh thái (tự nhiên và
nhân tạo).
- Phân tích được các m ối quan hệ dinh dưỡng: chuỗi (xích) và lưới thức ăn, bậc dinh
dưỡng.
- Phân biệt được các dạng tháp sinh thái
- Tính được hiệu suất sinh thái.
- Trình bày được khái niệm chu trình vật chất và trình bày được các chu trình sinh địa
hoá : nước, cacbon, ni tơ.
- Mô tả được quá trình chuyển hoá năng lượng trong hệ sinh thái (dòng năng lượng).
- Nêu được khái niệm sinh quyển và các khu sinh học chính trên Trái Đất (trên cạn và
dưới nước).
- Phân tích được cơ sở sinh thái học của việc khai thác tài nguyên và bảo vệ thiên
nhiên: các dạng tài nguyên và sự khai thác của con người; tác động của việc khai thác
tài nguyên lên sinh quyển; quản lí tài nguyên cho phát triển bền vững, những biện pháp
cụ thể bảo vệ sự đa dạng sinh học, giáo dục bảo vệ môi trường.
1.2. Kỹ năng
Rèn luyện được các kĩ năng sau:
- Kĩ năng tư duy, kĩ năng giải quyết vấn đề (Biết lập sơ đồ về chuỗi và lưới thức ăn.)
- Kĩ năng khoa học: quan sát; phân loại; định nghĩa.
- Kĩ năng học tập: tự học; tự nghiên cứu; hợp tác; giao tiếp (Tìm hiểu một số dẫn liệu
thực tế về bảo vệ môi trường và sử dụng tài nguyên thiên nhiên không hợp lí ở địa
phương; Đề xuất một vài giải pháp bảo vệ môi trường ở địa phương.)
1.3. Thái độ
- Biết cách bảo vệ môi trường, sử dụng hợp lí tài nguyên thiên nhiên.
- Tuyên truyền bảo vệ môi trường, sử dụng hợp lí tài nguyên thiên nhiên cho cộng

- Video về các hệ sinh thái tự nhiên và nhân tạo.
- Phiếu học tập phân biệt về hệ sinh thái tự nhiên và hệ sinh thái nhân tạo, các tháp
sinh thái, chu trình sinh địa hóa và năng lượng, biện pháp bảo vệ hệ sinh thái rừng.
- Sơ đồ khái quát về chu trình sinh địa hóa.
- Thiết kế dự án “Hệ sinh thái với Quản lí và sử dụng bền vững tài nguyên thiên
nhiên”.
2.2. Chuẩn bị của HS
- Các phương tiện để thực hiện dự án Quản lí và sử dụng bền vững tài nguyên thiên
nhiên: máy ảnh; máy tính; các băng ghi hình, CD, USB chứa phim, ảnh về các dạng tài
nguyên thiên nhiên, các trường hợp gây ô nhiễm môi trường, hậu quả của ô nhiễm môi
trường.
- Phiếu ghi chép kết quả điều tra, quan sát.
2. Tiến trình tổ chức hoạt động học tập
3.1. Hoạt động 1: Tìm hiểu khái niệm hệ sinh thái, các thành phần cấu trúc của hệ
sinh thái và các kiểu hệ sinh thái trên trái đất. (1 tiết)
•
GV cho HS xem video về một hệ sinh thái cụ thể (rừng, biển…) để HS trả lời
được các câu hỏi:
+ Có những sinh vật nào sống trong quần xã (rừng, biển…)?
+ Nêu mối quan hệ giữa các sinh vật trong quần xã và giữa quần xã với môi trường?
GV chốt lại sự tương tác giữa sinh vật với môi trường thể hiện mối quan hệ trong hệ
sinh thái.
+ Hệ sinh thái là gì?
+ Phân tích các thành phần cấu trúc của hệ sinh thái?
+ Cho ví dụ một số loại hệ sinh thái mà em biết?
+ Hình ảnh 1 số hệ sinh thái. GV yêu cầu Hs chỉ ra được hệ sinh thái tự nhiên, hệ sinh
thái nhân tạo. Phân biệt hệ sinh thái tự nhiên, hệ sinh thái nhân tạo.
+ Hãy nêu ví dụ về hệ sinh thái nhân tạo ở địa phương. Nêu các thành phần của hệ sinh
thái và biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng hệ sinh thái.
•


4


•
Trả lời các câu hỏi vận dụng:
+ Nguyên nhân nào làm tăng nồng độ CO 2 trong bầu khí quyển? Hậu quả và biện pháp
hạn chế.
+ Nguyên nhân nào làm ảnh hưởng đến chu trình nước trong tự nhiên, gây nên lũ lụt,
hạn hán hoặc ô nhiễm nguồn nước? Nêu cách khắc phục.
* Dòng năng lượng trong hệ sinh thái, tháp sinh thái và hiệu suất sinh thái
GV đặt tình huống: Hãy chỉ ra mối tương quan về số lượng mèo và chuột trong tự
nhiên. Từ đó để HS có thể giải thích được vì sao có mối tương quan đó.
+ Ánh sáng mặt trời có vai trò như thế nào đối với hệ sinh thái?
+ Những sinh vật nào đóng vai trò quan trọng trong việc truyền năng lượng từ môi
trường vô sinh vào chu trình dinh dưỡng.
+ Những nguyên nhân chính gây ra thất thoát năng lượng trong hệ sinh thái?
•
GV cho HS xem hình 43.3 SGK và rút ra khái niệm tháp sinh thái.
•
GV sử dụng phiếu học tập phân biệt về các tháp sinh thái. Trong các tháp sinh thái
tháp nào là hoàn thiện nhất? Vì sao?
•
Từ sự chuyển hóa và thất thoát năng lượng qua chuỗi thức ăn trong HST và quan
sát hình 45.3 SGK GV đặt ra các câu hỏi:
+ Khái niệm hiệu suất sinh thái là gì?
+ Hiệu suất sinh thái của bậc sau thường là bao nhiêu so với bậc trước?
3.3. Hoạt động 3: Sinh quyển và vấn đề sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên. (2
tiết)
5

Lập kế hoạch thực - Yêu cầu học sinh nêu các - Căn cứ vào chủ đề học tập và gợi
hiện dự án.
nhiệm vụ cần thực hiện của dự ý của GV, HS nêu ra các nhiệm vụ
án.
phải thực hiện.
- GV gợi ý bằng các câu hỏi - Thảo luận và lên kế hoạch thực
về nội dung cần thực hiện.
hiện nhiệm vụ (Nhiệm vụ; Người
+ Nguyên nhân gây ô nhiễm thực hiện; Thời lượng; Phương
môi trường là gì?
pháp, phương tiện; Sản phẩm).
+ Các hình thức gây ô nhiễm + Thu thập thông tin
môi trường
+ Điều tra, khảo sát hiện trạng (nếu
+ Tình hình sử dụng tài có thể)
nguyên hiện nay ở địa phương + Thảo luận nhóm để xử lý thông
như thế nào?
tin
+ Hậu quả của việc sử dụng + Viết báo cáo
tài nguyên không hợp lí
+ Lập kế hoạch tuyên truyền.
+ Các biện pháp sử dụng bền
vững nguồn tài nguyên
- Từ đó gợi ý cho HS các
nhiệm vụ cần thực hiện.
Bước 2: Thực hiện kế hoạch dự án và xây dựng sản phẩm (2 tuần)
(Hoạt động vào thời gian ngoài giờ lên lớp)

6


vở.
Nhìn lại quá trình - Tổ chức các nhóm đánh - Các nhóm tự đánh giá, đánh giá
thực hiện dự án
giá, tuyên dương nhóm, cá lẫn nhau.
nhân.
- Nêu ý tưởng về - Yêu cầu HS nêu ý tưởng - Nhóm trưởng báo cáo kết quả
chiến lược tuyên các nhóm.
tổng hợp ý tưởng về chiến dịch
truyền tuyên truyền - GV cho cac nhóm thảo tuyên truyền ở địa phương...
bảo vệ môi trường, sử luận và lựa chọn một ý tưởng
dụng hợp lí tài tốt nhất, phù hợp nhất với điều
nguyên thiên nhiên kiện
cho cộng đồng.
3. Bảng mô tả các mức độ mục tiêu của chủ đề
Mức độ nhận thức
Nhận biết
Thông hiểu
Vận
dụng Vận
thấp
cao
ND1. Hệ sinh thái
- Nêu được
- Giải thích
khái niệm HST.
- Lấy được ví được tại sao nói
- Liệt kê được dụ về một HST. hệ sinh thái
thành phần cấu - Phân tích biểu hiện chức
trúc của HST.
được

nhân tạo.

ND 2: Trao đổi chất và năng
lượng trong HST
- Nêu được - Giải thích
KN chuỗi, lưới được tại sao
thức ăn.
lưới thức ăn
- Nêu được trong hệ sinh
các tháp sinh thái không kéo
thái, hiệu suất dài (quá 6 mắt
sinh thái.
xích).
- Nêu được - Trình bày
khái niệm chu được quá trình
trình vật chất
chuyển
hoá
năng
lượng
trong hệ sinh
thái (dòng năng
lượng).
- Trình bày
được các chu
trình sinh địa
hoá : nước,
cacbon, nitơ.
- Giải thích
được tại sao


- Đề xuất
được 1 số biện
pháp làm tăng
hiệu suất sinh
học của HST.
- Giải thích
được vì sao
một HST phải
đảm bảo chu
trình tuần hoàn
vật chất.


ND3. Sinh quyển và vấn đề sử
dụng bền vững tài nguyên thiên
nhiên
- Nêu được - Trình bày
khái niệm sinh được các hình
quyển
thức gây ô
- Nêu được nhiễm
môi
các khu sinh trường.
học chính trên - Trình bày
Trái Đất (trên được hậu quả
cạn và dưới của việc sử
nước).
dụng tài nguyên
- Nêu được không hợp lí

đồng song giữa hai khái niệm (của Sucaep và Tansley) cũng có sự khác nhau nhất định.
Khái niệm của Tansley tỏ ra rộng hơn, ngược lại, khái niệm theo Sucasep tỏ ra nghiêm
ngặt hơn – đó là những bộ phận của bề mặt đất hoặc nước thuần nhất về các điều kiện địa
9


hình, vi khí hậu, đất, thủy văn và các yếu tố sinh học. Trong số 2 khái niệm này, khái
niệm của Tansley, 1935 tỏ ra đơn giản hơn và dễ nhớ hơn và được sử dụng rộng rãi.
Thành phần thực vật rừng
•
Thành phần cây gỗ: Đây là thành phần chủ yếu của hệ sinh thái rừng. Đối với
rừng nhiệt đới nói chung thành phần cây gỗ được chia thành 3 tầng: tầng vượt tán, tầng
ưu thế sinh thái và tầng dưới tán.
Dựa vào thành phần và tỷ lệ giữa các loài mà người ta chia ra thành rừng thuần loài và
rừng hỗn loài. Về nguyên tắc, rừng thuần loài là rừng chỉ có một loài. Tuy nhiên trên thực
tế, rừng có một số loài khác nhưng số lượng các loài khác này không vượt quá 10% thì
vẫn được coi là rừng thuần loài (rừng thuần loài tương đối). Với rừng hỗn loài, để biểu
thị mức độ tham gia của các loài người ta dùng công thức tổ thành. Thành phần cây gỗ là
bộ phận chính và chủ yếu tạo nên độ khép tán (được biểu diễn thông qua độ tán che), độ
đầy và trữ lượng lâm phần.
Lớp cây tái sinh: Đây là thuật ngữ dùng để nói về lớp cây thế hệ non của tầng cây gỗ,
chúng sống và phát triển dưới tán rừng, chúng sẽ là đối tượng thay thế tầng cây gỗ phía
trên khi tầng cây này được khai thác. Tùy vào từng giai đoạn sinh trưởng khác nhau
người ta chia lớp cây tái sinh thành các giai đoạn: cây mầm, cây mạ và cây con (hay cây
non). Việc phân chia này có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định các nhân tố ảnh
hưởng và xác định các biện pháp kĩ thuật trong chăm sóc, bảo vệ.
•
Cây mầm: Là lớp cây nằm trong khoảng một vài tháng tuổi (tùy loài). Đặc trưng
của lớp cây ở giai đoạn này là cây chưa có khả năng quang hợp, vẫn sống nhờ vào chất
dinh dưỡng có sẵn trong phôi hạt. Trong giai đoạn này cây chịu ảnh hưởng mạnh của các

•
Thực vật ngoại tầng: Bao gồm các loài dây leo, thực vật phụ sinh… chúng mọc
không tuân theo một trật tự nào về không gian, chúng không phân bố ở những tầng cụ thể
nào. Một số loài thực vật ngoại tầng có thể có giá trị kinh tế, làm dược liệu.
Theo quan điểm của sinh thái học hiện đại, năng lượng đi qua hệ sinh thái cũng tuân
theo các quy luật nhiệt động học của vật lý:
•
Quy luật 1: năng lượng không tự nhiên sinh ra cũng không tự nhiên mất đi, nó chỉ
chuyển hóa từ dạng này sang dạng khác. Ví dụ: Năng lượng mặt trời (quang năng) có thể
chuyển hóa thành hóa năng tích lũy trong thực vật.
•
Quy luật 2: Khi năng lượng được chuyển hóa từ dạng này sang dạng khác không
bao giờ được bảo toàn 100% mà thường bị hao hụt một lượng nhất định để biến thành
nhiệt năng.
•
Sinh vật tự dưỡng là sinh vật có khả năng tự mình tổng hợp ra các chất hữu cơ cần
thiết cho sự sống. Sinh vật tự dưỡng được chia thành 2 loại, tương ứng với nó là 2 nguồn
cung cấp năng lượng
1.
Sinh vật quang dưỡng: Sử dụng năng lượng từ ánh sáng mặt trời. Quá trình tổng
hợp chất dinh dưỡng được thực hiện nhờ vào diệp lục, H 2O, CO2 dưới tác dụng của ánh
sáng mặt trời. Thực vật màu xanh là những sinh vật quang dưỡng.
2. Sinh vật hóa dưỡng: Sử dụng năng lượng hóa học từ các phản ứng hóa học của các
chất vô cơ đơn giản. Ví dụ: các sinh vật ôxy – hoá lưu huỳnh (S) thành axit sunfuaric
(H2S) qua đó hấp thụ năng lượng của phản ứng hóa học này.
•
Với nhóm sinh vật dị dưỡng, nguồn cung cấp năng lượng của chúng không phải
trực tiếp từ mặt trời cũng như các phản ứng hóa học mà chính là từ các sản phẩm hữu cơ
do các sinh vật tự dưỡng tổng hợp lên. Các sinh vật dị dưỡng được gọi chung là những
sinh vật tiêu thụ. Sinh vật dị dưỡng được chia thành 3 bậc từ bậc 1 đến bậc 3.

III. Rừng nhiệt đới.
IV. Sông.
V. Hoang mạc.
VI. Ao.
VII. Đồng rêu đới lạnh.
VIII. Hồ.
IX. Rừng thông phương Bắc.
X. Suối.
XI. Sa van đồng cỏ.
XII. Rạn san hô.
4. Hệ sinh thái trên cạn gồm các hệ sinh thái:
A. I, II, XI.
B. III, V, XI.
C. I, III, V, VII, IX, XI.
D. III, VII, IX.
5. Hệ sinh thái nước đứng gồm các hệ sinh thái:
A. IV, X.
B. VI, XII.
C. IV, VIII.
D. VI, VIII.
6. Hệ sinh thái nước mặn gồm các hệ sinh thái:
A. XII, IV.
B. IV, VII.
C. II, VII.
D. II, XII.
7. Hệ sinh thái nước chảy gồm:
A. VIII, IV.
B. IV, X.
C. XII, X.
D. X, VIII.

A. Đồng ruộng.
B. Rừng Cúc Phương.
C. Hồ nuôi cá cảnh. D. Con tàu vũ trụ.
14. Trong hệ sinh thái dưới nước, các sinh vật sau không phải là sinh vật nền đáy
mà là sinh vật nổi:
A. Hải quỳ, cầu gai.
B. Tảo nâu, tảo đỏ, cỏ biển.
C. Tảo đơn bào, trùng lỗ.
D. Cua, ốc.
12


15. Hệ sinh thái trên cạn có vai trò quan trọng đối với đời sống con người là các hệ
sinh thái
A. hoang mạc.
B. rừng mưa nhiệt đới, rừng lá kim, rừng lá rộng ôn đới.
C. thảo nguyên.
D. nông nghiệp vùng đồng bằng.
16. Hệ sinh thái sau không phải là hệ sinh thái tự nhiên:
A. Rừng mưa nhiệt đới.
B. Hồ chứa.
C. Đại dương.
D. Giọt nước ao.
17. Các hệ sinh thái trên cạn có tính đa dạng sinh học nghèo nàn nhất là các hệ
sinh thái:
A. thảo nguyên.
B. hoang mạc.
C. rừng mưa nhiệt đới.
D. nông nghiệp vùng đồng bằng.
18. Các hệ sinh thái trên cạn có tính đa dạng sinh học phong phú nhất là các hệ

D. trên cạn và dưới nước.
Câu 4. Điền các cụm từ cho sẵn ở cuối bảng vào chỗ trống (.........) cho thích hợp để
hoàn thành bảng khác nhau giữa hệ sinh thái rừng Cúc Phương và hệ sinh thái
rừng thông trồng ở Đà Lạt.
Rừng Cúc Phương
Rừng thông Đà Lạt
Hệ sinh thái tự nhiên
..............................................................
Phụ thuộc vào các qui luật tự nhiên. ..........................................................
13


................................................................ Loài kém đa dạng.
............................................................
Tính ổn định thấp, dễ thay đổi.
................................................................ Sức sinh trưởng và năng suất sinh
............................................................
học cao hơn hệ sinh thái tự nhiên.
Thông tin hỗ trợ:
a. Sức sinh trưởng và năng suất sinh học thấp hơn hệ sinh thái nhân tạo;
b. Hệ sinh thái nhân tạo;
c. Loài đa dạng;
d. Phụ thuộc vào con người;
e. Tính ổn định cao, ít thay đổi.
5.2. Tài nguyên thiên nhiên tỉnh BR- VT
5.2.1. Tài nguyên đất
Với diện tích 197.514 ha, chia thành 4 loại: đất rất tốt là loại đất có độ phì rất cao,
chiếm 19.60% diện tích tự nhiên, chủ yếu là đất phù sa và đất xám; đất tốt chiếm 26,40%;
đất trung bình chiếm 14,4%; còn lại 39,60% là đất nhiễm phèn, mặn, đất xói mòn.
Đánh giá các loại đất của Bà Rịa - Vũng Tàu cho thấy: nhóm đất có ý nghĩa lớn cho sản

phẳng, duy nhất ở phía tây nam có một vài ngọn núi: Hồng Nhung cao 118m, Hồ Linh
162m... Những quả đồi thoải dần xen lẫn những vạt rừng tươi tốt chạy ngút tầm mắt và
một hệ thống hồ và bàu nước ngọt tự nhiên như những tấm guơng khổng lồ đã tạo nên
cảnh quan tuyệt đẹp : Hồ Linh, Hồ Cốc, Hồ Tràm, Hồ Lo, Bàu Nhám, Bàu Bàng...
Giữa rừng già, du khách gặp dòng sông Hỏa là hợp lưu của suối Đá, suối Sóc, suối Cát
chảy êm đềm về biển, tạo nên vẻ đẹp thơ mộng thật hiếm có. Rừng Bình Châu - Phước
Bửu là một trong những khu rừng nổi tiếng ở phía Nam nước ta. Ngày 9 tháng 8 năm
1986 Hội đồng Bộ trưởng ký quyết định số 194, đưa vào danh mục rừng cấm quốc gia.
Các nhà khoa học đã khảo sát phát hiện ở đây có 3 kiểu rừng gồm : Rừng thưa hơi khô,
rừng dày ẩm thường rụng lá (trên đất đỏ bazan), rừng chuyển tiếp giữa rừng thưa và rừng
dày. Ngoài ra còn có rừng tràm mọc ven biển. Hệ thực vật ở đây rất phong phú và đa
dạng, thuộc 113 họ, 408 chi, 661 loài, trong đó có nhiều loại gỗ quý hiếm : gõ đỏ, cẩm
lai, giáng hương, trai, xây, vên vên, lim, sến...Đặc biệt có tới 16 loài cây thuốc họ dầu :
Dầu cát, dầu mít, dầu lông, dầu trà ban...
Dưới tán rừng sum xuê là các loài cây kiểng sinh sống: Thiên tuế, vạn tuế, huỳnh mai,
mai chiếu thủy, thiết mộc lan... Đặc biệt phong lan có hàng chục loại quý: hoàng yến,
ngọc điểm, kim điệp, đoản kiếm, đuôi cái, vệ lan móng, hổ bì... Động vật ở rừng Bình
Châu - Phước Bửu có 178 loài thuộc 70 họ, 29 bộ. Thú gồm có loài: voi, báo hoa mai,
khỉ, vọc, heo rừng, trâu rừng, hoẳng, cheo... Chim gồm 96 loài: cu xanh, gầm ghì, trĩ,
công, hồng hoàng, gà lôi... Bò sát có 33 1oài: trăn, gấm, kỳ đà, rùa vàng, ba ba...
Rừng Bình Châu - Phước Bửu là một quần thể cảnh quan đa dạng, có sức thu hút nhiều
du khách trong và ngoài nước tới tham quan.
* Bà Rịa - Vũng Tàu: Khu du lịch sinh thái rừng Phước Bửu xây xong bỏ hoang
/>5.2.3. Tài nguyên biển
Bà Rịa - Vũng Tàu có bờ biển dài 305,4 km, trong đó khoảng 70 km có bãi cái thoai
thoải, nước xanh, có thể dùng làm bãi tắm quanh năm. Vịnh Giành Rái rộng khoảng 50
km2 có thể xây dựng một hệ thống cảng hàng hải.
Với diện tích thềm lục địa trên 100.000 km 2 đã tạo cho tỉnh không những có vị trí quan
trọng về an ninh quốc phòng, mà còn tạo ra một tiềm năng to lớn để phát triển các ngành
kinh tế biển.

....
1. Mục tiêu chuyên đề....................................................................................................
1.1. Kiến thức.................................................................................................................
1.2. Kỹ năng...................................................................................................................
1.3. Thái độ....................................................................................................................
1.4. Định hướng các NL được hình thành...................................................................
2. Chuẩn bị của GV và HS............................................................................................
2.1. Chuẩn bị của GV....................................................................................................
2.2. Chuẩn bị của HS.....................................................................................................
3. Tiến trình tổ chức hoạt động....................................................................................
4. Bảng mô tả các mức độ mục tiêu của chủ đề...........................................................
5. Công cụ đánh giá.......................................................................................................
5.1. Hệ sinh thái rừng....................................................................................................
5.2. Tài nguyên thiên nhiên tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu..................................................

17