ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM
--------------------------------------------

CHU VĂN AN

“NGHIÊN CỨU MỘT SỐ CƠ SỞ KHOA
HỌC ĐỂ PHÁT TRIỂN LOÀI CÂY TRE MAI
(Dendrocalamus cauhainensis N.H.Xia, V.T.Nguyen)
TẠI XÃ LÂM THƯỢNG HUYỆN LỤC YÊN
TỈNH YÊN BÁI”

LUẬN VĂN THẠC SĨ LÂM NGHIỆP

Thái Nguyên – 2015


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM
--------------------------------------------

CHU VĂN AN

“NGHIÊN CỨU MỘT SỐ CƠ SỞ KHOA
HỌC ĐỂ PHÁT TRIỂN LOÀI CÂY TRE MAI
(Dendrocalamus cauhainensis N.H.Xia, V.T.Nguyen)
TẠI XÃ LÂM THƯỢNG HUYỆN LỤC YÊN
TỈNH YÊN BÁI”
Chuyên ngành : Lâm học
Mã số 60620201



Chu Văn An


ii

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là
trung thực và không sao chép. Tôi cũng xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc
thực hiện luận văn này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đã
được chỉ rõ nguồn gốc.
Một lần nữa, tôi xin khẳng định về sự trung thực của lời cam kết trên.
Thái Nguyên, ngày 9 tháng 11 năm 2015
Tác giả

Chu Văn An


iii

MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN ....................................................................................................................... i
LỜI CAM ĐOAN ................................................................................................................ ii
MỤC LỤC ........................................................................................................................... iii
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT ................................................................................ vii
DANH MỤC CÁC BẢNG.............................................................................................. viii
DANH MỤC CÁC HÌNH ................................................................................................. ix
MỞ ĐẦU .............................................................................................................................. 1
1. Đặt vấn đề ........................................................................................................................ 1

1.2.2.1. Dân số và lao động .............................................................................................. 23
1.2.2.2. Tình hình kinh tế ................................................................................................. 23
1.2.3. Điều kiện cơ sở hạ tầng.......................................................................................... 25
1.2.3.1. Giao thông ............................................................................................................ 25
1.2.3.2. Thủy lợi ................................................................................................................ 26
1.2.3.3. Điện ....................................................................................................................... 26
1.2.3.4. Cơ sở giáo dục ..................................................................................................... 26
1.2.3.5. Y tế ........................................................................................................................ 28
1.3. Đánh giá chung .......................................................................................................... 28
1.3.1. Thuận lợi .................................................................................................................. 28
1.3.2. Khó khăn .................................................................................................................. 29
Chương 2. NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .................................. 31
2.1. Nội dung nghiên cứu ................................................................................................. 31
2.1.1. Nghiên cứu đặc điểm sinh học cây Tre mai tại khu vực nghiên cứu ............... 31
2.1.2. Kỹ thuật gây trồng Tre mai tại xã Lâm Thượng huyện Lục Yên tỉnh Yên Bái
............................................................................................................................................. 31

2.1.3. Đánh giá hiệu quả kinh tế, xã hội của trồng cây Tre mai .................................. 31
2.1.4. Đánh giá thực trạng các mô hình trồng Tre mai tại xã Lâm Thượng
huyện Lục Yên tỉnh Yên Bái ........................................................................................... 31
2.1.5. Đề xuất một số biện pháp kỹ thuật về trồng cây Tre mai tại
huyện Lục Yên tỉnh Yên Bái ........................................................................................... 31
2.2. Phương pháp nghiên cứu .......................................................................................... 32
2.2.1. Quan điểm và phương pháp luận .......................................................................... 32
2.2.2. Phương pháp kế thừa.............................................................................................. 34


i
LỜI CẢM ƠN
Luận văn này được hoàn thành tại Trường Đại học Nông Lâm – Trường Đại học



vii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Từ viết đầy đủ

Từ viết tắt
Dgoc

Đường kính gốc

Hvn

Chiều cao vút ngọn

KHKT

Khoa học kỹ thuật

LSNG

Lâm sản ngoài gỗ

NN&PTNT

Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn

NLKH

Bảng 3.4. Cấp kính cành chét tre mai tại khu vực nghiên cứu .................................... 45
Bảng 3.5. Đặc điểm hình thái lá tre mai tại khu vực nghiên cứu ................................ 46
Bảng 3.6. Đặc điểm hình thái mo Tre mai tại khu vực nghiên cứu ............................ 47
Bảng 3.7. Đặc điểm mắt ngủ thân ngầm Tre mai .......................................................... 50
Bảng 3.8. Các biện pháp kỹ thuật trồng Tre mai tại khu vực nghiên cứu .................. 50
Bảng 3.9. Tổng hợp các chỉ tiêu hiệu quả kinh tế của mô hình trồng Tre mai .......... 53
Bảng 3.10. Hiệu quả của các mô hình trồng Tre mai ................................................... 54
Bảng 3.11. Hiện trạng tài nguyên rừng và đất rừng xã Lâm Thượng năm 2014 ...... 57
Bảng 3.12. Diện tích và phân bố rừng Tre mai tại xã Lâm Thượng ........................... 59
Bảng 3.13. Diện tích, mật độ và năng suất tre mai tại khu vực nghiên cứu
tại các điểm điều tra .......................................................................................................... 63


ix

DANH MỤC CÁC HÌNH
Trang

Hình 1.1. Phân bố số chi, số loài tre trúc ở một số nước trên thế giới.......................... 6
Hình 2.1. Sơ đồ các bước nghiên cứu ............................................................................. 33
Hình 3.1. Tương quan giữa đường kính và chiều cao thân cây tre mai...................... 41
Hình 3.2. Hình thái thân, gốc cây .................................................................................... 42
Hình 3.3. Đặc điểm hình thái măng Tre mai .................................................................. 44
Hình 3.4. Hình thái cành tre mai ..................................................................................... 45
Hình 3.5. Đo chiều rộng lá tre mai .................................................................................. 46
Hình 3.6. Đặc điểm hình thái mo .................................................................................... 48
Hình 3.7. Phân bố diện tích Tre mai theo các đơn vị hành chính thôn ....................... 48
Hình 3.8. Hiện trạng tài nguyên rừng và đất rừng xã Lâm Thượng năm 2014 ......... 58
Hình 3.9. Phân bố diện tích trồng tre mai tại các hộ điều tra....................................... 61
Hình 3.10. Phân bố mật độ trồng Tre mai tại các điểm điều tra .................................. 61

tên gọi khác Mai cây thuộc họ phụ tre trúc (Bambusoideae). Măng tre mai có hàm
lượng dinh dưỡng cao được dùng làm thực phẩm. Thân tre được sử dụng làm vật liệu
xây dựng, đồ dùng gia đình, đồ mỹ nghệ và bột giấy…
Những năm gần đây, cây Tre mai đã được phát triển nhiều tại các tỉnh như:
Lào Cai, Yên Bái, Quảng Ninh, Tuyên Quang, Phú Thọ, Thái Nguyên, Bắc Kạn,...
Thực tế đã cho thấy Tre mai là loài cây mang lại hiệu quả kinh tế rất cao, góp phần
tăng thu nhập, ổn định đời sống cho người dân miền núi.


2
Tuy nhiên, việc trồng và phát triển cây Tre mai ở đây chỉ mang tính bột phát,
nhỏ lẻ, chưa có quy hoạch cụ thể để phát triển thành vùng nguyên liệu. Do chưa
hiểu biết đầy đủ đặc điểm sinh học của cây Tre mai mà việc gây trồng và phát triển
loài cây này đang gặp không ít khó khăn. Có nhiều nơi gây trồng loài cây này trên
điều kiện lập địa không thích hợp cũng như kỹ thuật khai thác, chế biến, bảo quản
chưa khoa học mà chỉ dựa trên kinh nghiệm đã làm giảm sinh trưởng, năng suất,
hiệu quả kinh tế của loài cây này. Các công trình nghiên cứu về Tre mai còn rất ít
và tập trung nghiên cứu về phân loại, hình thái, phân bố chưa có nghiên cứu sâu để
phát triển loài cây này. Để góp phần giải quyết tồn tại nêu trên, đề tài “Nghiên cứu
phát triển loài cây Tre mai (Dendrocalamus cauhainensis N.H. Xia, V.T. Nguyen)
tại xã Lâm Thượng huyện Lục Yên tỉnh Yên Bái” được thực hiện có ý nghĩa cả về
lý luận và thực tiễn.
2. Mục tiêu của đề tài
2.1. Mục tiêu chung
Góp phần phát triển mô hình trồng Tre mai và đảm bảo sử dụng tài nguyên
rừng bền vững tại huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái.
2.2. Mục tiêu cụ thể
- Xác định được một số đặc điểm sinh học của cây Tre mai.
- Xác định được kỹ thuật gây trồng cây Tre mai.
- Đề xuất một số biện pháp kỹ thuật gây trồng cây Tre mai tại xã Lâm

thực hiện luận văn này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đã
được chỉ rõ nguồn gốc.
Một lần nữa, tôi xin khẳng định về sự trung thực của lời cam kết trên.
Thái Nguyên, ngày 9 tháng 11 năm 2015
Tác giả

Chu Văn An


5
đó tới nay có nhiều loài tre trúc mới đã được tìm ra và phân loại trong đó có Việt Nam
làm tăng số loài tre trúc đã được xác định.
Bảng 1.1: Phân bố của các loài tre trúc trên thế giới (Biswas 1995)
Nước
Vùng lãnh thổ

Nước-Vùng
lãnh thổ

Số
chi

Số
loài

Diện tích
(ha)

Trung Quốc


14

Myanma

20

90

2.200.000 Hàn Quốc

10

13

Inđônêxia

10

65

Phillipnines

8

54

Mađagaxca

11


Số
chi

Số
loài

6

23

8

20

6.000.000

26

Đài Loan

1.000.000 Ôxtralia

Diện tích
(ha)

40

140.000

Nguồn: Dẫn theo Nguyễn Ngọc Bình, Phạm Đức Tuấn, 2007 [7].

HanQuoc Indonexia
Bangladet
Philippines
SrilankaMaylaysia

5

10

So chi

AnDo

0

Otraylia
Singapope

0

50

100

150

200

250


Dendrocalamus longispathus và 100% ở Bambusa vulgaris (Hassan, 1977) [47].
Bernard (2007) [39] cho biết, có thể dùng đoạn ngắn trên thân để tạo cây con.
Tuy nhiên, khi dùng đoạn thân trên cây thì nên lấy ở cây có độ tuổi từ 2 – 3 năm. Sau
đó cắt một đoạn có 2 đến 3 mắt để làm vật liệu, đục lỗ cách các mắt từ 5 - 7cm và vùi
sâu 6 – 10cm theo hướng nằm ngang vào đất trộn cát. Để kích thích ra rễ có thể dùng
axit 1-Naphthalene acetic (NAA) đổ vào lỗ đã đục. Trong trường hợp dùng gốc để
làm vật liệu nhân giống thì chọn cây có độ tuổi 1-2 năm, sau đó đào sâu 30-60cm và
cắt toàn bộ gốc mang đi trồng ngay. Ngoài việc nhân giống bằng thân và gốc thì có
thể nhân giống các loài tre, luồng bằng phương pháp nuôi cấy mô.
Tại Kenya, Bernard (2007) [39] cũng đã nhân giống thành công bằng phương
pháp nuôi cấy mô cho các loài Yushania alpina và Oxytenanthera abyssinica.
Phương pháp chiết tỷ lệ ra rễ ở các loài tre vách dày được áp dụng ở Băng-la- đét đạt
45-56% ở các loài Bambusa vulgaris, B.polymorpha và D.giganteus (Banik 1985)
[37]. A. Benton et al (2011) nghiên cứu về phương pháp chiết (air-layering method)
đối với tre cho rằng: đảm bảo ra rễ tốt ở trên cây trước khi cắt xuống. Nhưng phương
pháp này chỉ áp dụng ở những vùng có độ ẩm cao và bị hạn chế ở phần dưới của cây
và thường phần này không dùng làm vật liệu nhân giống [38].
Tại Ấn Độ có 607 ha rừng tre của 9 loài (Dendrocalamus strictus, D.asper,
D.hamiltonii, Bambusa bambos, B.nutans, B.balcooa, Pseudooxytanthera, Guadua
angustifolia) được trồng bằng giống nuôi cấy mô. Điều này rất có lợi ích về mặt


8
kinh tế và có thể trồng rừng qui mô lớn. Công nghệ này đạt chất lượng tốt có thể
triển khai trồng rừng trên toàn quốc Ấn độ (R. Swarup & Gambhir 2008) [51].
Marina A. Alipon et al (2009) khi nghiên cứu xử lý lâm sinh cho rừng tre
Bambusa blumeana và Dendrocalamus asper 9 và 11 tuổi cho rằng tiến hành làm
sạch gốc phủ chất hữu cơ, bón phân và duy trì 4 cây 1 tuổi + 4 cây 2 tuổi + 4 cây 3
tuổi + 4 cây 4 tuổi/búi (4-4-4-4, tổng số 16 cây/búi) ở rừng Bambusa blumeana sẽ
cho sản lượng thân khí ổn định và chất lượng cao nhất. Còn đối với rừng D.asper

và

Dendrocalamus (Bernard, 2007 [39] và Dai Qihui, 1998 [41]). Theo Banik (1979)


iii

MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN ....................................................................................................................... i
LỜI CAM ĐOAN ................................................................................................................ ii
MỤC LỤC ........................................................................................................................... iii
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT ................................................................................ vii
DANH MỤC CÁC BẢNG.............................................................................................. viii
DANH MỤC CÁC HÌNH ................................................................................................. ix
MỞ ĐẦU .............................................................................................................................. 1
1. Đặt vấn đề ........................................................................................................................ 1
2. Mục tiêu của đề tài .......................................................................................................... 2
2.1. Mục tiêu chung ............................................................................................................. 2
2.2. Mục tiêu cụ thể ............................................................................................................. 2
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu................................................................................. 2
3.1. Đối tượng nghiên cứu .................................................................................................. 2
3.2. Phạm vi nghiên cứu ..................................................................................................... 2
4. Ý nghĩa khoa học của đề tài ........................................................................................... 3
4.1. Về lý luận ...................................................................................................................... 3
4.2. Về thực tiễn .................................................................................................................. 3
Chương 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU ..................................................... 4
1.1. Trên thế giới ................................................................................................................. 4
1.1.1. Những nghiên cứu về đặc điểm phân bố phân loại .............................................. 4
1.1.2. Những nghiên cứu kỹ thuật nhân giống và gây trồng .......................................... 7
1.1.3. Những nghiên cứu chế biến và thị trường ............................................................. 9

măng và bọ hả (Loryma bambusicola Tanahashi); sâu non sống từng bầy trên cành
lá. Nếu bệnh nặng cây sẽ bị chết.
Các nghiên cứu trên thế giới về Tre mai cho thấy, để tạo rừng tre mai có hiệu
quả thì cần chú ý:
- Tre mai không sống dưới độ che phủ dày đặc;
- Tre mai không được trồng trong điều kiện đất phèn, mặn và úng nước, ngập
nước;


11
- Đất trồng phải thoát nước tốt, ẩm và giàu chất hữu cơ;
- Bờ sông, bờ kênh cũng là vị trí trồng tốt.
- Tròng cự li 5 x 5m hoặc 4 x 4m tùy thuộc từng điều kiện. Kích thước hố áp
dụng 60 x 60 x60cm.
1.2. Ở Việt Nam
1.2.1. Những nghiên cứu về đặc điểm phân bố, phân loại
Hiện nay Việt Nam đứng thứ 4 trên thế giới về diện tích tre nứa, với 194 loài
tre trúc thuộc 26 chi được các nhà khoa học phát hiện ở Việt Nam đã phần nào đánh
giá được tính da dạng về thành phần loài tre trúc ở nước ta. Tuy nhiên, mới chỉ có
80 loài đã tạm thời được định danh, còn lại là các loài chưa có tên. Trong nhiều năm
trở lại đây, rất nhiều chi, loài mới được các nhà khoa học Việt Nam nghiên cứu và
bổ sung vào danh lục tre nứa của nước nhà. Các tư liệu, tài liệu và các công trình
nghiên cứu liên quan đến họ tre trúc hiện nay phần lớn giới thiệu về sự đa dạng,
khái niệm, phân loại, vai trò, giá trị sử dụng và kỹ thuật nuôi trồng cho một số loài
cây thuộc họ tre trúc chủ yếu, điển hình là một số công trình nghiên cứu sau:
Công trình nghiên cứu đầu tiên về tre nứa ở Việt Nam là Camus and Camus
(1923) đã thống kê có 73 loài tre trúc của Việt Nam. Theo Vũ Văn Dũng (1980)
[12] cho biết, Việt Nam có khoảng 50 loài tre trúc; Phạm Hoàng Hộ (1999) đã
thống kê được 123 loài. Theo Nguyễn Tử Ưởng (2001) đã xác định ở Việt Nam có
113 loài của 22 chi và đã kiểm tra, cập nhật 11 tên khoa học mới, đặc biệt đưa ra

2.441.602.000 cây. Rừng tre trúc trồng có 73.516ha bằng 4,99%diện tích rừng trồng
với trữ lượng là 96.074.000 cây.
Theo Nguyễn Hoàng Nghĩa và cs. (2004, 2005) [25], [26] tiếp tục cộng tác
nghiên cứu định danh các loài tre nứa hiện nay của Việt Nam ban đầu đã đưa ra
danh sách gồm 194 loài của 26 chi tre trúc Việt Nam. Phần lớn trong số đó là chưa
có tên. Một số chi có nhiều loài là chi Tre gai (Bambusa) có 55 loài thì có tới 31
loài chưa có tên, chi Luồng (Dendrocalamus) có 21 loài với 5 loài chưa định tên,
chi Le (Gigantochloa) có 16 loài với 14 loài chưa có tên, chi Vầu đắng (Indosasa)
có 11 loài với 8 loài chưa có tên và chi Nứa (Schizostachyum) có 14 loài thì có tới
11 loài chưa có tên.


13
Bên cạnh đó, các nhà khoa học Việt Nam đã tìm ra được nhiều chi, loài mới
bổ sung vào danh lục tre trúc của nước nhà. Năm 2005, Nguyễn Hoàng Nghĩa và cs
đã công bố 7 loài nứa mới thuộc chi Nứa (Schizotachyum) như: Khốp Cà Ná (Cà Ná,
Ninh Thuận), Nứa Núi Dinh (Bà Rịa, Vũng Tàu), Nứa đèo Lò Xo (Đắc Glei, Kon
Tum), Nứa lá to Saloong (Ngọc Hồi, Kon Tum), Nứa không ta Côn Sơn (Chí Linh,
Hải Dương), Nứa có tai Côn Sơn (Chí Linh, Hải Dương), Nứa Bảo Lộc (Bảo Lộc,
Lâm Đồng). Các tác giả đã mô tả chi tiết về đặc điểm hình thái, sinh thái của từng
loài cụ thể. Đồng thời nhóm nghiên cứu phát hiện ra 6 loài tre quả thịt dựa trên cơ sở
cấu tạo hình thái và giải phẫu hoa quả, sáu loài tre quả thịt đã được mô tả và định
danh để tạo nên một chi tre mới cho Việt Nam, đó là chi Tre quả thịt (Melocalamus).
Các loài đã được nhận biết là Dẹ Yên Bái (Melocalamus yenbaiensis), Tre quả thịt
Cúc Phương (M. cucphuongensis), Tre quả thịt Kon Hà Nừng (M. kbangensis), Tre
quả thịt Lộc Bắc (M. blaoensis), Tre quả thịt Pà Cò (M. pacoensis) và Tre quả thịt
Trường Sơn (M. truongsonensis). Cũng trong đợt khảo sát này, Nguyễn Hoàng Nghĩa
và cs đã phát hiện thêm và mô tả đặc điểm về hình thái, sinh học của một loài nứa
mới cho Việt Nam là Nứa Sapa (Schizostachyum chinense Rendle) được tìm thấy
trong rừng lá rộng thường xanh của Vườn Quốc gia Hoàng Liên (Lào Cai) [26].

1.3. Đánh giá chung .......................................................................................................... 28
1.3.1. Thuận lợi .................................................................................................................. 28
1.3.2. Khó khăn .................................................................................................................. 29
Chương 2. NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .................................. 31
2.1. Nội dung nghiên cứu ................................................................................................. 31
2.1.1. Nghiên cứu đặc điểm sinh học cây Tre mai tại khu vực nghiên cứu ............... 31
2.1.2. Kỹ thuật gây trồng Tre mai tại xã Lâm Thượng huyện Lục Yên tỉnh Yên Bái
............................................................................................................................................. 31

2.1.3. Đánh giá hiệu quả kinh tế, xã hội của trồng cây Tre mai .................................. 31
2.1.4. Đánh giá thực trạng các mô hình trồng Tre mai tại xã Lâm Thượng
huyện Lục Yên tỉnh Yên Bái ........................................................................................... 31
2.1.5. Đề xuất một số biện pháp kỹ thuật về trồng cây Tre mai tại
huyện Lục Yên tỉnh Yên Bái ........................................................................................... 31
2.2. Phương pháp nghiên cứu .......................................................................................... 32
2.2.1. Quan điểm và phương pháp luận .......................................................................... 32
2.2.2. Phương pháp kế thừa.............................................................................................. 34