TS. NGUYỄN THỊ KIM THÀNH

MODULE GDTX

19
thiÕt bÞ d¹y häc
trong c¸c c¬ së
gi¸o dôc th−êng xuyªn

THIẾT BỊ DẠY HỌC TRONG CÁC CƠ SỞ GIÁO DỤC THƯỜNG XUYÊN |

61


A. GIỚI THIỆU TỔNG QUAN
GDTX là m t b ph n c u thành trong h th ng giáo d c qu c dân. M c
tiêu phát tri n GDTX n n m 2020 là ti n t i xây d ng m t xã h i h c
t p, t o c h i h c t p su t i cho m i ng i, góp ph n th c hi n nâng
cao dân trí, ào t o ngu n nhân l c, b i d ng nhân tài ph c v tr c
ti p cho các ch ng trình kinh t — xã h i a ph ng. GDTX có nhi m
v ti p n i, thay th ho c b sung cho giáo d c chính quy, cho phép m i
ng i u có c h i h c t p su t i theo ý nguy n, s tr ng c a b n
thân, c bi t là nhu c u nâng cao h c v n trung h c ph thông.
nh h ng c b n c a công cu c i m i giáo d c ã c ch rõ trong
các ngh quy t c a Trung ng ng, ó là “Ph ng pháp giáo d c ph i
phát huy tính tích c c, t giác, ch ng, t duy sáng t o c a ng i h c,
b i d ng n ng l c t h c, lòng say mê h c t p và ý chí v n lên”.
Nh chúng ta ã bi t, quá trình d y h c bao g m ho t ng d y và ho t
ng h c, trong ó di n ra quá trình tái s n xu t nh ng kinh nghi m xã
h i c a nhân lo i. C ng nh b t kì m t quá trình s n xu t nào, quá trình
d y h c c ng ph i s d ng nh ng ph ng ti n lao ng nh t nh.

— Phân tích các tính n ng c ng nh tác d ng c a các lo i TBDH hi n nay
các trung tâm GDTX.
— V n d ng s hi u bi t v các tính n ng c a TBDH trong quá trình d y
h c t i các trung tâm GDTX.

2. Về kĩ năng

— Rèn luy n k n ng v n hành ho c l p ráp các lo i TBDH t i các trung tâm
GDTX.
— Thi t k và s d ng k ho ch d y h c tích c c có s d ng TBDH và ng
d ng CNTT t i các trung tâm GDTX.

3. Về thái độ

— Có quan i m úng n v vi c s d ng TBDH trong quá trình d y h c
t i các trung tâm GDTX.
— Quan i m tích c c c a lãnh o trong vi c qu n lí s d ng TBDH t i các
trung tâm GDTX.

C. NỘI DUNG
THÔNG TIN NGUỒN

TBDH ngày càng có vai trò quan tr ng trong d y h c và nâng cao hi u qu
d y h c. Vi c s d ng hi u qu TBDH là m c tiêu c b n và duy nh t c a
toàn b công tác thi t b tr ng h c. TBDH ch c phát huy h t tác
d ng khi chúng c trang b và s d ng theo m t h th ng y
ã
c các tiêu chu n nh m c TBDH quy nh. TBDH c s d ng trong
các khâu, các b c c a quá trình d y h c c ng nh s d ng v i các hình
th c khác nhau áp ng ch ng trình, b i d ng ki n th c, k n ng, rèn


MODULE GDTX 19


TBDH h tr trong ti t h c trên l p nh m làm sáng t nh ng i u c n
trình bày c a GV và tr c quan hoá n i dung bài gi ng, giúp h c viên ti p
thu d dàng và tham gia m t cách ch ng, tích c c.
TBDH có th
c s n xu t hàng lo t t các nhà máy, ho c do GV t làm
ho c sáng t o c i ti n phù h p v i n i dung c th bài h c, i u ki n và
i t ng h c mà GV d y.
Hi n nay, tùy theo m c ích s d ng mà ng i ta dùng nhi u thu t ng
v i TBDH v i nh ng n i hàm khác nhau.
N u coi TBDH là i u ki n th c hi n m c ích d y h c thì nó bao g m
ph ng ti n k thu t máy móc, ó là nh ng i u ki n th c hi n m c
ích, nhi m v , n i dung d y h c.
Ví d :

Hình 1. Mô hình l c k kéo
N u coi TBDH nh là nh ng i t ng v t ch t c s d ng i u
khi n nh n th c c a h c viên thì TBDH bao g m: M t t p h p i t ng
v t ch t c GV s d ng v i t cách là ph ng ti n i u khi n ho t
ng nh n th c c a h c viên; còn i v i h c viên là ngu n cung c p tri
th c c n l nh h i, là cách th c t o ra tri th c, k n ng, k x o ph c v m c
ích giáo d c.
Ví d :

Hình 2. B ng tu n hoàn các nguyên t hoá h c v i các kí hi u c bi t
THIẾT BỊ DẠY HỌC TRONG CÁC CƠ SỞ GIÁO DỤC THƯỜNG XUYÊN |


B n hãy i chi u nh ng n i dung v a vi t v i nh ng thông tin d i ây
và t hoàn thi n n i dung v a vi t.
THÔNG TIN PHẢN HỒI
1. Vị trí của thiết bị dạy học

Khi nghiên c u c u trúc c a quá trình d y h c, nhi u tác gi ã a ra
nh ng mô hình khác nhau, nhìn chung các tác gi u th a nh n:
— Mô hình d y h c nh t thi t ph i tho mãn b n y u t :
(1) M c ích, n i dung, ch ng trình, nhi m v d y h c.
(2) K t h p các PPDH thích h p v i vi c s d ng TBDH a d ng, có hi u
qu c a GV trong quá trình d y h c.
(3) H c t p c a h c viên d i s h ng d n, nh h ng c a GV.
(4) Các TBDH.
T i H i ngh Khoa h c Qu c t v TBDH c a các n c Xã h i Ch ngh a
tr c ây khai m c vào tháng 10/1973 Liên Xô c , X.G. Sapôvalenkô ã
a ra s mô hình d y h c nh sau:
THIẾT BỊ DẠY HỌC TRONG CÁC CƠ SỞ GIÁO DỤC THƯỜNG XUYÊN |

67


Môi tr ng chính tr , xã h i
S ti n b xã h i
M c ích, n i dung,
nhi m v d y h c
Ho t ng
c a GV

Ho t ng
c a h c viên

TBDH

PPDH

N i dung d y h c không ch d a vào m c ích, nhi m v , n i dung giáo
d c mà còn c xác nh d a trên th c t trang b h th ng TBDH. Nh
v y, TBDH có tính c l p, có tác ng m nh m n các y u t c a quá
trình d y h c và c th hi n nh hình d i ây:

MTDH
GV

HV

NDDH

PPDH
TBDH

TBDH có tác d ng to l n, có th truy n th cho nhi u h c viên m t kh i
l ng thông tin l n, chính xác, y v i t ng nghiên c u; m r ng
và hoàn thi n h th ng GDTX, nh m ào t o m t i ng cán b có trình
chuyên môn cao áp ng nhu c u xây d ng t n c; gi i phóng GV
kh i nh ng công vi c, s v n thu n, gi m nh c ng lao ng
h t p trung vào công vi c sáng t o.
Nh v y, TBDH s góp ph n hoàn thi n và i m i PPDH. Vi c liên k t
các PPDH v i các TBDH hi n i s t o ra các t h p PPDH có dùng
k thu t, m b o thu và x lí các tín hi u ng c bên ngoài k p th i,
chính xác.
Quá trình d y h c là quá trình truy n thông, là s t ng tác gi a ng i

n i dung bài d y, i t ng truy n th , PPDH mà ch n TBDH sao cho
phù h p. ng th i GV c ng c n chu n b các ph ng án h ng d n
ng i h c s d ng, làm vi c có hi u qu v i các lo i TBDH l nh h i
tri th c.
Tóm l i, TBDH v a là ngu n tri th c, v a là công c ng i h c l nh h i
tri th c và rèn luy n k n ng môn h c. TBDH là m t ph n trong h th ng
c a quá trình d y h c có tác ng n quá trình d y h c, s thay i c a
TBDH góp ph n làm thay i PPDH có hi u qu . Chính vì v y, s l a ch n
TBDH ph i c v n d ng sao cho có hi u qu nh t. S truy n t c a
GV và s ti p thu c a h c viên ph i t c trong th i gian ng n nh t.
áp ng nhu c u trên, các PMDH s là m t trong nh ng ph ng ti n
t i u và phù h p trong d y h c.
3. Ý nghĩa của thiết bị dạy học

Nh chúng ta ã bi t, ho t ng d y h c là ho t ng t ch c, i u
khi n ho t ng nh n th c c a h c viên thông qua vi c GV t ch c
70

|

MODULE GDTX 19


—
—

+

+
+

V phát tri n t duy: TBDH h tr cho h c viên tr u t ng hoá tr c m t
v n c n nghiên c u. Thông qua các ph ng ti n và ngh thu t d y
h c c a GV s góp ph n nâng cao h ng thú, tích c c, ch ng trong h c
t p c a h c viên.
V góc ph ng pháp: TBDH góp ph n m nh m vào vi c c i ti n
PPDH thông qua vi c s d ng chúng úng lúc, úng cách ho c dùng
chúng c p nh t, m r ng thông tin theo các hình th c d y h c gi i
quy t v n , d y h c khám phá,...
THIẾT BỊ DẠY HỌC TRONG CÁC CƠ SỞ GIÁO DỤC THƯỜNG XUYÊN |

71


+ V góc công ngh : TBDH k t h p v i tài n ng c a GV s d ng nó, góp
ph n quan tr ng vào s thành b i c a n n s n xu t m i — "n n s n xu t
trí tu ".
Nh v y: TBDH giúp h c viên nh n th c c th gi i xung quanh; làm
tho mãn và phát tri n h ng thú cho h c viên; t ng c ng tính t l p, t
ch trong h c t p; t ng c ng kh n ng t h c c a h c viên.

Hoạt động 3: Phân loại thiết bị dạy học (1 tiết)

B n hãy vi t ra suy ngh c a mình th c hi n nh ng yêu c u sau :
* Li t kê nh ng lo i PTDH mà b n bi t :

* Nêu ch c n ng và công d ng c a m t s PTDH dùng chung :

B n hãy c nh ng thông tin d i ây
TBDH trung tâm GDTX.
72

—

Vi c phân lo i m t cách khoa h c h th ng TBDH có ý ngh a quan tr ng
trong vi c nh h ng và l p k ho ch nghiên c u, thi t k , trang b ,... Có
nhi u cách phân lo i TBDH khác nhau, m i cách phân lo i u có
nh ng h n ch nh t nh.
Ng i ta th ng phân chia TBDH thành m t s nhóm thông d ng nh :
Các ph ng ti n nhìn: sách giáo khoa, b n gi y trong, v n b n,...
Các ph ng ti n nghe: a hát, CD, Radio, cassette,...
Các ph ng ti n k t h p nghe — nhìn: phim, tivi, video, a ph ng ti n
và các ch ng trình d y h c.
C ng có th phân lo i theo các nhóm:
Nhóm các TBDH làm m u khi h c (giáo c tr c quan).
Nhóm các TBDH t o i u ki n cho h c viên tham gia vào quá trình
d y h c.
Ho c:
Ph ng ti n tr c quan truy n th ng th ng c dùng ph bi n là: Các
v t th t trong i s ng và k thu t; các thi t b thí nghi m, các mô hình
v t ch t, b ng, tranh nh, ...
THIẾT BỊ DẠY HỌC TRONG CÁC CƠ SỞ GIÁO DỤC THƯỜNG XUYÊN |

73


— Ph ng ti n nghe nhìn có th chia thành hai nhóm: nhóm mang thông
tin và nhóm chuy n t i thông tin.
— Nhóm mang thông tin: Phim h c t p (phim èn chi u; phim nh a; phim
truy n hình,...) các b ng hình, a quang, b ng cassette, các PMDH, gi y
trong ã có n i dung,...
— Kh i chuy n t i thông tin nh : máy vi tính, máy chi u qua u, máy

phân lo i h th ng TBDH hi n nay
TBDH

Các ph ng ti n
k thu t d y h c

Các ph ng ti n
và tài li u tr c quan

ui
li
tàc
áC

cg
n
D

t
hc
áo
H

t
vu
m,
hn
ìh
ô
M

hp
st
M

hn
ìh
ih
ga
gn
B

mâ
ih
ga
gn
B

gn
ort
n
B

hn
ìh
uh
ty
á
M

hn

Sách h c viên
Các tài li u

TBDH hi n

PMDH

Các lo i b ng
hình, a CD

i

Các lo i
máy d y h c

THIẾT BỊ DẠY HỌC TRONG CÁC CƠ SỞ GIÁO DỤC THƯỜNG XUYÊN |

75


—
+
+
+
+

các b c h c cao h n, vi c phân lo i TBDH theo:
Các TBDH truy n th ng:
Ph n ánh tr c ti p i t ng: các b s u t p các m u v t.
Nh m tái t o i t ng b ng hình nh: các mô hình, tranh nh, hình v .

— Internet và e—learning.
76

|

MODULE GDTX 19


3. Chức năng và công dụng cơ bản của một số TBDH dùng chung

STT

Thi t b

Kh n ng

1 Máy chi u — Chi u hình nh
c
qua u chu n b s n.
— Gi i thi u s , chi ti t
máy, bài h c, phòng th c
hành,...
2 Máy chi u — Chi u, phóng to ba chi u
v t th
v t m u, v t th t.
— Gi i thi u linh ki n, d ng
c , d ng t nh v t,...
3 Máy chi u — K t n i: máy tính, u
a ph ng video, máy chi u v t th .
ti n

in, gi y.
— Các PMDH
— Các TBDH c n
thi t khác.

S d ng

Trình chi u
các n i dung
khác nhau cho
nhi u i t ng.
— Phóng to v t
h c có kích
th c nh .
— Trình chi u
các n i dung
khác nhau cho
m i i t ng
— H i th o, h i
gi ng,...
— Ph n m m
cho giáo d c
hi n có.
— Ch b n in
gi y ho c phim.

Hoạt động 4: Những yêu cầu cơ bản về chất lượng của thiết bị
dạy học (0,5 tiết)

Theo b n, s d ng có hi u qu , các TBDH c n m b o nh ng yêu c u


—
—

m b o nguyên t c ch t o h p lí, b n ch c, chính xác.
m b o h p lí hoá các thao tác k thu t khi s d ng, d tháo l p, ti t
ki m th i gian. Các d ng c
c trang b theo b và theo bài thí nghi m
c n c ch t o theo h ng ng b , a n ng, g n nh , d v n chuy n
và s d ng,...
— m b o an toàn trong b o qu n, v n chuy n và s d ng, m b o v
sinh môi tr ng.
3. Yêu cầu mĩ thuật

Có hình d ng và màu s c thích h p, hài hoà, g n nh . Có tác d ng th m
m cho ng i h c, gây h ng thú trong quá trình d y h c.

4. Yêu cầu kinh tế

C u t o n gi n, s d ng nh ng nguyên li u d ki m, d s n xu t, giá
thành h ,...
Trong th c t , các yêu c u này có liên quan ch t ch v i nhau. S tách
riêng t ng yêu c u ch mang tính ch t t ng i.

78

|

MODULE GDTX 19


3.2

m b o n i dung ki n th c c a TBDH (t i a 50 i m)
M c phù h p v i ch ng trình giáo d c (t i a 10 i m)
M c chính xác c a ki n th c (t i a 10 i m)
M c phù h p v i m c ích d y h c và PPDH (t i a 30 i m)
m b o c u trúc thi t k (t i a 30 i m)
M c tinh gi n, ch c ch n (t i a 10 i m)
D l p t, s d ng (t i a 10 i m)
Tính m i trong công ngh s n xu t (t i a 10 i m)
tiêu chu n th m m (t i a 20 i m)
S phù h p v kích th c (t i a 10 i m)
Màu s c, ng nét (t i a 10 i m)
T ng c ng
4. ánh giá chung

im

Ph n 3. K t lu n

i m s .........................
X p lo i :
Tt
Khá

t yêu c u

Không t yêu c u

THIẾT BỊ DẠY HỌC TRONG CÁC CƠ SỞ GIÁO DỤC THƯỜNG XUYÊN |

th c, hình thành và hoàn thi n các k n ng, k x o,... Ngoài ra, TBDH còn
giúp cho quá trình nh n th c c a h c viên tr nên h ng thú, tính c c,
sáng t o và hoàn toàn phù h p v i con ng nh n th c bi n ch ng c a
nhân lo i, ó là: T tr c quan sinh ng n t duy tr u t ng, t t duy
tr u t ng n th c ti n, ó là con ng bi n ch ng c a nh n th c
chân lí, nh n th c hi n th c khách quan.
Ho t ng nh n th c c a h c viên — ó là s ph n ánh và l nh h i tr c
ti p c a h v th gi i khách quan và môi tr ng xung quanh thông qua
vi c n m b t c nh ng thành t u khoa h c và c th hi n vào nh n
th c c a mình.
Ph n ánh và nh n th c th hi n tính bi n ch ng khách quan c a các s
v t và hi n t ng t nhiên trong s bi n i c a th gi i. Trong ó, các
hình th c ph n ánh th ng là: các tri th c, cái khái ni m, các nh lu t,
các thuy t,...
80

|

MODULE GDTX 19


2. Theo quan điểm duy vật biện chứng

TBDH ph i là m t trong nh ng c s ch y u cho h c viên nh n th c
c th gi i khách quan, l nh h i c tri th c khoa h c, phát tri n t
duy c ng nh t o i u ki n cho h t ng b c tham gia c i t o th c ti n
vì l i ích c a con ng i. Có th xác nh c nh ng con ng nh n
th c cho phép chúng ta th c hi n c m c ích d y h c v i vai trò c a
TBDH.
3. Theo quan điểm triết học duy vật lịch sử

TBDH giúp h c viên t chi m l nh ki n th c, phát tri n k n ng th c
hành.
THIẾT BỊ DẠY HỌC TRONG CÁC CƠ SỞ GIÁO DỤC THƯỜNG XUYÊN |

81


+ Thí nghi m th c hành là ph ng ti n c th hoá và c ng c ki n th c,
là ph ng ti n quan tr ng giúp h c viên rèn luy n k n ng th c hi n các
thí nghi m.
+ S d ng TBDH và thông qua thí nghi m giúp h c viên chi m l nh ki n
th c, v n d ng ki n th c m t cách c l p gi i thích các hi n t ng
và rút ra nh ng k t lu n trên các hi n t ng ã quan sát c.
— TBDH kích thích h ng thú nh n th c c a h c viên, giúp h c viên t o
ng c h c t p, rèn luy n thái tích c c khi nghiên c u tài li u m i.
— TBDH giúp phát tri n trí tu c a h c viên nh s tích c c hoá các m t
khác nhau c a ho t ng t duy, ho t ng tâm lí, tri giác, bi u t ng,...
Vi c s d ng úng lúc, úng ch TBDH v i các PPDH và s d n d t c a
GV giúp h c viên phát tri n kh n ng quan sát, kh n ng phân tích, t ng
h p, so sánh.
— TBDH giúp giáo d c nhân cách cho h c viên:
+ Thông qua vi c s d ng các thí nghi m, các b ng hình, ph n m m,...
giúp h c viên hình thành h th ng các quan i m, các khái ni m v
nh n th c th gi i xung quanh, gi i thích m t cách khoa h c các s v t
hi n t ng trong t nhiên và trong xã h i.
+ B i d ng kh n ng quan sát, tính c n cù, trung th c, tác phong làm vi c
nghiêm túc, ng n n p và khoa h c.
— H p lí hoá quá trình ho t ng c a ng i d y và h c viên, gia t ng c ng
lao ng, t o i u ki n nâng cao nh p nghiên c u tài li u giáo
khoa. TBDH hi n i òi h i PPDH c ng ph i thay i, nh v y phong

Nút cao su ho c nút b c
y bình th y tinh.
i u ch khí clo l ng nh : Thay bình c u có nhánh b ng ng nghi m
có nhánh.
* K thu t ti n hành:
HCl c
KMnO4
Bông t m xút

Cl2

Điều chế clo trong phòng thí nghiệm

L p bình c u có nhánh ã ch a KMnO4 (ho c MnO2, CaOCl2) kho ng
5 gam.
L p ph u brom và cho kho ng 1 ph u dung d ch HCl c vào.
2
t ng d n khí vào bình thu clo và m t ng d n t bình ng khí clo
n c c ng bông t m xút (hình v ).
D n khí clo m i sinh ra qua dung d ch n c mu i bão hoà, sau ó d n
qua H2SO4 c và cu i cùng d n qua bông t m xút.
Cách thu khí: M t t khoá ph u brom cho HCl c ch y xu ng bình
c u, HCl tác d ng v i KMnO4. C m ng d n khí vào bình thu khí, y
mi ng bình b ng m t mi ng bông có t m dung d ch NaOH loãng. Khi
th y trong bình ã xu t hi n màu vàng l c thì khoá ph u brom ng ng
nh HCl vào bình c u, rút ng d n khí ra, y bình ã y khí clo b ng
nút cao su, ng th i c m vào bình khác ti p t c thu khí clo. N u
ph n ng ch m ta có th un nh h n h p dung d ch.
THIẾT BỊ DẠY HỌC TRONG CÁC CƠ SỞ GIÁO DỤC THƯỜNG XUYÊN |


cho bình c u ng KMnO4, ng nh gi t thay cho ph u ng HCl c.
Khí clo c thu tr c ti p vào ng nghi m khô.
TBDH góp ph n nâng cao tính tr c quan c a quá trình d y h c, m r ng
kh n ng ti p c n v i các i t ng, hi n t ng.
TBDH giúp i u khi n ho t ng nh n th c c a h c viên.
TBDH giúp h c viên t chi m l nh ki n th c, phát tri n k n ng th c hành.
Thí nghi m th c hành là ph ng ti n c th hoá và c ng c ki n th c, là
ph ng ti n quan tr ng giúp h c viên rèn luy n k n ng th c hi n các thí
nghi m.
S d ng TBDH và thông qua thí nghi m — TBDH kích thích h ng thú
nh n th c c a h c viên, giúp h c viên t o ng c h c t p, rèn luy n
thái tích c c khi nghiên c u tài li u m i.
An toàn thí nghi m:
Khí Cl2 c, vì v y khi ti n hành thí nghi m c n ti n hành trong t h t,
ng i làm thí nghi m ph i m c áo blouse và eo kh u trang. S n ph m
sinh ra sau khi thu khí xong c n s c vào dung d ch NaOH loãng. Tuy t
i không ti n hành (l y nh m) thí nghi m axit H2SO4 c tác d ng v i
KMnO4.
Có th ti n hành theo nhi u cách nh :
Làm thí nghi m minh ho (ho c xem video clip) i u ch clo trong
phòng thí nghi m.
MODULE GDTX 19


* Câu h i và bài t p v n d ng:
Câu 1. Xác nh nguyên t c i u ch clo trong phòng thí nghi m.
A. Dùng ch t giàu clo gi i phóng ra clo.
B. Dùng ch t oxi hoá m nh tác d ng v i dung d ch axit clohi ric.
C. Oxi hoá axit clohi ric c b ng các ch t oxi hoá m nh.
D. Dùng dòng i n tách clo kh i dung d ch mu i clorua bão hoà

MnO2
Cl2 (k)

(bão hoà)

H. c

H2O

H. d
Mô t ả thí nghiệm điều chế clo

Câu 3. Trong phòng thí nghi m n u không có HCl c
ta có th thay th b ng h n h p nào sau ây?
A. H n h p HNO3 + NaCl + KMnO4

i u ch clo,

THIẾT BỊ DẠY HỌC TRONG CÁC CƠ SỞ GIÁO DỤC THƯỜNG XUYÊN |

85