Xã hội học số 2 (118), 2012 89

MỘT SỐ VẤN ĐỀ XÃ HỘI BỨC THIẾT ĐỐI VỚI THIẾT CHẾ
HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH VIỆT NAM HIỆN NAY
NGUYỄN ĐỨC CHIỆN

1. Đặt vấn đề
Nhiều học giả trên thế giới nhận định rằng thiết chế hôn nhân và gia đình đã và
đang có nhiều biến đổi trên phạm vi toàn thế giới do tác động của quá trình hiện đại hóa
và toàn cầu hóa (Goode, 1963; Therborn, 2004). Tại Việt Nam, công cuộc Đổi mới và
hội nhập quốc tế sâu rộng hơn hai thập kỷ qua đã và đang tác động mạnh mẽ đến hệ
thống thiết chế xã hội, trong đó có thiết chế hôn nhân và gia đình. Những biến đổi mạnh
mẽ trong đời sống gia đình Việt Nam đã buộc loại hình thiết chế này thay đổi, hoàn
thiện nhằm phù hợp với thực tiễn xã hội. Bằng chứng về sự thay đổi này là hàng loạt
văn bản chính thức (Luật, Nghị định) ở nhiều cấp độ khác nhau liên quan đến thiết chế
hôn nhân và gia đình được ra đời hoặc hoàn thiện hơn trong thời gian qua nhằm đáp
ứng nhu cầu xã hội.
Có thể nói, sự ra đời và hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật liên quan đến hôn
nhân và gia đình thời gian qua góp phần thiết lập các vai trò, trách nhiệm và quyền hạn
của công dân cũng như cơ quan chức năng, từ đó góp phần vào việc nâng cao tiến bộ
trong quan hệ hôn nhân và cải thiện bình đẳng trong các quan hệ gia đình ở nước ta. Tuy
nhiên, vẫn còn tồn tại nhiều điểm chưa phù hợp, bất cập so với thực tế xã hội; hơn nữa,
sự vận hành của thiết chế đôi khi kém hiệu lực, chưa phát huy tác dụng các điều luật.
Điều này dẫn đến hiệu lực của thiết chế không cao, tác động xấu đến các quan hệ trong
hôn nhân và gia đình; hơn thế nó có ảnh hưởng không nhỏ đến mục tiêu hiện đại hóa và
phát triển xã hội Việt Nam tương lai.
Việc nghiên cứu thiết chế hôn nhân và gia đình Việt Nam, tìm hiểu điểm phù hợp,
bất cập của thiết chế này sẽ có ý nghĩa quan trọng trong việc đề xuất các giải pháp can
thiệp nhằm hoàn thiện và phát huy thiết chế hôn nhân và gia đình Việt Nam giai đoạn tiếp
theo. Dựa vào nguồn tài liệu nghiên cứu về biến đổi hôn nhân và gia đình Việt Nam
những năm gần đây, báo chí, Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000, bài viết này cố gắng

bản. Nó bao gồm hệ thống các quy định, chuẩn mực, giá trị xã hội về hành vi con người.
Nó được chính thức hóa bằng văn bản pháp luật hay trở thành phong tục, tập quán của xã
hội. Nó tồn tại nhằm thoả mãn nhu cầu của con người. Thiết chế hôn nhân và gia đình có
một số chức năng cơ bản như điều hòa quan hệ xã hội, kiểm soát quan hệ xã hội và xác
lập các vai trò của các cá nhân trong xã hội.
Trong các phân tích dưới đây, chúng tôi nhấn mạnh các khía cạnh sự vận hành,
chức năng kiểm soát của thiết chế hôn nhân và gia đình Việt Nam hiện nay.
3. Một số vấn đề xã hội đặt ra đối với thiết chế hôn nhân và gia đình Việt Nam
hiện nay
Luật Hôn nhân và Gia đình Việt Nam năm 2000 do Quốc hội nước Cộng hòa xã hội
chủ nghĩa Việt Nam khóa 10, kỳ họp thứ 7 thông qua ngày 09 tháng 6 năm 2000 (Luật
Hôn nhân và Gia đình Việt Nam năm 2000). Luật này được hoàn thiện trên cơ sở kế thừa
và phát triển pháp luật về Hôn nhân và Gia đình Việt Nam; Căn cứ vào Hiến pháp nước
Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992. Luật có 13 chương và 110 điều. Nhìn
chung, những chương, điều khoản trong Luật bao phủ mọi mặt liên quan đến các khía
cạnh khác nhau của hôn nhân và gia đình nước ta hiện nay; nội dung các điều luật phù
hợp thực tiễn xã hội. Tuy nhiên, đối chiếu thực tế hôn nhân - gia đình đang diễn ra cho
thấy một số điều khoản, nội dung của luật chưa phù hợp, nhiều hiện tượng xã hội mới
liên quan đến hôn nhân và gia đình xuất hiện nhưng chưa có trong điều luật; hơn nữa,
nhiều điều luật đưa ra chưa thực hiện được hay nói cách khác hoạt động chưa hiệu quả do
những rào cản xã hội. Phần này, đề cập và phân tích một số nội dung, điều luật chưa phù
hợp hoặc chưa thực hiện được.
3.1. Vấn đề hôn nhân
a. Kết hôn với người nước ngoài
Điều 103 chương XI có ghi “việc kết hôn giữa công dân Việt Nam với người nước
ngoài, mỗi bên phải tuân theo pháp luật của nước mình về điều kiện kết hôn; nếu việc kết
hôn được tiến hành tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền của Việt Nam thì người nước
ngoài còn phải tuân theo các quy định của luật này về điều kiện kết hôn. Việc kết hôn
giữa những người nước ngoài với nhau tại Việt Nam trước cơ quan có thẩm quyền của


động kinh doanh. Hầu hết chị em do hôn nhân không đăng ký nên các chị em đều thuộc
diện cư trú bất hợp pháp (Trịnh Thị Kim Ngọc, 2009: 198).
Tình trạng môi giới hôn nhân diễn ra công khai ở một số địa phương. Khu vực
chung cư Bình Thới, phường 8, quận 11 là địa điểm môi giới hôn nhân diễn ra nhộn nhịp
nhất của thành phố Hồ Chí Minh mà người dân địa phương gọi là “chợ vợ”. Dư luận, báo
chí Việt Nam cũng đã đăng tải nhiều bài viết tỏ rõ sự bất bình vì cách tuyển chọn các cô
gái theo kiểu lựa chọn, mua bán hàng hóa ở chợ. Có nhiều cô chỉ sau một vài lần tiếp xúc
với các chú rể Đài Loan, Hàn Quốc là được “chấm”, nhưng cũng có cô phải ở nhà trọ 3-4
tháng và phải qua nhiều lần tiếp xúc với nhiều đoàn từ Đài Loan, Hàn Quốc sang (Trần
Mạnh Cát và Đỗ Thị Bình, 2009: 223-224). Vấn đề gây nhiều bức xúc hiện nay là tình
trạng hỗn loạn trong môi giới hôn nhân. Vì lợi nhuận, những công ty môi giới và những
người làm môi giới không tuân theo pháp luật, bất chấp đạo lý, vi phạm thuần phong mỹ
tục, chà đạp lên nhân phẩm người phụ nữ .
Một vấn đề nổi lên có liên quan đến hôn nhân với người nước ngoài hiện nay là sự
chênh lệch tuổi tác, tình trạng hôn nhân, trình độ văn hóa và bất đồng ngôn ngữ giữa chú
rể và cô dâu. Dẫn theo một nguồn tài liệu “Chênh lệch lớn về lứa tuổi và sức khoẻ giữa
các đối tượng tham gia hôn nhân: cô dâu lấy chồng Hàn Quốc (cũng như Đài Loan) là

Bản quyền thuộc viện Xã hội học

www.ios.org.vn


Xã hội học số 2 (118), 2012 92

tuổi đời còn rất trẻ, chủ yếu trong độ tuổi 18-25. Trong khi đó, các chú rể lấy vợ Việt
Nam chủ yếu nằm trong khoảng tuổi 31-50, thậm chí có trường hợp lên tới 60-70. Sự
chênh lệch tuổi tác và sức khoẻ này sẽ có ảnh hưởng rất lớn tới cuộc sống vợ chồng và
hạnh phúc gia đình. Sự khác biệt về trình độ văn hóa phổ thông, ngoại ngữ: 21,5% cô dâu
hoàn toàn không biết ngôn ngữ của chồng; 69,9% biết ở mức giao tiếp tối thiểu; và gần

Điều 11 chương II có ghi “Nam, nữ không đăng ký kết hôn mà chung sống với
nhau như vợ chồng thì không được pháp luật công nhận”(Luật Hôn nhân và Gia đình
2000:5). Về góc độ văn hóa xã hội, sống chung trước hôn nhân là điều cấm kỵ và được
xem là trái với đạo lý gia đình và cộng đồng người Việt, điều cấm kỵ này được thực hiện
nghiêm túc trong các xã hội trước đây. Nếu một ai đó sống chung trước hôn nhân sẽ bị

Bản quyền thuộc viện Xã hội học

www.ios.org.vn


Xã hội học số 2 (118), 2012 93

xã hội tẩy chay, mọi người xung quanh đàm tiếu, dư luận xã hội lên án.
Sự chuyển đổi kinh tế, xã hội trong những năm qua dẫn đến trào lưu sống chung
trước hôn nhân xuất hiện và đang gia tăng trong giới trẻ tại các thành phố lớn ở Việt
Nam. Bằng chứng về thực tế này là tiêu đề “sống chung trước hôn nhân” hay “sống thử”
trong giới sinh viên và công nhân trong các khu nhà trọ tại các thành phố lớn xuất hiện
ngày càng nhiều trên các trang báo viết và báo điện tử. Nhiều bài viết đã mô tả hiện
tượng này với từ ngữ khá đặc biệt “nạn dịch”, “mốt”, hay tình yêu thế hệ @. Điều đáng
quan tâm là thông tin công bố trên báo chí cho rằng số cặp nam, nữ thanh niên, công
nhân trẻ, sinh viên tham gia sống chung trước hôn nhân ngày càng gia tăng. Chẳng hạn,
có bài viết cho rằng “Những năm gần đây, nam nữ sinh viên chung sống đang trở thành
một nạn dịch mà việc ngăn chặn nó đến thời điểm này vẫn coi như không có gì. Ở các
thành phố lớn như Hà Nội, Huế, Đà Nẵng, và thành phố Hồ Chí Minh, sống thử trước kết
hôn phổ biến trong nhóm sinh viên ngoại trú ở các nhóm ngành của các trường cao đẳng
và đại học. “Sống thử” còn lan sang cả giới “gõ đầu học sinh”
(http://ngoisao.net/new/Diendan, 23/4/2006). Hoặc bài viết trên báo mạng của Hội Liên
hiệp Phụ nữ Việt Nam “Đã qua rồi cái thời ngại ngùng và giấu diếm, sinh viên ngày nay
sống thử công khai, nhiều đôi còn tự hào vì hạnh phúc của mình trong cái nhìn thiếu thiện

Xã hội học số 2 (118), 2012 94

thức trong xã hội về vấn đề này đang ngày càng yếu dần.
3.2. Vấn đề gia đình
a. Bạo lực gia đình
Điêu 34 chương IV có ghi: “Cha mẹ có nghĩa vụ và quyền thương yêu, trông nom,
nuôi dưỡng, chăm sóc, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của con; tôn trọng ý kiến của con;
chăm lo việc học tập và giáo dục để con phát triển lành mạnh về thể chất, trí tuệ và đạo
đức, trở thành người con hiếu thảo của gia đình, công dân có ích cho xã hội. Cha mẹ
không được phân biệt đối xử giữa các con, ngược đãi, hành hạ, xúc phạm con, không
được lạm dụng sức lao động của con chưa thành niên; không được xúi giục, ép buộc con
làm những việc trái pháp luật, trái đạo đức xã hội (Luật Hôn nhân và Gia đình 2000:25).
Thực tế, bạo lực gia đình đối với trẻ em vẫn là hiện tượng diễn ra khá phổ biến ở
Việt Nam trong những năm qua. Bằng chứng về tình trạng này được công bố thường
xuyên trên các phương tiện truyền thông đại chúng và các báo cáo nghiên cứu khoa học
gần đây.
Điều tra quốc gia về vị thành niên và thanh niên Việt Nam (SAVY1-2003) cho thấy
2,2% thanh thiếu niên nói rằng đã từng bị người trong gia đình đánh gây thương tích, tỷ
lệ này cao gấp đôi ở nhóm nam thành thị 14-17 tuổi. Có sự khác biệt về giới trong vấn
nạn bạo hành tại gia đình: với 1,5% nữ là nạn nhân của bạo hành gia đình so với 2,9%
nam (Bộ Y tế và các cơ quan khác, 2005:70). Nghiên cứu về bạo lực gia đình tại 6 tỉnh,
thành phố trên cả nước do Trung tâm Nghiên cứu Giới, Gia đình và môi trường trong
phát triển phối hợp với Uỷ ban các vấn đề xã hội của Quốc hội thực hiện năm 2006, với
câu hỏi quan điểm của người dân về giáo dục con cái, thì có 12,2% số người được hỏi
đồng ý với chuyện sử dụng đòn roi trong giáo dục con cái, 34,4% cho rằng “Tuỳ mức độ
mà có thể đánh đòn”. Cha mẹ đánh đòn con không phải là chuyện hiếm, như ở một huyện
của Đồng Tháp có trường hợp người cha đem con dìm xuống dòng kênh “Mày nín đi, còn
khóc tao dìm nữa". Có người cha đánh con, con chạy thì cầm cây cung bắn tên sắt vào
chân con mình. Kết quả cuộc khảo sát 1.449 trẻ em và người thân (cha mẹ, ông bà) tại
Thanh Trì và Thượng Đình (Hà Nội) cho thấy: 44,72% trẻ em từ 1 đến 15 tuổi và 78,

Có thể nói thông tin công bố trên báo chí và kết quả nghiên cứu gần đây là những
bằng chứng xác thực về tình trạng bạo lực gia đình, đặc biệt là bạo lực đối với trẻ em
đang diễn ra trong xã hội cho dù Việt Nam đã và đang thực thi nhiều văn bản luật, công
ước liên quan đến chăm sóc, bảo vệ trẻ em. Tại sao thực tế xã hội vẫn tồn tại vấn đề này?
Chúng tôi cho rằng chức năng kiểm soát của thiết chế (bao gồm cả kiểm soát chính
thức và phi chính thức) chưa thực hiện tốt vai trò. Kiểm soát chính thức ở đây là hệ thống
giám sát của các cơ quan chức năng như chính quyền địa phương, công an, tòa án, ... xử
lý hành vi bạo lực gia đình, bạo lực trẻ em chưa nghiêm, hình phạt chưa mạnh để ngăn
chặn hành vi bạo lực của các cá nhân trong xã hội. Kiểm soát phi chính thức ở đây là gia
đình, cộng đồng, hệ thống đạo đức xã hội, và dư luận xã hội chưa gây nhiều áp lực phản
kháng đối với hành vi bạo lực của cá nhân. Một lý do nữa có liên quan đến hành vi bạo
lực phổ biến là trình độ dân trí, hiểu biết của cá nhân về pháp luật, vị trí, vai trò của cá
nhân, nhất là quyền và nghĩa vụ của cha mẹ trong việc chăm sóc trẻ em còn nhiều hạn
chế do ảnh hưởng của điều kiện kinh tế, văn hóa của nhóm xã hội.
b. Phân biệt nam nữ
Điều 2, chương I có ghi “Nhà nước và xã hội không thừa nhận sự phân biệt đối xử
giữa các con, giữa con trai và con gái, con đẻ và con nuôi, con trong giá thú và con
ngoài giá thú”(Luật Hôn nhân và Gia đình 2000:2).
Nhiều nghiên cứu khẳng định phân biệt nam, nữ hay giữa con trai và con gái là một
đặc trưng đã tồn tại lâu dài trong xã hội Việt Nam. Tác giả Lương Văn Hy, trong công
trình nghiên cứu "Cuộc cách mạng ở làng: truyền thống và chuyển đổi ở Bắc Việt Nam,
1925-1988" cho rằng trong gia đình thừa kế phần lớn nghiêng về con trai - những người
chịu trách nhiệm thờ cúng tổ tiên và nối dõi; quyền uy nằm trong tay nam giới (Lương
Văn Hy, 1992:71). Trong ý thức cộng đồng vẫn còn quan niệm có những việc dành riêng
cho phụ nữ và nam giới. Điều đó thể hiện rõ từ việc xã hội hóa giới đối với con cái. Cha
mẹ thường có những cách dạy dỗ con trai khác con gái. Trong khi con trai được dạy dỗ
hướng tới những phẩm chất “hướng ngoại” có liên quan đến các cơ hội thăng tiến xã hội
sau này; thì con gái thường được dạy dỗ các phẩm chất “hướng nội” liên quan nhiều hơn
đến việc chuẩn bị các vai trò của người phụ nữ thảo hiền, đảm đang quán xuyến việc nhà.
Ngay trong quan niệm chung của người phụ nữ, những kỳ vọng về vai trò của người vợ

thuỷ, thương yêu, quý trọng, chăm sóc, giúp đỡ nhau, cùng nhau xây dựng gia đình no
ấm, bình đẳng, tiến bộ, hạnh phúc, bền vững”. Điều 19, chương III cũng ghi rõ “Vợ,
chồng bình đẳng với nhau, có nghĩa vụ và quyền ngang nhau về mọi mặt trong gia đình”.
Thực tế hiện nay, phụ nữ vẫn phải chịu sự bất bình đẳng so với nam giới, phụ nữ
thường có địa vị thấp, họ không có quyền quyết định trong phạm vi gia đình và hơn thế
nữa là cả bên ngoài xã hội. Trong một bài viết "Về gia đình truyền thống Việt Nam với
ảnh hưởng Nho giáo", nhà nghiên cứu Trần Đình Hượu kết luận rằng: Phụ nữ Việt Nam
có địa vị thấp, họ không có quyền quyết định trong gia đình (Trần Đình Hượu, 1991).
Dựa vào các bằng chứng khảo sát thực nghiệm, tác giả Khuất Thu Hồng đưa ra nhận xét
"Địa vị phụ nữ thấp hơn nhiều còn do ý thức về địa vị của mình là phụ nữ, điều này có lẽ
là do ảnh hưởng của giáo dục trong Gia đình, con gái phải thức khuya dậy sớm, biết thu
vén đảm đang" (Khuất Thu Hồng, 1996). Con gái thường làm việc nhà nhiều hơn con trai
và nam giới là trụ cột kinh tế, là người đem lại thu nhập chính trong gia đình (Đỗ Thị
Bình, Lê Ngọc Văn, Nguyễn Linh Khiếu, 2002). Tác giả Vũ Mạnh Lợi trong bài viết
"Khác biệt nam nữ trong gia đình nông thôn đồng bằng Bắc Bộ" cũng đưa ra kết luận
"Nhiều thế hệ phụ nữ kế tiếp nhau trong hàng chục năm ròng rã đã từng có những đóng
góp quan trọng và phần nhiều vào đời sống gia đình, nhưng địa vị của họ trong gia đình
chưa được cải thiện so với nam giới tương ứng với những đóng góp đó. Việc giải phóng
phụ nữ dường như chỉ dừng lại ở những cái mà cơ chế xã hội mới mang lại như trong lĩnh
vực giáo dục, y tế và các quyền luật định khác" (Vũ Mạnh Lợi, 1995). Trong công trình
"Xu hướng gia đình ngày nay", dựa trên những kết quả nghiên cứu thực nghiệm xã hội

Bản quyền thuộc viện Xã hội học

www.ios.org.vn


Xã hội học số 2 (118), 2012 97

học, tác giả Vũ Tuấn Huy cho rằng "nhìn chung thì người chồng là người quyết định hầu

đình đang hiện hành chưa phát huy hiệu lực hay nói cách khác là chưa được thực hiện
triệt để dẫn đến nảy sinh nhiều vấn đề bức thiết trong xã hội hiện nay. Điều này không
thể không nhắc đến chức năng kiểm soát của thiết chế hôn nhân và gia đình nước ta thời
gian qua chưa làm tốt hay thực hiện đúng chức năng. Chẳng hạn, cơ chế kiểm soát của
thiết chế chính thức như toà án, công án,…chưa thực hiện hiệu quả, đúng chức năng xã
hội dẫn đến việc không ngăn chặn được hành vi xã hội lệch chuẩn, không theo khuôn
mẫu chuẩn mực, giá trị hôn nhân và gia đình. Bên cạnh đó, hình thức kiểm soát phi chính
thức thông qua các nhóm xã hội như gia đình, cộng đồng, dư luận xã hội chưa làm tốt cơ
chế giám sát, điều chỉnh hành vi cá nhân. Thực tế này đang tiềm ẩn nhiều nguy cơ và hệ
luỵ xã hội đối với gia đình, xã hội Việt Nam thời gian tới. Mặt khác cũng phải thấy rằng
quá trình xã hội hóa cá nhân trong xã hội để giúp cá nhân học hỏi, tiếp thu những chuẩn

Bản quyền thuộc viện Xã hội học

www.ios.org.vn


Xã hội học số 2 (118), 2012 98

mực, giá trị về hôn nhân gia đình để qua đó cá nhân đóng các vai trò sao cho phù hợp với
sự mong đợi xã hội chưa thực sự hiệu quả; do những rào cản về phong tục, tập quán xã
hội.
Có thể nói những vấn đề trên đang đặt ra nhiều thách thức đối với quan hệ hôn
nhân và gia đình và thiết chế hôn nhân và gia đình Việt Nam hiện nay và trong tương lai.
Tài liệu trích dẫn
Đỗ Thị Bình, Lê Ngọc Văn, Nguyễn Linh Khiếu. 2002. Gia đình Việt Nam và người phụ
nữ trong gia đình thời kỳ Đổi mới. Nhà xuất bản khoa học xã hội.
Trần Mạnh Cát và Đỗ Thị Bình. 2009. Hôn nhân giữa phụ nữ Việt Nam với người nước
ngoài trong bối cảnh họi nhập
Bộ Y tế và các cơ quan khác. 2003. Điều tra Quốc gia về Vị thành niên và Thanh niên



Xã hội học số 2 (118), 2012 99

Hoàng Bá Thịnh. 2009. Bạo lực gia đình đối với trẻ em và một số giải pháp phòng ngừa.
Therborn, G. 2004. Between Sex and Power. London: Routledge
http://www.chinhphu.vn/vanbanpq/lawdocs/luat22QH, Luật hôn nhân và gia đình
(Luật số 22/2000/QH10 ngày 9/6/2000) truy cập ngày 17/11/2009

Bản quyền thuộc viện Xã hội học

www.ios.org.vn