nghiên cứu - trao đổi
16 - Tạp chí luật họcLê Thu Hằng *
uất phát từ sự phát triển của t tởng
đổi mới đợc xác định từ Đại hội VI,
qua Đại hội VII, VIII và IX của Đảng ta về
con đờng đi lên chủ nghĩa x hội, về Nhà
nớc trong điều kiện mới, Đại hội Đảng IX
đ xác định vấn đề cấp bách là đẩy mạnh cải
cách tổ chức và nâng cao hoạt động của Nhà
nớc cho phù hợp với tình hình mới. Từ sự
đổi mới nhận thức về chức năng, sứ mệnh,
vai trò x hội của Nhà nớc trong điều kiện
mới, việc nghiên cứu chức năng của Nhà
nớc đợc đặt trong yêu cầu cải cách bộ máy
nhà nớc nhằm đặt Nhà nớc vào đúng vị trí,
đảm đơng đúng vai trò của mình đối với sự
phát triển của x hội, thể hiện rõ bản chất tốt
đẹp, tính u việt của Nhà nớc ta.
Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi
trình bày một số nhận thức của mình về chức
năng của nhà nớc nói chung, chức năng của
Nhà nớc ta trong giai đoạn hiện nay nhằm
góp phần làm sáng tỏ vấn đề này.
Chức năng của nhà nớc là một trong
những vấn đề cơ bản của lí luận nhà nớc và
pháp luật, là khái niệm phức tạp, luôn gắn

biện pháp thực hiện quyền lực nhà nớc
trong lĩnh vực hoạt động nhất định của nhà
nớc, gắn với việc thực hiện các nhiệm vụ
của nhà nớc. Nhng chức năng của Nhà
nớc không chỉ tồn tại trong mối liên hệ với
nhiệm vụ nhà nớc mà còn phản ánh bản
chất và vai trò, vị trí của nhà nớc đối với x
hội - xuất phát điểm đồng thời là mục tiêu
X
* Đại học Hồng Đức Thanh Hóa nghiên cứu - trao đổi
Tạp chí luật học - 17

hoạt động của nhà nớc. Do đó, quan điểm
này tuy đ lí giải chức năng của nhà nớc
tơng xứng với hiện tợng nhà nớc, là phù
hợp hơn cả so với một số quan điểm khác
nhng vẫn cha thật đầy đủ.
Quan điểm thứ hai xuất phát từ bản chất
nhà nớc cho rằng chức năng của nhà nớc
đợc xem xét nh thuộc tính cơ bản bên
trong của nhà nớc, phản ánh hai thuộc tính
đặc trng của bản chất nhà nớc với t cách
là tổ chức thống trị giai cấp và tổ chức đại
diện chính thức cho x hội.
(1)
Quan điểm này
hợp lí ở chỗ khẳng định sự tồn tại khách

nớc bằng các cuộc cải cách, bằng sự điều
chỉnh pháp luật, bằng các cách thức tổ chức
và quản lí các quan hệ x hội mà tác động
lên trạng thái của các quá trình x hội
Quan điểm khác cho rằng chức năng của
nhà nớc chính là những nhiệm vụ cơ bản
của nhà nớc trong từng giai đoạn phát triển
cụ thể
(3)
hoặc đa vào khái niệm chức năng
của nhà nớc cả những phơng pháp, cách
thức nhà nớc thực hiện chức năng của mình
trong thực tiễn, là các hình thức hoạt động
của nhà nớc đối với môi trờng xung
quanh, đối với x hội, với các quốc gia khác
và nh vậy đ có sự mở rộng phạm vi khái
niệm, trộn lẫn giữa các mặt hoạt động của
nhà nớc với nhiệm vụ của nhà nớc, với
phơng thức thực hiện chúng.
Tuy có những khác biệt nhất định trong
mỗi cách hiểu chức năng của nhà nớc nh
đ đề cập ở trên nhng nhìn chung chúng
đều xuất phát trên cơ sở chủ nghĩa duy vật
biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử của
triết học Mác - Lênin về nguồn gốc, bản
chất, vị trí, vai trò của nhà nớc trong đời
sống x hội, đặt hiện tợng nhà nớc trong
quá trình vận động và phát triển của x hội
theo các quy luật khách quan của nó.
Trong bối cảnh hiện nay, theo chúng tôi

khoa học các thuyết nh thuyết thần học,
thuyết gia trởng, thuyết bạo lực, thuyết tâm
lí, thuyết khế ớc x hội của các học giả
khác nhau giải thích về nguồn gốc nhà nớc.
Trong x hội hiện đại, do sự tồn tại khách
quan của nhà nớc và tính đúng đắn, khoa
học của học thuyết Mác Lênin nên các học
giả t sản đ có những thay đổi nhất định
trong nhận thức về nguồn gốc nhà nớc. Họ
đ phải thừa nhận rằng nhà nớc bắt nguồn
từ x hội, từ thời xa xa nhất, con ngời
họp lại với nhau thành các phờng hội lớn
hơn, bắt đầu bằng hộ gia đình, rồi đến các
nhóm có quan hệ huyết thống và rồi tiến đến
các nhà nớc hiện đại.
(6)
Nh vậy, điều kiện
xuất hiện nhà nớc quy định nhà nớc phải
có những chức năng nhất định, đó là chức
năng chuyên chính giai cấp và chức năng x
hội.
Chức năng của nhà nớc và bản chất của
nhà nớc có mối liên hệ khách quan: Chức
năng của nhà nớc đợc xác định từ bản chất
nhà nớc và ngợc lại, bản chất nhà nớc
đợc thể hiện thông qua các chức năng của
nhà nớc - đợc cụ thể hoá và thể hiện trong
nhiều mặt hoạt động của nhà nớc.
Trong mối quan hệ này, bản chất của nhà
nớc là tổng hợp những mặt, những yếu tố,

hình thành là nhằm để bảo vệ quyền lợi của
giai cấp thống trị. Nhng đồng thời, xuất
phát từ bản chất x hội, bất kì nhà nớc nào
cũng thực hiện các hoạt động với t cách là nghiên cứu - trao đổi
Tạp chí luật học - 19

ngời đại diện chính thức cho quyền lợi của
toàn x hội nên có những chức năng của nhà
nớc phát sinh từ bản chất tự nhiên của mọi
x hội, từ nhu cầu của chính x hội, nhằm
duy trì và bảo vệ những điều kiện tồn tại và
phát triển của x hội. Vì vậy, chức năng của
nhà nớc có tính giai cấp và tính x hội.
Từ nhận thức về nguồn gốc, bản chất và
vị trí, vai trò của nhà nớc, chúng ta có thể
khẳng định rằng nhà nớc xuất hiện là để
thực hiện sứ mệnh của thiết chế quản lí x
hội, với hai nhiệm vụ cơ bản là duy trì sự
thống trị giai cấp và duy trì sự tồn tại, phát
triển của toàn x hội. Một mặt, nhà nớc là
công cụ bảo đảm duy trì, củng cố sự thống trị
của giai cấp, lực lợng nhất định trong x
hội, mặt khác, nhà nớc là công cụ tác động,
điều tiết các quan hệ x hội, tổ chức đời sống
cộng đồng, giải quyết những nhu cầu phát
triển của toàn x hội, giữ cho x hội vận
động, phát triển theo trật tự nhất định phù

trong điều kiện x hội mà nhà nớc đó tồn
tại.
Cơ sở kinh tế của chế độ x hội là toàn
bộ nền sản xuất vật chất của x hội đó, tạo ra
của cải vật chất phục vụ cho mọi nhu cầu của
con ngời, của x hội. Trong mối quan hệ
với nhà nớc, cơ sở kinh tế giữ vai trò quyết
định. Nhà nớc thực hiện các chức năng của
mình là để giải quyết các vấn đề lợi ích mà
trớc hết là lợi ích kinh tế. Nh vậy, suy đến
cùng, quan hệ sở hữu cơ bản - nền tảng
trong chế độ x hội có ý nghĩa quyết định
đến chức năng của nhà nớc nên việc bảo vệ
chế độ sở hữu phản ánh rõ nét mối tơng
quan của hai tính chất trong chức năng của
nhà nớc.
Bất cứ chế độ x hội nào cũng đều đợc
xây dựng, tồn tại và phát triển trên cơ sở x
hội nhất định tơng ứng với nó, bao gồm các
giai cấp và tầng lớp x hội cùng những mối
quan hệ giữa các giai cấp, tầng lớp đó trong
x hội. Khi phơng thức sản xuất thay đổi
dẫn đến hình thái kinh tế - x hội thay đổi thì nghiên cứu - trao đổi
20 - Tạp chí luật học

đơng nhiên cơ cấu giai cấp cũng thay đổi.
Mâu thuẫn nội tại của phơng thức sản xuất

nổi bật, còn ngợc lại, khi x hội bình ổn,
xung đột giai cấp lắng xuống thì tính x
hội trong chức năng của nhà nớc lại nổi
trội. Vì vậy, trong các nhà nớc khi ở giai
đoạn đầu mới thành lập, tính giai cấp
thờng thể hiện rõ nét hơn.
Trong điều kiện hiện nay, Nhà nớc ta
phải coi điều chỉnh cơ cấu lợi ích là giải pháp
vừa phát huy vai trò động lực của lợi ích vừa
đảm bảo mục tiêu của sự phát triển x hội,
tránh xu hớng tuyệt đối hóa một lợi ích nào
đó mà triệt tiêu các lợi ích khác, đẩy các mâu
thuẫn lợi ích vốn là động lực của sự phát
triển x hội thành các xung đột lợi ích dẫn
đến các xung đột, rối loạn các quá trình x
hội.
Cơ cấu giai cấp và sự thay đổi cơ cấu giai
cấp trong các chế độ x hội cũng nh sự vận
động, phát triển và thay đổi vị trí, vai trò của
các giai tầng, nhóm x hội, cộng đồng dân
tộc, tôn giáo trong từng chế độ x hội là
một trong những nhân tố quyết định đến
chức năng của nhà nớc. Trong nhà nớc có
cơ sở x hội là liên minh của các lực lợng
x hội rộng lớn thì tính x hội cuả chức năng
nhà nớc rõ nét hơn và ngợc lại. Vì vậy,
chức năng của nhà nớc và cơ sở x hội có
sự thống nhất biện chứng.
Ngoài ra, mức độ thể hiện hai tính chất
này trong chức năng của nhà nớc còn phụ

những điều kiện cần thiết cho sự tồn tại của
x hội. Mặt khác, quyền lực nhà nớc là một
bộ phận của quyền lực chính trị nên có tính
giới hạn, dẫn đến chức năng nhà nớc cũng
có giới hạn của nó. Từ đó, có thể hiểu mối
quan hệ giữa chức năng của nhà nớc và
quyền lực nhà nớc là mối quan hệ giữa nội
dung và hình thức, các bộ phận quyền lực
nhà nớc và yêu cầu thực thi các bộ phận
quyền lực đó chi phối đến sự hình thành, đến
nội dung và phơng thức thực hiện các chức
năng nhà nớc. ở nớc ta, quyền lực nhà
nớc thuộc về nhân dân nên các chức năng
nhà nớc là phơng thức thực hiện quyền lực
nhân dân, phục vụ nhân dân.
Một trong những yếu tố góp phần quyết
định đến chức năng nhà nớc là trình độ dân
chủ của x hội mà nhà nớc đó tồn tại.
Chế độ dân chủ, theo Các Mác là chế độ
do nhân dân tự quy định nhà nớc. Chế độ
dân chủ theo đúng nghĩa của nó thực chất
mới chỉ hình thành từ khi nhà nớc t sản ra
đời cho đến nay. Trong chế độ dân chủ, nhà
nớc với tính cách là một tổ chức công
quyền, thực hiện công quản, đóng vai trò là
ngời tổ chức các quá trình x hội theo
hớng dân chủ trên cơ sở tuân theo các quy
luật vận động khách quan của x hội. Tuy
nhiên, trong từng chế độ x hội khác nhau,
tính chất của nền dân chủ cũng khác nhau,

hiểu học thuyết Mác về hình thái kinh tế x hội,
Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội 1997.