Phục hồi di chứng liệt nửa ngời do tai
biến mạch máu não
I. Mục tiêu
1. Trình bày đợc nguyên nhân và phơng pháp phục hồi di chứng liệt
nửa ngời do tai biến mạch máu não bằng YHCT
2. Trình bày đợc những vấn đề cần t vấn cho bệnh nhân liệt nửa ngời
do tai biến mạch máu não.
II. Nội dung
1. Đại cơng về tai biến mạch máu não
Tai biến mạch máu não (TBMMN) có lệ tử vong cao đứng sau bệnh
tim mạch và ung th. Nếu không tử vong bao giờ cũng để lại di chứng liệt
nửa ngời, mất khả năng tự sinh hoạt và lao động suốt đời nếu không đợc
chăm sóc và điều trị chu đáo.
Theo tổ chức Y tế thế giới TBMMN là dấu hiệu phát triển nhanh
chóng trên lâm sàng của một rối loạn khu trú chức năng não, kéo dài trên
24 giờ do nguyên nhân mạch máu.


Hệ thống động mạch nuôi não bao gồm hai động mạch cảnh trong
và hai động mạch đốt sống. Từ bốn động mạch này chúng liên hệ với
nhau tạo thành mạng lới mạch máu liên thông nh hệ thống thông trớc, hệ
thống thông sau, đa giác Wilis... nhằm bù trừ cho nhau khi một vùng nào
đó bị thiếu máu. Nh vậy ngoài sự phong phú, đa dạng, khả năng tới máu
của hệ mạch não là cơ động và rất linh hoạt.
Theo y học cổ truyền: TBMMN đợc mô tả trong phạm vi chứng trúng
phong. Nguyên nhân phần lớn do Can Thận âm h, dẫn tới Can phong nội
động kết hợp với ngoại tà mà gây bệnh. Tuỳ theo mức độ nặng nhẹ mà y
học cổ truyền phân loại thành trúng phong tạng phủ là thể nặng, có hôn
mê và trúng phong kinh lạc là thể nhẹ không có hôn mê.
Nguyên lý điều trị của YHCT nhằm điều hoà hoạt động của tạng
phủ, chủ yếu là can, thận, đồng thời với việc thông kinh hoạt lạc, điều

bản chất là sự vỡ mạch máu não gồm có: thể não - màng não, thể màng
não - não và thể phối hợp 2 thể trên.
- Nhũn não là thể do bị lấp mạch tiến triển từ từ tăng dần, có thể đi
vào hôn mê.
- Tắc mạch não là thể mạch máu trong não bị tắc lấp do các nguyên
nhân làm cho phần phụ thuộc mạch máu đó mất nuôi dỡng. Trên lâm
sàng sự phân biệt trên chỉ có tính chất tơng đối, vì hai loại này đều có
những biểu hiện lâm sàng chung. Mặt khác, có trờng hợp lúc đầu là nhũn
não, về sau tiến triển thành xuất huyết não. Bệnh thờng gặp ở những ngời
trung niên và ngời cao tuổi.
3.2. Một số triệu chứng lâm sàng chung theo YHHĐ


- Bán thân bất toại, nếu là nửa thân phải thờng có kèm theo rối loạn
khả năng giao tiếp bằng ngôn ngữ.
- Liệt 1/4 mặt dới cùng bên bị bệnh.
- Ngay sau liệt phản xạ gân xơng mất, sau đó phản xạ gân xơng
tăng, dấu hiệu Babinsky (+).
- Giai đoạn đầu liệt mềm, giai đoạn sau dần dần trở thành liệt cứng
với t thế đặc trng tay gấp xoay vào trong, chân duỗi xoay ra ngoài.
Giai đoạn muộn xuất hiện teo cơ gốc chi, hạn chế biên độ khớp, loét
do tỳ đè, viêm phế quản do tỳ đè, viêm phế quản do ứ đọng, có thể viêm đờng tiết niệu, viêm tĩnh mạch chi.
3.3. Các thể lâm sàng theo YHCT: 2 thể
- Trúng phong kinh lạc: bệnh nhân liệt nhẹ với các triệu chứng đột
nhiên mồm méo, mắt xếch, chân tay tê dại, khó cầm nắm, có thể nói
ngọng, miệng chảy rãi. Thần sắc còn khá tốt, rêu lỡi trắng mỏng, mạch
huyền tế.
- Trúng phong tạng phủ: là tai biến mạch máu não nặng hơn thể trúng
phong kinh lạc, với các triệu chứng đột nhiên hôn mê bất tỉnh trong đó lại
chia thành chứng bế và chứng thoát.

hồi. Luyện tập hồi phục cần tuần tự theo 5 bớc:
+ Phục hồi chuyển vị thế.
+ Phục hồi chuyển vị
+ Phục hồi khả năng tự sinh hoạt đơn giản
+ Phục hồi khả năng lao động đơn giản.
+ Phục hồi hoàn toàn.

7. Điều trị


- Phơng pháp châm cứu, xoa bóp, vận động, thuốc dự phòng
7.1. Điều trị bằng châm cứu:
- Đây là phơng pháp đơn giản, rẻ tiền, dễ thực hiện, đợc cộng đồng
chấp nhận.
- Nhóm huyệt đầu mặt: Bách hội, Tứ thần thông, Phong trì, Phong phủ,
Giáp xa, Địa thơng.
- Nhóm huyệt ở tay: Kiên tỉnh, Liệt khuyết, Hợp cốc, Bát tà bên liệt.
- Nhóm huyệt ở chân: Hoàn khiêu, Thừa phù, Phong thị, Huyết hải,
Lơng khâu, Độc tỵ, Tất nhãn, Dơng Lăng tuyền, Huyền chung, Túc tam
lý, Giải khê, Bát phong bên liệt.
- Nhóm huyệt điều trị các triệu chứng khác:
+ Rối loạn khả năng giao tiếp bằng ngôn ngữ: Liêm tuyền, á
môn, Thống lý.
+ Rối loạn tâm thần: Thập tuyên, Nội quan, Thần môn.
+ Rối loạn cơ tròn: Thận du, Thái khê, Tam âm giao, Bát liêu.
- Thủ thuật: châm bình bổ bình tả, có thể dùng phơng pháp châm
xuyên huyệt.


- Liệu trình điều trị: 3 tuần đến 1 tháng, sau đó cho bệnh nhân nghỉ

vào trong, từ sau ra trớc, rồi kéo xuôi tay với ngời bệnh ra phía sau lng 3
- 5 lần.
- Vận động khớp cổ tay: một tay giữ phía trên khớp khuỷu, 1 tay
nắm cổ tay ngời bệnh rồi gấp ruỗi 3 - 5 lần.
- Vận động khớp cổ tay:


+ Vê các ngón tay rồi kéo dãn.
+ Vờn tay.
+ Rung tay.
+ Phát Đại truỳ.
7.2.3. Xoa bóp chi dới
Bệnh nhân nằm ngửa.
- Day mặt trớc đùi và cẳng chân.
- Lăn đùi và cẳng chân.
- ấn các huyệt Tất nhãn, Độc tỵ, Huyết hải, Lơng khâu, Dơng lăng
tuyền, Túc tam lý, Giải khê.
- Vận động khớp: + Gập chân lại đa lên bụng 5 - 10 lần.
+ Làm dãn dần dần đầu gối, bắp chân ngời bệnh gác lên cẳng tay
thầy thuốc, tay
bên để ở gối ngời bệnh, co duỗi vài lần rồi đột nhiên ấn mạnh vào đầu
gối, làm khớp
dãn ra, làm 5 - 10 lần.
- Vận động cổ chân:


+ Tay phải giữ gót chân ngời bệnh, tay kia nắm ngón chân và quay
cổ chân ngời bệnh 5 - 10 lần, rồi lấy tay đẩy bàn chân vào ống chân,
duỗi bàn chân đến cực độ 5 - 10 lần.
+ Hai tay ôm chân ngời bệnh, ngón cái để sát mắt cá trong, mắt cá

12g

Tần giao

12g

Nhân sâm

12g

Bach linh

12g

Cam Thảo

04g

Xuyên khung

12g

Đong quy 12g

Xuyên quy 12g

Thục đia

12g



12g

Ngu tất

16g

Đỗ trọng

12g

ích mẫu

12g

Tang kí sinh 12g

Phục linh

12g

12g


Mỗi ngày 1 thang, mỗi đợt 15 - 20 thang.
* Điều trị phục hồi di chứng tai biến mạch máu não:
7.3.3. Liệt nửa ngời: bài thuốc Bổ dơng hoàn ngũ thang:
Đơng quy

12 g

hoạt thì không dùng Hoàng kỳ.
- Nếu liệt lâu ngày đã dùng Đào nhân, Hồng hoa, Quy vĩ để hoạt
huyết mà hiệu quả không đạt thì dùng Thuỷ diệt nớng cháy, Manh trùng
để phá ứ thông kinh lạc


- Nếu hai chân rã rời không cựa đợc thì dùng thuốc bổ Can thận nh
Tang ký sinh, Tục đoạn, Ngu tất, Địa hoàng, Sơn thù, Nhục thung dung.
7.3.4. Nói ngọng: bài Giải ngữ đan gia giảm
Bạch phụ tử 8g

Thạch xơng bồ6g

Viễn chí

8g

Thiên ma

8g

Toàn yết

6g

Khơng hoạt

12g

Mộc hơng

- Phát hiện và điều trị vữa xơ động mạch, tăng huyết áp một cách
căn bản.
- Tránh yếu tố có thể tạo điều kiện xuất hiện tai biến mạch máu não
nh stress tâm lý, gắng sức quá nhiều, lạnh đột ngột, uống rợu, cơn tăng
huyết áp.


- Khi có những dấu hiệu nhức đầu quá mức, chóng mặt ù tai, buồn
chân tay, huyết áp tăng cần đợc xử trí kịp thời ngay.
- Luyện tập dỡng sinh, khí công, nâng cao sức khoẻ.
- Kiểm tra sức khoẻ định kỳ.
- Uống thuốc Đông hoặc Tây y để ổn định huyết áp tránh cơn đột
quỵ tái phát.