Trường THPT Vị Thủy

Sáng kiến kinh nghiệm “Xây dựng và sử dụng sơ đồ

trong dạy học địa lý ở trường trung học phổ thông”
 Lời nói đầu :
Trong hệ thống kênh hình của sách giáo khoa địa lí THPT “sơ đồ” trong dạy học địa lí chiếm tỉ
lệ rất đáng kể, Mỗi một sơ đồ đều chứa đựng những kiến thức, các mối liên hệ nhân quả được
thể hiện rõ ràng. Do vậy, trong quá trình dạy - học tích cực người giáo viên cần phải khai thác
triệt để các sơ đồ này đã có sẵn trong sách giáo khoa để hướng dẫn học sinh nắm vững nội dung
kiến thức địa lí mà nó thể hiện, đồng thời cũng cần tự xây dựng được các sơ đồ trong quá trình
thiết kế bài học địa lí và giảng dạy trên lớp, coi nó như là một phương pháp dạy học, nhằm kích
thích học sinh tích cực học tập.

GV: Phạm Quang Hào
Trang 1


Trường THPT Vị Thủy

Sáng kiến kinh nghiệm “Xây dựng và sử dụng sơ đồ

trong dạy học địa lý ở trường trung học phổ thông”

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ
1. Lý do chọn đề tài:
Như đã nêu, dạy học kiến thức địa lý bằng sơ đồ có thể coi nó như một phương pháp dạy
học. Tôi thấy được rằng dạy học bằng sơ đồ cũng góp phần vào việc đổi mới phương pháp giảng
dạy theo hướng tích cực hoá, nên đã chọn đề tài này: “Xây dựng và sử dụng sơ đồ trong dạy học
địa lý ở trường trung học phổ thông”
2. Mục tiêu nghiên cứu:

nắm; hoặc trên sơ đồ có một số ô trống, giáo viên yêu cầu học sinh tìm kiếm kiến thức lấp đầy, từ
đó hoàn thiện các kiến thức cần lĩnh hội. Trong các loại sơ đồ - grap trong dạy học, sơ đồ - grap
nội dung (logic) là quan trọng hơn cả. Sơ đồ này vừa chứa đựng các khái niệm cơ bản, quan
trọng của bài học, vừa thể hiện được các mối liên hệ giữa chúng nhờ vào các dẫn xuất nhân quả
hoặc tương hỗ.
Phổ biến có 4 loại sơ đồ trong dạy học địa lý :
 Sơ đồ cấu trúc : biểu hiện các thành phần và yếu tố trong một chỉnh thể và mối quan hệ
giữa chúng ( hình 1 – Sgk 10 trang 101 và hình 2 – Sgk 10 trang 26).

Hình 1. Sơ đồ cơ cấu nền kinh tế.

Hình 2. Sơ đồ lớp vỏ Trái Đất. Thạch Quyển

GV: Phạm Quang Hào
Trang 3


Trường THPT Vị Thủy

Sáng kiến kinh nghiệm “Xây dựng và sử dụng sơ đồ

trong dạy học địa lý ở trường trung học phổ thông”
 Sơ đồ quá trình : biểu hiện vị trí các thành phần, yếu tố và mối quan hệ giữa chúng
trong quá trình vận động (hình 3 - Sgk 10 trang 23).

Hình 3. Sơ đồ các mùa theo dương lịch ở bán cầu Bắc.
 Sơ đồ địa đồ học : biểu hiện mối liên hệ về mặt không gian của các sự vật hiện tượng
địa lý trên lược đồ, bản đồ (hình 4 – Sgk 10 trang 145).

Hình 4. Sơ đồ các luồng vận tải hàng hoá bằng đường biển chủ yếu trên thế giới.


Chăn nuôi
gia súc ăn
cỏ

- Vai trò
- Điều kiện phát triển
- Tình hình phát triển
2. Thực trạng của vấn đề:
Trong quá trình thiết kế giáo án để giảng dạy các bài địa lý, bản thân người viết cũng như
các đồng nghiệp ít chú ý đến sử dụng và khai thác triệt để kiến thức đúng đặc trưng của sơ đồ thể
hiện trong sgk địa lý. Thường là coi nó như một sơ đồ minh hoạ cho kiến thức. Nên sử dụng một
cách hời hợt, qua loa, kể cả trong giáo án cũng không thể hiện rõ khai thác sơ đồ, hoặc không tự
xây dựng để giảng dạy.
Mặt khác, khi dùng sơ đồ để giảng thường có các nhược điểm nảy sinh từ bản thân của sơ
đồ, hoặc chưa nhận thức đúng tầm quan trọng của sơ đồ trong dạy học địa lý, nên người giảng rất
ngại thiết kế, mà đã bỏ qua.
Đối với học sinh chưa làm quen với việc học địa lý bằng sơ đồ, nên có hạn chế trong việc
tiếp thu kiến thức địa lý.
3. Giải pháp đề ra:
Tôi xin nêu một số giải pháp dựa trên cơ sở lý luận dạy học địa lý bằng sơ đồ, cũng như
đưa ra một số thực nghiệm đã giảng ở trên lớp như sau:
3.1. Xây dựng sơ đồ trong dạy học địa lý ở trường THPT
 Để xây dựng sơ đồ logic trong dạy học địa lý cần chú ý bảo đảm:
 Tính khoa học: nội dung sơ đồ phải bám sát nội dung sách giáo khoa, các mối liên hệ
phải là bản chất, khách quan chứ không áp đặt, cưỡng ép.
 Tính sư phạm, tư tưởng: có tính khái quát cao, lược bỏ các chi tiết phụ, dễ đọc, dễ nhớ.
Qua sơ đồ, học sinh thấy được các mối liên hệ khách quan, biện chứng.
 Tính mỹ thuật: bố cục hợp lý, cân đối, nổi bật trọng tâm và các nhóm kiến thức, có thể
dùng màu sắc làm rõ.

 Dân cư, xã hội:  Chỉ số phát triển con người cao. Giáo dục đào tạo được chú
trọng đầu tư.  Tỉ lệ sinh rất thấp, dân số suy giảm. Chính phủ khuyến khích lập gia đình
và sinh con  Tỉ lệ dân nhập cư cao.
b/. Đặc trưng kinh tế của CHLB Đức :
 Khái quát :  Cường quốc kinh tế hàng đầu thế giới.  Đứng đầu châu Âu, thứ 3
thế giới về GDP.  Cường quốc thương mại thứ hai thế giới.
 Công nghiệp :  Là nước có trình độ phát triển cao.  CN là xương sống của nền
kinh tế quốc dân.  Nhiều ngành công nghiệp có vị trí cao trên thế giới.
 Nông nghiệp :  Nền nông nghiệp thâm canh, năng xuất cao : được tăng cường
cơ giới hoá, chuyên môn hoá, hoá học hoá.  Sản phẩm chính : lúa mì, củ cải đường, thịt
và sữa.

GV: Phạm Quang Hào
Trang 6


Sáng kiến kinh nghiệm “Xây dựng và sử dụng sơ đồ

Trường THPT Vị Thủy

trong dạy học địa lý ở trường trung học phổ thông”
 Bước 2 : Thiết lập sơ đồ.( hình 7. Sơ đồ cấu trúc bài Cộng Hoà Liên bang Đức)
CỘNG HOÀ LIÊN BANG ĐỨC

Ảnh hưởng

Điều kiện (nguồn lực)

Dân cư – xã hội



Nông nghiệp

- Cường quốc
kinh tế về
thương mại,
GDP
- Đứng đầu
châu Âu

- Là xương sống
của nền KT.
- Có trình độ
phát triển cao.
- Nhiều ngành có
vị trí cao TG

- Nền nông
nghiệp thâm
canh : cơ giới
hoá, chuyên môn
hoá, hoá học
hoá.
- Lúa mì, thịt,
sữa

 Bước 3 : Hoàn thiện sơ đồ. Vẽ lên giấy khổ A0 để trình bày trên lớp
3.2. Cách sử dụng sơ đồ trong các khâu của quá trình dạy học
 Sử dụng sơ đồ trong bài dạy học :
- Sử dụng sơ đồ trong việc kiểm tra kiến thức cũ của HS đầu tiết học. Giáo viên dùng sơ

- Tình hình phát triển
GV: Phạm Quang Hào
Trang 7


Trường THPT Vị Thủy

Sáng kiến kinh nghiệm “Xây dựng và sử dụng sơ đồ

trong dạy học địa lý ở trường trung học phổ thông”
- Sử dụng sơ đồ trong khâu giảng bài mới. Có nhiều cách khác nhau :
 Giáo viên có sẵn sơ đồ vẽ trước ( Hình 8 - ở trên) để học sinh dựa vào đó, kết hợp với
các phương tiện khác (Sgk, tranh ảnh, bản đồ…) phân tích, so sánh, rút ra các kết luận.
 Giáo viên vừa hướng dẫn học sinh khám phá các mối liên hệ, song song với việc hoàn
thành sơ đồ (vừa dạy vừa vẽ). Đây là hình thức dạy học có sự tham gia tích cực của học sinh.
Bằng phương pháp dạy học giảng giải, kết hợp với đàm thoại gợi mở, thảo luận nhóm nhỏ …,
các kiến thức cần thiết cùng các mối liên hệ sẽ được hình thành dần trên sơ đồ, tương ứng với
tiến trình dạy học. Kết quả của nội dung dạy học sẽ thể hiện, kết tinh ở sơ đồ (xem sơ đồ hình 8 ở
trên).
- Dùng sơ đồ để thể hiện toàn bộ trí thức cần cho học sinh lĩnh hội (sau khi dạy xong mới
vẽ).
 Dùng sơ đồ trong khâu củng cố và đánh gia cuối bài học. Giáo viên đưa ra một sơ đồ
chưa hoàn chỉnh. Yêu cầu học sinh tìm các kiến thức cần thiết điền vào chỗ trống và hoàn chỉnh
sơ đồ.
 Dùng sơ đồ trong việc ra bài tập về nhà cho học sinh. Ví dụ, sau khi dạy bài trên lớp, có
thể yêu cầu học sinh về nhà làm bài tập dùng mũi tên nối các ô của sơ đồ một cách hợp lí thể hiện
đặc điểm của một đối tượng địa lý.
 Sử dụng sơ đồ trong ôn tập cuối chương, cuối phần. Nhờ sơ đồ, các kiến thức địa lý hệ
thống quá một cách trực quan, giúp cho học sinh có cái nhìn tổng thể các kiến thức đã học trong
mối liên hệ chặt chẽ với nhau.

các lãnh thổ nhất định.
2. Những kiến nghị :
- Đối với giáo viên, cần chú ý hơn nữa, nhận thức hơn nữa trong lựa chọn nhiều phương
pháp trong đó có phương pháp dạy học địa lý bằng sơ đồ, nhằm giúp học sinh khai thác triệt để
kiến thức địa lý.
- Đối với nhà trường, Tổ chuyên môn hỗ trợ một phần kinh phí cho việc mua giấy A0,
bảng để vẽ sơ đồ.

GV: Phạm Quang Hào
Trang 9