
Để hoàn thành khóa luận này ngoài sự cố
gắng của bản thân, tôi đã nhận được sự giúp
đỡ rất nhiều từ phía nhà trường, thầy cô, gia
đình và bạn bè. Qua đây cho phép tôi gửi đến
mọi người lời cảm ơn chân thành nhất.
Lời đầu tiên, tôi xin trân trọng cảm ơn cô
giáo TS. Nguyễn Thò Nga, người trực tiếp
hướng dẫn, tận tình giúp đỡ tôi về kiến thức
và phương pháp để tôi hoàn thành được khóa
luận tốt nghiệp này.
Tôi cũng xin trân trọng cảm ơn các thầy cô
trong Khoa Khoa học xã hội trường Đại học Quảng
Bình đã hướng dẫn, giảng dạy, cung cấp kiến
thức và phương pháp cho tôi trong những năm
học qua. Các thầy cô là những tấm gương mà
tôi sẽ mãi noi theo.
Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới thư viện
trường Đại học Quảng Bình đã giúp tôi trong
quá trình tìm kiếm và mượn tư liệu để phục vụ
cho việc nghiên cứu và hoàn thành đề tài
này.
Cuối cùng, tôi muốn gửi lời cảm ơn sâu sắc
đến tất cả bạn bè, gia đình và những người


luôn kòp thời động

viên và giúp đỡ tôi vượt

qua những khó khăn trong cuộc sống.

3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
3.1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
3.2. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
5. ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI
6. CẤU TRÚC KHÓA LUẬN

1
2
2
5
6
7
7
7
7
7

NỘI DUNG.......................................................................................................................................... 9
CHƯƠNG 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CHUNG......................................................................................9
1.1. VÀI NÉT VỀ TÁC GIẢ TÁC PHẨM
9
1.1.1. Tác giả Hữu Phương.................................................................................................................9
1.1.2. Tiểu thuyết Chân trời mùa hạ.................................................................................................11
1.1.3. Ý nghĩa của tiểu thuyết Chân trời mùa hạ..............................................................................14
1.2. VỀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT
16
1.2.1. Khái niệm................................................................................................................................16
1.2.2. Các chiều của thời gian nghệ thuật........................................................................................18
1.3. VỀ KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT

3.1.3. Không gian trú ẩn và dục vọng, bản năng.............................................................................54
3.2. KHÔNG GIAN THIÊN NHIÊN VÀ PHONG CẢNH TRỮ TÌNH
59
3.3. KHÔNG GIAN SINH HOẠT VÀ VĂN HÓA VÙNG MIỀN
61
3.3.1. Sinh hoạt xã hội......................................................................................................................61
3.3.2. Sinh hoạt gia đình...................................................................................................................65
3.3.3. Sinh hoạt cá nhân...................................................................................................................68
3.4.1. Trên cánh đồng làng Đại Hòa.................................................................................................74
3.4.2. Trên nông trường Lệ Giang....................................................................................................79
KẾT LUẬN.......................................................................................................................................... 81
TÀI LIỆU THAM KHẢO........................................................................................................................ 84


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Thời gian và không gian đều là những thuộc tính phổ biến, những điều kiện
tất yếu, những hình thức tồn tại của thế giới. Cùng tương tự như vậy, trong nghệ
thuật, thời gian và không gian nghệ thuật là hình thức nội tại của hình tượng nghệ
thuật. Thời gian và không gian nghệ thuật chịu tác động có ý nghĩa quyết định của
quan niệm về thế giới và con người của nhà văn và phong cách sáng tạo của nhà
văn. Đồng thời, chúng phản ánh, bộc lộ, thể hiện các đặc trưng của chính cái
phong cách đó. Tìm hiểu thời gian và không gian nghệ thuật giúp ta hiểu sâu sắc
hơn, từ những góc độ đặc biệt, cá tính của nhà văn và những đặc sắc của thế giới
nghệ thuật mà nhà văn đã sáng tạo nên. Không gian và thời gian nghệ thuật là
những phương diện rất quan trọng trong thi pháp học, chúng tồn tại song song
thống nhất trong tác phẩm văn chương, đồng thời là phương thức tồn tại và triển
khai của thế giới nghệ thuật. Mặt khác, chúng là những hình tượng rất quan trọng
góp phần thể hiện nội dung, chủ đề, tư tưởng của tác phẩm. Trong cấu trúc văn bản
của văn xuôi nghệ thuật, không gian và thời gian đóng một vai trò quan trọng.

địa phương. Vì vậy, tôi đã chọn đề tài “Thời gian, không gian nghệ thuật trong
tiểu thuyết Chân trời mùa hạ của Hữu Phương” để có dịp tìm hiểu kĩ hơn về
nghệ thuật tác phẩm của một nhà văn mà tôi hằng yêu thích và mến mộ. Cũng là
cơ hội để tôi trau dồi, củng cố kiến thức thuận lợi cho việc chọn giảng trong
chương trình văn học địa phương ở phổ thông, để hiểu rõ về không khí cứu nước
của dân Quảng Bình.
2. Lịch sử vấn đề
Việc nghiên cứu thời gian – không gian nghệ thuật một cách có ý thức chỉ
xuất hiện từ sau lí thuyết thi pháp học hiện đại được các nhà nghiên cứu vận
dụng phổ biến ở Việt Nam. Trong khuôn khổ của một luận văn đại học, dưới đây
chúng tôi sẽ cố gắng tìm hiểu những ý kiến của các nhà nghiên cứu về vấn đề
không gian, thời gian nghệ thuật nói chung. Sau đó chúng tôi xin điểm qua tình
hình nghiên cứu về tiểu thuyết Chân trời mùa hạ của Hữu Phương.
2.1. Tình hình nghiên cứu về thời gian – không gian nghệ thuật
Sau đây là những bài viết hoặc công trình của các nhà nghiên cứu có đề cập
trực tiếp hoặc gián tiếp đến vấn đề thời gian và không gian ở các tác giả khác có
liên quan đến đề tài mà luận văn đang thực hiện. Dẫn theo thời gian xuất bản

2


1. Trần Đình Sử (1982), Thời gian nghệ thuật trong “Truyện Kiều” và cảm
quan hiện thực của Nguyễn Du, Tạp chí nghiên cứu văn học số 05. Trong bài viết
này, nhà nghiên cứu đã nhìn nhận thời gian và không gian từ phía khát vọng,
hành động của nhân vật, tính chất phũ phàng của các thế lực.
2. Phan Ngọc (1985), Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều”,
NXB Khoa học xã hội. Toàn bộ công trình không bàn nhiều và trực tiếp đến vấn
đề không gian và thời gian, nhưng đáng chú ý ở chương IV có tiêu đề. Cách bố
cục “Truyện Kiều” theo yêu cầu của kịch. Tác giả công trình đã phân tích “những
lời đoán trước”, “những giấc mộng”, tức những yếu tố liên quan đến thời gian.

sư phạm Hà Nội. Nhà nghiên cứu cho rằng “Văn xuôi sau 1975, không gian nghệ
thuật phổ biến là không gian sinh động đời thường, không gian mang tính chất
các nhân riêng tư” [3; tr.136]
10. Bùi Văn Tiếng (1997), Thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Vũ Trọng
Phụng, NXB Văn hóa. Ở công trình này, tác giả nghiên cứu thời gian và không
gian trong những tiểu thuyết tiêu biểu của Vũ Trọng Phụng.
11. Trần Đình Sử, (1998), Dẫn luận thi pháp học , NXB GD. Trong cuốn sách
này tác giả đã dành 2 chương IV và V để nói về thời gian không gian nghệ thuật.
12. Nguyễn Thái Hòa, (2000), Những vấn đề thi pháp của truyện, NXB
GD. Mục đích của công trình nhằm “miêu tả những khái niệm cơ sở của thi pháp
học thể loại truyện ở góc nhìn ngôn ngữ học” [23; tr.03].
13. Đặng Anh Đào, (2001), Đổi mới nghệ thuật phương Tây hiện đại, Nxb
Đại học quốc gia, H. Trong mục VIII của cuốn sách, tác giả cho rằng : “Thời
gian là một vấn đề lưu ý đặc biệt trong nghệ thuật kể chuyện….Riêng đối với lý
luận phương Tây, sự quan tâm đặc biệt lại nghiên hẳn về trục thời gian hơn
không gian.” [8; tr.85]
14. Đào Duy Hiệp, (2008), Phê bình văn học từ lí thuyết hiện đại, Nxb GD.
Trong công trình này, tác giả đã vận dụng một số lí thuyết phê bình hiện đại để
tiếp cận sáng tác văn học từ các cấp độ thời gian. Tác giả đã ứng dụng lí thuyết
vào phân tích một số sáng tác của Cervantes, Maupassant, Proust….
15. Nguyễn Mạnh Quỳnh (2008), Tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng nhìn từ lí
thuyết thời gian tự sự của G. Genette, Luận án tiến sĩ Ngữ Văn, Trường Đại học
sư phạm Hà Nội. Trong công trình này tác giả đã xác định được mô hình thời
gian tự sự trong từng loại tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng theo lí thuyết của Genette.
16. Phạm Hồng Lan, (2009), không gian và thời gian nghệ thuật trong tiểu
thuyết hiện thực 1930 – 1945, luận án Tiến sĩ Ngữ văn, ĐHSP Hà Nội. Trong
công trình nghiên cứu này, tác giả nghiên cứu không gian và thời gian trong tiểu
thuyết hiện thực.
17. Trần Văn Toàn, (2010), Tả thực với hoạt động hiện đại hóa văn xuôi hư
cấu (fiction) giao thời, (khỏa sát trên chất iệu văn học công khai), Luận án tiến sĩ

thuật soi chiếu vào tiểu thuyết Chân trời mùa hạ để chứng minh cho một phương
thức trần thuật đa điểm nhìn của nhà văn Hữu Phương” [23; tr.1]
Nhà thơ Đặng Hiển Trong bài “Con người trong tiểu thuyết Chân trời mùa hạ
của nhà văn Hữu Phương” ông nhận định ở đây là “những con người Quảng Bình
rất anh hùng vừa sản xuất vừa chiến đấu vừa chi viện cho tiền tuyến lớn miền
Nam” [15; tr.1].
Nhà văn Tô Đức Chiêu trong bài “Gái quê qua tiểu thuyết Chân trời mùa
hạ” đã nhận định rằng “Đó là những cô gái có tâm hồn đôn hậu chất phát, đậm
nghĩa, đậm tình. Khác hẳn với những cô gái quê trong “Bến không chồng” của

5


Dương Hướng hay những cô gái quê miền Tây Nam Bộ trong “Lục bình trôi”
của Khúc Thụy Du, gái quê của Hữu Phương dẫn ta tới một chân trời khác, một
hoàn cảnh khác, một mãnh đất dữ dội khác, anh hùng cao thượng như mọi vùng
quê Việt Nam nhưng mang bản sắc riêng không đâu có” [4; tr. 1].
Thạc sĩ Hoàng Thụy Anh với bài tham luận “Cuộc sống và con người miền
trung trong tiểu thuyết Chân trời mùa hạ” đã nhận định rằng “Hữu Phương
không chỉ tái hiện chân thực bước đi của lịch sử, tái hiện những năm tháng gian
khổ, đau thương của người miền Trung trong cuộc kháng chiến chống Mỹ mà
ông còn phản ánh đời sống riêng tư của người dân, người lính Đại Hòa” [1; tr.2].
Tiến sĩ Dương Thị Ánh Tuyết với bài viết “Nghệ thuật kết hợp trong tiểu
thuyết Chân trời mùa hạ” đã nhận định “Ở góc độ trần thuật, tác giả thường sử
dụng điểm nhìn nhân vật để bổ sung cho điểm nhìn người kể chuyện ở ngôi thứ
ba. Trên phương diện nhân vật là song hành giữa con người ý thức và vô thức, lí
trí và bản năng, cá nhân và tập thể, nghĩa vụ, bổn phận và những dục vọng, khao
khát trần thế…[34; tr.1].
Thạc sĩ Võ Thị Thanh Tâm với bài viết “Chân trời mùa hạ dưới cái nhìn
phân tâm học” đã cho rằng “Chân trời mùa hạ đã cho ta sống lại một mảng hiện

Phương pháp phân tích tổng hợp: Phân tích không gian và thời gian và lấy
dẫn chứng để minh họa, từ đó tổng hợp khái quát theo các bình diện nghiên cứu.
Phương pháp so sánh: So sánh đồng đại để làm nổi bật nét tương đồng,
khác biệt giữa không gian, thời gian trong tiểu thuyết Chân trời mùa hạ.
Các phương pháp chuyên ngành: Chúng tôi sử dụng lí thuyết: Thi pháp học,
tự sự học,... Để thấy được khái niệm thời gian, không gian nghệ thuật và các
chiều thời gian và không gian. Từ lý thuyết tiếp cận cùng những thao tác hỗ trợ
khác trong quá trình nghiên cứu đề tài.
5. Đóng góp của đề tài
- Về mặt lý thuyết
Từ kết quả nghiên cứu về một số phương diện của nghệ thuật trong tiểu
thuyết Chân trời mùa hạ, khóa luận đưa ra một cách tiếp cận mới về thời gian và
không gian nghệ thuật, góp phần làm nổi bật vị trí và những đóng góp của nhà
văn trong nền văn xuôi Việt Nam.

- Về mặt thực tiễn
Đề tài góp phần vào việc tiếp nhận, tìm hiểu, nghiên cứu tiểu thuyết Chân
trời mùa hạ và phong cách tiểu thuyết Hữu Phương.
6. Cấu trúc khóa luận
Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, phần nội dung của

7


luận văn gồm 3 chương:
Chương 1: Những vấn đề lí luận chung
Chương 2: Thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Chân trời mùa hạ
Chương 3: Không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Chân trời mùa hạ

8

bằng những chi tiết độc đáo và nhất là chất phồn thực nhuần nhuyễn đã thành mô
típ trong tất cả các tác phẩm của mình. Chính điều đó khiến những sáng tác văn
xuôi của Hữu Phương thành công.

9


Năm 1991, Hữu Phương dẫn sinh viên đi thực tập ở Tuyên Hóa. Hữu
Phương được nghe cán bộ địa phương kể lại cuộc chiến đấu oanh liệt, của một
phân đội thuộc Tiểu đoàn hải quân sông Gianh chống trả cả một lực lượng không
quân Mỹ, hùng hậu từ hạm đội 7 ập vào, quyết tâm tiêu diệt 5 hạm tàu hải quân
đang ẩn nấp. Những hình ảnh các đồng chí hải quân trên tàu chiến đấu ngoan
cường rồi hy sinh, bị thương đã được các nam nữ dân quân hai bên bờ sông
Gianh, đêm đó chèo đò ra các con tàu bị đắm đưa vào bờ, mai táng và cấp cứu đã
làm Hữu Phương thổn thức.
Nhân một ngày đi uống bia “khổ” ở một cơ sở sản xuất ở Huế, gặp người
chủ cơ sở ấy vốn là một cựu chiến binh từng lập nhiều chiến công ở chiến trường
Quảng Bình, Hữu Phương ồ lên sung sướng: “Truyện đây rồi !”. Khi trở về
trường, câu chuyện đời thực từ hai vế được nghe và được gặp ở trên, được liên
kết lại và anh đã hư cấu viết nên truyện ngắn:“Ba người trên sân ga” sau một
đêm tròn.
Hai tuần sau ngày Hữu Phương gửi bản thảo đi, báo Văn nghệ đã đăng
truyện ngắn này ở trang nhất. Chín năm sau, nhà văn Nguyễn Quang Lập đã
chuyển tác phẩm của Hữu Phương thành kịch bản “Đời cát”. Đạo diễn Nguyễn
Thanh Vân đã dựng thành phim. Phim đã được giải “Cánh diều vàng” (2000),
“Bông sen vàng” (2001), được giải vàng tại Liên hoan phim châu Á - Thái Bình
Dương lần thứ 15, giải thưởng lớn của Hội đồng nhà thơ thế giới.
Những thành công về văn chương, năm 1993, Hữu Phương từ ngành Giáo
dục chuyển về công tác tại Hội Văn học Nghệ thuật Quảng Bình, với chức phó
chủ tịch hội. Năm năm sau, anh được Đại hội bầu làm chủ tịch hội và được kết

của tiểu thuyết trọng tâm đề cập đến cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước ở
trong thời kỳ vô cùng cam go ác liệt của toàn dân tộc Việt Nam. Chân trời mùa
hạ như một cuốn phim đưa chúng ta quay về với quá khứ với những địa danh,
những trận đánh hào hùng trên mảnh đất Quảng Bình yêu thương. Những vấn đề
về con người cách suy nghĩ của ông cha ta ngày trước, với những tình cảm nhiều
lớp đan xen, nhiều tuyến nhân vật chính diện, phản diện. Những mưu mô đố kị,
nhưng vượt lên trên hết là số của những con người, họ đã sống hết mình với thời
đại, vượt lên những khó khăn trong phận cuộc sống với hoàn cảnh khắc nghiệt
của chiến tranh.
Truyện lấy bối cảnh tại một địa phương thuộc huyện Bố Trạch tỉnh Quảng Bình
làng Đại Hòa nơi có bốn thanh niên cùng lớn lên và trưởng thành là Thiện, Sơn, Cẩm
và Loan. Họ đã sống với thời tuổi trẻ hừng hực khí thế tiến công của toàn dân tộc,
trong giai đoạn từ năm 1968 đến sau hòa bình lập lại năm 1975. Nơi họ sống là hậu
phương lớn cho một tiền tuyến đầy khói lửa, cũng là một mặt trận nguy hiểm.

11


Tác phẩm cho thấy một số trang có chất thơ tả cảnh vật làng Đại Hòa và
tấm lòng gắn bó với mảnh đất quê hương của mình. Người dân ở đây trong hoàn
cảnh chiến tranh ác liệt vẫn sống anh dũng, bất khuất. Họ vẫn có cuộc đời riêng,
những nhu cầu riêng, tình cảm riêng bình thường của con người như: Tình yêu,
tình bạn, tình gia đình, hàng xóm, họ vẫn có đủ cả tính tốt lẫn tính xấu, những cái
cao quý và cả những cái bình thường của con người. Trong một con người bình
thường thì cái tốt nhiều hơn cái xấu nhưng không phải không có ngược lại, ví dụ
ông Vạc, một ông nông dân có thói tư lợi, gian dối, ông cày dối rồi lấy rơm rạ, cỏ
lấp đi, ông có tính ăn cắp vặt, thậm chí giết trộm bò của hợp tác xã rồi giấu thịt
xuống giếng. Hòa (vợ Thiện) xa chồng mấy năm đã dễ dàng rơi vào vòng tay của
Sơn. Khi có thai lại tìm cách đổ vấy cho bố chồng, khi đi đẻ, đã khai tên bố đứa
bé là Sơn, nhưng sau, bị cật vấn đã phản cung, vẫn đổ tội cho bố chồng vì hi

như chị Loan, lấy người chồng mà mình không yêu, được 7 ngày thì chồng đi bộ
đội, chị khao khát tình yêu, khao khát đàn ông, nhưng chị vẫn nén lòng, cự tuyệt
tay xã đội trưởng đẹp trai…Nhưng đến sau chiến tranh, khi gặp lại Thiện một
chàng trai làng quen thân kém chị mấy tuổi thường vẫn coi nhau như chị em, chị
đã cùng Thiện uống rượu, rồi trong cơn say của cả hai người, đã chủ động ân ái
với anh. Những người tốt trong tác phẩm không căng cứng mà rất chân thật. Ông
Niệm, Bí thư Đảng ủy, rất nghiêm túc trong công việc nhưng cũng đa cảm trong
tình riêng. Ngày xưa ông yêu bà Thảo, nhưng khi bà đã có con với ông Thảo, còn
ông thì góa bụa, ông vẫn thầm yêu bà, đến khi ông Thảo hi sinh, mặc dù đang là
Bí thư Đảng ủy, chỉ hơn một năm sau, ông đã tỏ tình với bà. Có kẻ dọa sẽ làm
ông mất chức Bí thư vì quan hệ yêu đương ấy, ông nói chức Bí thư Đảng ủy chỉ
là “chuyện vặt”. Không phải ông không coi trọng chức vụ Đảng giao mà ông
nghĩ dù làm chức vụ gì cũng chỉ là trách nhiệm phục vụ dân thôi. Nhân vật tích
cực trong truyện như Phong, Cẩm, Thiện… Phong là một thanh niên có học, đã
đi học công binh 4 năm ở Liên Xô, khi về tuyến lửa đã dũng cảm phá bom nổ
chậm và hi sinh. Anh yêu Cẩm và đã để lại một lá thư tỏ tình với Cẩm. Cẩm là
một cô nữ sinh đã tốt nghiệp phổ thông, được tuyển chọn đi học Đại học nhưng
đã ở nhà lao động và phục vụ chiến đấu. Mặc dù yêu Thiện nhưng cô vẫn có cảm
tình với Phong, chiến sĩ phá bom. Khi anh hi sinh, cô đã xót thương anh đến mức
hứa hôn với linh hồn anh. Không may, do âm mưu của Sơn, Thiện đã nghe thấy
lời cô nói với hương hồn Phong trước mồ, anh tự ái và từ hôn, cô rất đau khổ
nhưng cô còn xót thương Phong nhiều hơn nên đã tự nguyện đến nhà mẹ Phong
để chăm sóc mẹ thay cho đứa con duy nhất đã hi sinh, cho đến ngày mẹ mất.
Tình cờ nhà mẹ Phong lại chính là nhà Thiện ở trong thời gian đóng quân. Mẹ

13


Phong rất yêu quý cô và chính vì yêu quý, mẹ muốn tác thành cho cô với Thiện.
Mẹ bắt hai người ngủ chung hầm nhưng khi mẹ đã ngủ, Cẩm lại sang hầm mẹ và

của những con người dũng cảm và mưu trí, bao dung và độ lượng, cô đơn và mất
mát, run rẩy trắc ẩn đa mang, tràn ngập tình cảm làng quê lối xóm, đau đáu với đồng
đất quê hương, đã làm nên kì tích trong cuộc chiến tàn khốc này.

15


Chiến thắng của một Việt Nam đất không rộng, người không đông trước
một kẻ địch hùng mạnh với vũ khí hiện đại bậc nhất thế giới đến từ bên kia đại
dương là đế quốc Mỹ, đến bây giờ vẫn là một niềm kinh ngạc đối với cả thế giới.
Cái linh khí, hồn thiêng núi sông xứ sở, cái huyền bí của đất và người Việt Nam
là nguồn sức mạnh vô hình vô song đã góp phần đắc lực làm nên chiến thắng.
Cái luận đề này một lần nữa được Hữu Phương khẳng định trong Chân trời mùa
hạ. Cuốn tiểu thuyết đã đưa người đọc thám hiểm không gian đất và người
Quảng Bình trong cuộc sống chiến tranh để cảm nhận cái thần diệu của dải đất
này và của những con người xứ sở này, cái dải đất và những con người mà địch
không thể nào hiểu nổi.
Tiểu thuyết Chân trời mùa hạ đã làm sống lại một thời đoạn của dân tộc, tái
hiện những bi kịch nhân gian, thấy được cái giá phải trả của dân tộc để có ngày
hôm nay, nhất là với vùng đất Quảng Bình - Quảng Trị, là một vùng đất mà
chúng ta còn ở đó một món nợ rất lớn khi chiến tranh đi qua, thì điều ấy lại càng
đáng quý. Những nhân vật trong Chân trời mùa hạ thản nhiên đi vào bi kịch, đón
nhận bi kịch, thản nhiên đón nhận cuộc chiến tranh, như sự hồn nhiên của những
người nông dân chân chất, đó là tâm thế của một thế hệ, cái cách mà những
người dân miền Trung đi qua cuộc chiến. Tiểu thuyết Chân trời mùa hạ được
viết trong bối cảnh của những năm đầu tiên miền Bắc có hòa bình, một nửa đất
nước đang nô nức xây dựng một nông thôn mới với mô hình Hợp tác xã nông
nghiệp. Đây là cuốn tiểu thuyết tâm huyết ghi dấu một thời trai trẻ của Hữu
Phương tại nơi ông sinh ra, lớn lên và sống suốt thời tuổi trẻ.
Đọc Chân trời mùa hạ, các em sẽ thấm nhuần được công lao của biết bao

cũng có thể đảo ngược sự liên tục của nó. Bởi thế thời gian nghệ thuật có thể đảo
ngược quay về quá khứ. Người nghệ sĩ có thể chọn điểm bắt đầu và kết thúc, có
thể là nhanh hay chậm, có thể kể xuôi hay đảo ngược, có thể chọn độ dài một
khoảnh khắc hay nhiều thế hệ, nhiều cuộc đời. Thời gian thể hiện ý thức sáng tạo
chủ động, tự do mang đậm dấu ấn của tác giả.
Thời gian nghệ thuật thể hiện sự tự cảm thấy của con người trong thế giới.
Có thời gian nghệ thuật không tách rời với chuỗi biến cố cốt truyện như cổ tích,
có thời gian nghệ thuật xây dựng trên dòng tâm trạng và ý thức như tiểu thuyết,
có tác phẩm dừng lại chủ yếu ở quá khứ khép kín trong tương lai, có thời gian
nghệ thuật “trôi” theo các diễn biến sinh hoạt, có thời gian gắn với vận động của
thời đại, lịch sử, lại có thời gian nghệ thuật có tính “vĩnh viễn”, đứng ngoài thời
gian, như thần thoại. Thời gian nghệ thuật phản ánh sự cảm thụ thời gian của con
người, trong từng thời kì lịch sử, từng giai đoạn phát triển, nó cũng thể hiện sự

17


cảm thụ độc đáo của tác giả về phương thức tồn tại của con người trong thời
gian. Trong thế giới nghệ thuật, thời gian nghệ thuật xuất hiện như một hệ quy
chiếu có tính tiêu đề được giấu kín để miêu tả đời sống trong tác phẩm, cho thấy
đặc điểm tư duy của tác giả. Gắn với phương thức, phương tiện thể hiện, mỗi thể
loại văn học có kiểu thời gian nghệ thuật riêng.
Theo giáo trình thi pháp học của Trần Đình Sử: “Thời gian nghệ thuật là
một hình tượng thời gian được sáng tạo nên trong tác phẩm nghệ thuật. Nó được
dùng làm phương tiện nghệ thuật để phản ánh đời sống” [27; tr. 25].
Thời gian nghệ thuật là thời gian mà ta có thể thể nghiệm được trong tác
phẩm nghệ thuật với độ dài của nó, với nhịp độ nhanh hay chậm, với chiều thời
gian là hiện tại, quá khứ hay tương lai. Người nghệ sĩ có thể chọn điểm bắt đầu,
điểm kết thúc, có thể chọn điểm nhìn từ quá khứ, hiện tại hay tương lại, có thể
chọn độ dài trong một khoảnh khắc hay nhiều thế hệ, nhiều cuộc đời.

xuất hiện khi mà ý thức bên trong xuất hiện. Từ chủ nghĩa tình cảm, đặc biệt là từ
chủ nghĩa hiện thực phên phán trở đi, thời gian hồi tưởng mói phát triển mạnh.
* Hiện tại: Hiện tại là khái niệm thời gian có nhiều cách biểu hiện nhất.
Nó được thể hiện rõ dưới hình thức miêu tả, đối thoại, chuyển đổi quan hệ thời
gian.… Là thời gian hiện thực hằng ngày của con người trong cuộc sống lao
động, sản xuất.
* Tương lai: Tương lai gắn liền với viễn cảnh, phương hướng phát triển của
đời sống, của nhân vật. Tương lai được thể hiện bằng nhiều cách. Có khi nó được
thể hiện bằng ước ao, bằng viễn tưởng, bằng dự cảm về tương lai (như trong “Con
người biết mùi hun khói”, “Giấc ngủ mười năm” của Nguyễn Ái Quốc).
Có khi tác giả dùng giấc mơ để đến tương lai. Người đàn bà có thai cũng là
một cách báo hiệu tương lai. Trong tiểu thuyết Chân trời mùa hạ cái thai của
Loan cũng báo hiệu một phần nào đó tương lai của Loan sau này.
Từ quan niệm trên ta nhận thấy rằng khi nghiên cứu tiếp cận với thế giới
nghệ thuật cần phải tìm từng yếu tố thời gian và mối tương quan thời gian trong
đó để phát hiện từng tầng ý nghĩa ngầm trong tác phẩm.
Tác phẩm nghệ thuật là một chỉnh thể xác định. Cùng với các yếu tố khác,
thời gian góp phần làm nên hình thức tồn tại thế giới nghệ thuật. Bởi vậy nghiên
cứu thời gian nghệ thuật có một ý nghĩa vô cùng quan trọng.
Nghiên cứu thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Chân trời mùa hạ của
Hữu Phương chúng tôi thấy thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết này được thể
hiện trên ba bình diện: Thời gian quá khứ (hồi tưởng), thời gian hiện tại, thời
gian tươn

19


1.3. Về không gian nghệ thuật
1.3.1. Khái niệm
Cùng với thời gian, không gian cũng là một phạm trù của triết học, là hình