Bí quyết ôn luyện môn Ngữ văn: Chi tiết cách làm bài Nghị luận văn học
Bài Nghị luận văn học là phần không quá khó đối với học sinh, vì những bài văn
này thường được rèn luyện nhiều nhất trong suốt ba năm phổ thông trung học.
Thầy Trần Hinh, khoa Văn học, trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn – ĐH
QGHN sẽ đi sâu hướng dẫn chi tiết cách làm một bài văn cụ thể thuộc dạng câu
hỏi này.
Tuy nhiên, để giúp học sinh nắm được những vấn đề khái quát trước khi đi vào
phần cụ thể, chi tiết, chúng tôi sẽ giới thiệu dưới đây những khả năng trong tình
huống ra đề, cách nhận biết yêu cầu cụ thể của đề, các nhóm chủ đề trong phần tác
phẩm hạn chế thi.
Câu nghị luận văn học quan trọng nhất không chỉ vì nó chiếm một nửa tổng số
điểm, mà còn vì đây là câu có dung lượng lớn nhất trong đề để thí sinh bộc lộ khả
năng viết một bài văn nghị luận văn học của mình. Với câu hỏi này, trước khi làm
bài, thí sinh phải dành thời gian phân tích, suy xét thật rõ ràng yêu cầu cụ thể của
đề ra là gì? Đề ra yêu cầu phân tích, bình giảng, bình luận, chứng minh hay giải
thích?
Kinh nghiệm nhiều năm qua của chúng tôi khi tiếp xúc với học sinh cho biết rằng,
không ít học sinh đã bỏ quá nhiều thời gian cho khâu này. Theo chúng tôi, không
nên quá băn khoăn về các thao tác trên đây, vì suy cho cùng, trước bất cứ một đề
văn nào, người viết cũng phải huy động hết các khả năng có thể trong khi làm bài.
Một bài văn hay là bài làm có sự nhuần nhuyễn, hài hoà của tất cả các thao tác đó.
Về cách nhận dạng đề thi, thông thường, chúng ta sẽ không khó khăn gì với loại
câu hỏi đã được xác định rõ ràng trên câu chữ, chẳng hạn: “Phân tích vẻ đẹp của
hình tượng Huấn Cao trong truyện ngắn Chữ người tử tù”, “Bình giảng khổ thơ sau
đây trong bài Đây thôn Vĩ Dạ…”, hay “Tại sao, trong Một người Hà Nội, Nguyễn
Khải lại gọi nhân vật bà Hiền là “hạt bụi vàng”của Hà Nội?”, “Bình luận câu nói
của Nam Cao trong tác phẩm Đời thừa: “Văn chương không cần đến những người
thợ khéo tay…”.
Trong bốn mẫu đề trên đây, thao tác cần phải lựa chọn đã được xác định rõ trong
ba đề (phân tích, bình luận, bình giảng). Chỉ duy nhất một câu, yêu cầu đề hỏi là
Tại sao? Ta có thể hiểu ở đó đề thi yêu cầu học sinh sử dụng thao tác giải thích.

minh thì phân tích chứng minh. Cũng không nên quá băn khoăn về câu chữ của đề.
Với học sinh, yêu cầu trước mắt chỉ là một bài làm tốt.
Trong số 39 đơn vị bài học thuộc phần hạn chế ra đề, để dễ dàng và thuận lợi cho
việc ôn thi, học sinh cũng cần phải xác định được rõ ràng các nhóm vấn đề, hay
các nhóm chủ đề, đó là việc làm cần thiết trước khi bước vào ôn tập. Chúng tôi
tạm phân chia các nhóm vấn đề đó như sau:
* Nhóm những bài học khái quát tác giả, chúng tôi đã đề cập ở trên, nhưng xin
được nhắc lại nhóm những bài kiểm tra kiến thức về giai đoạn, trào lưu văn học,
khái quát tác phẩm gồm ba bài: Một thời đại trong thi ca của Hoài Thanh, Khái
quát văn học Việt Nam từ CMTT 1945 đến 1975 và Nhật kí trong tù của Hồ Chí
Minh.


* Nhóm những bài nghị luận văn học và chính trị xã hội, cũng gồm hai bài: Về
luân lí xã hội ở nước ta của Phan Châu Trinh và Nguyễn Đình Chiểu, ngôi sao sáng
trong nền văn nghệ dân tộc của Phạm Văn Đồng.
* Xét trên phương diện thể loại, trong số các bài hạn chế có 13 tác phẩm thơ, 2 tác
phẩm kịch, 13 tác phẩm văn xuôi.
Phân loại theo chủ đề các tác phẩm văn học cũng sẽ giúp học sinh thuận lợi hơn
trong quá trình ôn tập, dù đây không hẳn là yếu tố quan trọng nhất, bởi hướng ra đề
thi hiện nay thường chỉ tập trung vào từng tác phẩm hay từng vấn đề cụ thể. Tuy
nhiên, phân loại tác phẩm theo chủ đề sẽ giúp học sinh hiểu và nhớ kiến thức trong
bài học dễ dàng hơn. Đồng thời trong khi giải quyết những đề thi độc lập, thí sinh
cũng có điều kiện so sánh giữa các tác phẩm với nhau cho bài làm thêm phần sâu
sắc, phong phú. Điều đó rất cần thiết.
Thông thường khi phân loại tác phẩm theo chủ đề, người ta hay dựa trước tiên vào
yếu tố thể loại (thơ, văn xuôi, kịch), tiêu chí thời gian (trước hay sau cách mạng
1945, kháng chiến chống Pháp, Mĩ) dòng văn học (lãng mạn, hiện thực, tượng
trưng…). Tại sao như vậy? Vì các tác phẩm nằm trong các khuôn khổ đó dễ có sự
gặp gỡ nhau trong chủ đề, phương thức phản ánh.

rộng hơn là bi kịch con người nhưng lại không được thừa nhận làm người, còn bên
kia, Đời thừa lại là bi kịch về người trí thức tiểu tư sản có khát vọng, có lòng nhân
ái nhưng bất lực vì hoàn cảnh xã hội), chủ đề này chi phối văn phong sắc sảo, chua
chát, chân thực của Nam Cao, thì Hạnh phúc của một tang gia của Vũ Trọng Phụng
lại sử dụng phương thức hoạt kê, cường điệu, phóng đại để miêu tả đám tang cụ
Tổ, cuối cùng nhằm phê phán gay gắt bộ mặt giả nhân giả nghĩa, đạo đức giả của
những kẻ thượng lưu thành thị qua gia đình cụ cố Hồng.
Khác nhau về phương thức thể hiện, nhưng vì đều thuộc dòng văn chương hiện
thực nên cả Nam Cao và Vũ Trọng Phụng đều được đánh giá cao ở giá trị tố cáo xã
hội trong tác phẩm của họ.
Phần Thơ ca cách mạng giai đoạn 30 – 45 có hai nhà thơ mà chủ đề, nội dung tác
phẩm rất giống nhau, đó là Hồ Chí Minh và Tố Hữu. Cho dù số lượng tác phẩm
được chọn trong chương trình của hai nhà thơ này không cân bằng với nhau (Hồ
Chí Minh hai bài và phần khái quát tập thơ Nhật kí trong tù, Tố Hữu chỉ có duy
nhất một bài trích trong tập thơ Từ ấy), nhưng ở tác phẩm của họ đều toát ra vẻ đẹp
của người cộng sản kiên cường bất khuất, khát vọng tự do. Nếu cần so sánh một
chút sắc thái khác nhau thì, với Tố Hữu đó là vẻ đẹp của người thanh niên trẻ tuổi
lần đầu tiên đến với cách mạng; với Hồ Chí Minh lại là người cộng sản đã vững
vàng qua thử thách thời gian.
Ba tác phẩm nghị luận Về luân lí xã hội ở nước ta của Phan Châu Trinh, Một thời
đại trong thi ca của Hoài Thanh, Nguyễn Đình Chiểu, ngôi sao sáng trong nền văn
nghệ dân tộc của Phạm Văn Đồng, tuy không cùng thời điểm, nhưng nếu đặt cạnh
nhau, ta cũng có thể có được sự so sánh. Tác phẩm thứ nhất của Phan Châu Trinh
viết từ tận năm 1925 nhưng rất hiện đại, chí ít, nó cũng thể hiện được sự hiện đại
qua tư tưởng của người viết.
Từ rất sớm, nhà yêu nước Phan Châu Trinh đã dám dũng cảm nói thẳng, nói thật
thói xấu cần phải sớm được khắc phục của người dân Việt, lời văn rất sắc sảo. Đây


có thể được coi là một kiểu mẫu cho loại văn nghị luận xã hội. Trong khi đó, hai

Đề thi đại học năm 2007 đã từng yêu cầu học sinh phân tích hai đoạn thơ trong hai
bài Bên kia sông Đuống của Hoàng Cầm và Đất nước của Nguyễn Khoa Điềm để
nêu cảm nhận sự giống và khác nhau về quê hương, đất nước của hai nhà thơ
(trong chương trình mới nhất, Bên kia sông Đuống của Hoàng Cẩm đã được xếp ở
dạng bài đọc thêm nên không thuộc đối tượng của đề thi đại học). Chủ đề vẻ đẹp
của quê hương đất nước còn được thể hiện qua hai bài tuỳ bút rất đặc sắc của


Nguyễn Tuân và Hoàng Phủ Ngọc Tường qua hai tác phẩm Người lái đò sông Đà
và Ai đã đặt tên cho dòng sông? Ôn tập hai tác phẩm này, thí sinh cần chú ý đến
đặc điểm của thể loại bút kí nói chung và tiểu loại tuỳ bút nói riêng.
Về thể loại bút kí, học sinh có thể xem lại bài học trong sách giáo khoa. Ở đây
chúng tôi muốn lưu ý thêm về thể loại tuỳ bút để khi phân tích so sánh các em có
tư liệu để viết bài. Là một tiểu loại của bút kí, ngoài việc đặt ở vị trí hàng đầu yếu
tố quyết định của sự chân thực, tuỳ bút còn thiên về cảm nhận chủ quan của nhà
văn, chất thơ trong tuỳ bút là đặc điểm không thể thiếu. Cả hai nhà văn Nguyễn
Tuân và Hoàng Phủ Ngọc Tường đều thể hiện khá rõ những phẩm chất này trong
tuỳ bút của hai ông.
Ba bài thơ Tiếng hát con tàu của Chế Lan Viên, Sóng của Xuân Quỳnh, Đàn ghi ta
của Lorca nằm trong vệt thơ ca hiện đại mang những chủ đề khác nhau. Tiếng hát
con tàu là bài thơ in đậm dấu ấn về những ngày đầu xây dựng chủ nghĩa xã hội ở
miền Bắc nước ta.
Bài thơ hưởng ứng chính sách của Đảng và Chính phủ kêu gọi những chàng trai, cô
gái, những người miền xuôi đến với các miền đất lạ của đất nước, khám phá, khai
thác tiềm năng xây dựng chủ nghĩa xã hội. Trong chủ đề lớn nêu trên đây, bài thơ
của Chế Lan Viên còn có chủ đề hẹp tình yêu riêng tư (“Anh bỗng nhớ em như
đông về nhớ rét/ Tình yêu ta như cánh kiến hoa vàng…”). Ngược lại, bài thơ Sóng
của Xuân Quỳnh lại khai thác chủ đề hẹp tình yêu riêng tư, tình yêu lứa đôi để khái
quát thành chủ đề lớn hơn, đó là vẻ đẹp của tâm hồn người phụ nữ trong tình yêu.
Bài Đàn ghi ta của Lorca của nhà thơ Thanh Thảo, xét ở góc độ phương thức thể

xây dựng thành công hình tượng người cách mạng trong những ngày đầu chống
Mĩ. Với Rừng xà nu lại là hình tượng người cách mạng Tây Nguyên; Những đứa
con trong gia đình lại là hình tượng người cách mạng Nam Bộ.
Trong số các tác phẩm văn xuôi mới được đưa vào chương trình có hai truyện ngắn
rất đặc biệt của Nguyễn Khải và Nguyễn Minh Châu: Một người Hà Nội và Chiếc
thuyền ngoài xa. Đây là hai trong số những tác phẩm tiêu biểu của thời kì văn học
đổi mới, mà cả hai tác giả có tác phẩm được lựa chọn đều là những cái tên rất sáng
giá. Cả hai nhà văn trong hai tác phẩm mới này đều bộc lộ cái nhìn tinh tế trước
những biến đổi tinh vi của cuộc sống.
Truyện của họ không còn đơn giản, không chỉ nhìn hiện thực từ một chiều, không
tô hồng hiện thực. Đặc biệt, cả hai đều khai thác thế mạnh của thể loại truyện ngắn,
trong đó, tình huống truyện được đặc biệt chú ý. Với Chiếc thuyền ngoài xa của
Nguyễn Minh Châu, đó là tình huống “nhận thức”: hoạ sĩ Phùng bất ngờ phát hiện
ra sự nghịch lí của vẻ đẹp bề ngoài và hiện thực bên trong của một cặp vợ chồng
người thuyền chài trên chiếc thuyền đánh cá vào buổi sáng mai; với Một người Hà
Nội của Nguyễn Khải, đó là vẻ đẹp của một người Hà Nội được đặt trong cuộc
sống hết đỗi bình dị hàng ngày.
Tình huống mà Nguyễn Khải muốn đặt ra trong truyện ngắn này là, trong cái bình
thường, người ta nhìn thấy cái vĩ đại. Đó là triết lí của Nguyễn Khải. Bà Hiền trong
truyện ngắn của Nguyễn Khải thực sự là một nhân vật bình thường. Trong khi đó,
với Chiếc thuyền ngoài xa, Nguyễn Minh Châu lại muốn đưa ra triết lí: đừng bao
giờ nhìn và đánh giá cuộc sống chỉ qua cái bề ngoài. Cái bề ngoài rất dễ đánh lừa
người khác.


Tóm lại, chúng tôi cho rằng, những bài học được lựa chọn trong chương trình thi
tuyển sinh cao đẳng, đại học tuy có rất nhiều cái mới, nhưng vẫn nằm trong khuôn
khổ thi nhiều năm nay của Bộ GD&ĐT. Bất cứ kì thi nào cũng đòi hỏi ở học sinh
sự chủ động và tinh thần sáng tạo. Nếu nắm vững các kiến thức được học trong
trường và có tinh thần sáng tạo, các em hãy tin cánh cổng trường đại học sẽ trong