Trường THPT Nguyễn Bỉnh Khiêm

Sáng kiến kinh nghiệm

Sở Giáo Dục – Đào Tạo An Giang
Trường THPT Nguyễn Bỉnh Khiêm

Tên đề tài: vận dụng điển tích trong dạy học lịch
sử Việt Nam lớp 10

GV thực hiện: Nguyễn Văn Hùng
Tổ bộ môn: Lịch sử

Năm học: 2011 – 2012

1


Trường THPT Nguyễn Bỉnh Khiêm

Sáng kiến kinh nghiệm

Phần 1: ĐẶT VẤN ĐỀ
Ở bất kỳ một quốc gia nào trên thế giới, Lịch Sử luôn là môn học hết sức quan
trọng, là nguồn cảm hứng vô tận cho nhiều ngành học khác khai thác và khám phá.
Việc học Lịch sử có một vai trò quan trọng, không chỉ cung cấp tri thức khoa học cho
con người mà còn bồi đắp lòng yêu nước, lòng tự hào dân tộc, hình thành nhân cách
cho thế hệ trẻ.
Thực tế ở nước ta những năm gần đây, hình như học sinh đang quay lưng lại
với môn Lịch Sử và không còn yêu thích môn học này , chất lượng dạy và học bộ
môn giảm sút một cách kinh ngạc.


Trường THPT Nguyễn Bỉnh Khiêm

Sáng kiến kinh nghiệm

Phần 2: NỘI DUNG
1. Giới hạn đề tài:
Điển tích lịch sử Việt Nam rất phong phú, lịch sử dân tộc đã hoàn thành xuất sắc
nhiệm vụ, sứ mệnh của nó là phản ánh hiện thực những sự kiện lịch sử hào hùng của
dân tộc lên trang giấy với những tấm gương vua sáng, tôi hiền như Hai Bà Trưng; Lý
Bí; Ngô Quyền; Đinh Tiên Hoàng; Lê Hoàn; Lý Công Uẩn; Lý Thường Kiệt; Trần
Thái Tông; Trần Nhân Tông; Nguyễn Trãi, Quang Trung... đã để lại tiếng thơm muôn
đời cho lịch sử dân tộc, cuộc đời và sự nghiệp của họ thực sự là những bài học lớn cho
nhiều thế hệ sau noi theo. Dạy học lịch sử là góp phần bồi dưỡng, giáo dục lòng yêu
nước. Vì vậy, việc áp dụng điển tích lịch sử trong giảng dạy sẽ có công rất lớn trong
quá trình hoàn thiện nhân cách con người. Điển tích lịch sử của dân tộc Việt rất phong
phú. Trong điều kiện chủ quan và khách quan cho phép, tôi chỉ giới hạn phạm vi
nghiên cứu của đề tài là: khai thác và vận dụng điển tích (Chính là những câu chuyện
về tấm gương anh hùng dân tộc, vua sáng, tôi hiền) vào việc giảng dạy một số bài
trong chương trình Lịch sử Lớp 10 THPT.
2. Các bước thực hiện
a. Phải nghiên cứu kỹ chương trình, tìm ra những bài có thể khai thác, áp dụng
được điển tích lịch sử .
Như đã xác định, đối tượng, phạm vi vận dụng của đề tài là chương trình Lịch
sử lớp 10. Vì vậy, cần phải nghiên cứu kỹ chương trình này. Đặc biệt là các bài có thể
khai thác, vận dụng được. Trong khi thực hiện công đoạn này, cần phải liên hệ, so
sánh và đặt nó trong mối liên hệ với các câu chuyện lịch sử, theo từng giai đoạn thăng
trầm của lịch sử Việt Nam. Đây là một thao tác rất quan trọng, góp phần xác định
được đúng mức độ vận dụng của đối tượng là học sinh lớp 10, tránh sa đà, ôm đồm.
b. Tiến hành sưu tầm điển tích lịch sử.

thực tế, học tập ở trường bạn, nhất là những trường điểm, trường chuyên là cách tự
học nhanh nhất cho mỗi giáo viên trong quá trình rèn luyện nâng cao chuyên môn.
f. Nguồn tìm kiếm điển tích lịch sử .
Nguồn tư liệu lịch sử rất phong phú đa dạng, chỉ cần vài giây là có thể tìm kiếm
được tất cả tư liệu Lịch sử cần thiết phục vụ cho việc dạy - học hiện nay trên mạng
internet. Ví dụ như iPedia ; , Sách
nhân danh lịch sử, các triều đại phong kiến Việt Nam, Sự kiện và nhân vật, Lịch sử
Việt Nam tuyên ngôn của các vĩ nhân....
g. Áp dụng cụ thể điển tích lịch sử vào bài dạy.
* Lịch sử Việt Nam ở lớp 10 có nội dung rất dài và phong phú:
Ngay từ thời kỳ dựng nước ( Thế kỉ VII – II TCN), tới thời kỳ ngàn năm Bắc
thuộc, rồi tới thời kỳ phong kiến ( Thế kỉ X – XIX) trãi qua các triều đại Từ Ngô,
Đinh, tiền Lê, Lý, Trần, Hồ, Lê Sơ, Mạc rồi đến tình trạng Nam - Bắc triều, Trịnh Nguyễn phân tranh ... Với hàng ngàn năm lịch sử dân tộc , với nhiều sự kiện, nhiều
nhân vật, nhiều trận đánh mà thời lượng chỉ học hơn 10 tiết, có lẽ vì thế nên nội dung
sách giáo khoa chỉ chú trọng cung cấp kiến thức khái quát, không có sức hấp dẫn, học
sinh cảm thấy nặng nề khi phải học thuộc các vương triều gắn với những trận đánh nổi
tiếng cùng nhân vật lịch sử điển hình. Dẫn đến tình trạng nhân vật này gắn nhầm triều
đại kia, Quang Trung thì nhầm tưởng thời Lý, tới Lý Bí lại nói là một tướng giặc thời
Minh ... Và nhiều điều đáng cười khác.

4


Trường THPT Nguyễn Bỉnh Khiêm

Sáng kiến kinh nghiệm

Trước thực tại đó, nếu giáo viên linh hoạt áp dụng những điển tích lịch sử vào
bài giảng, thì tiết học sẽ nhẹ nhàng và học sinh ít nhiều cũng thấm nhuần lịch sử dân
tộc, không còn ”râu ông nọ cắm cằm bà kia”.

lập...
sâu kiến thức bằng những mẩu chuyện viết về Hai
Bà Trưng, Bà Triệu, Truyện Trương Trọng, Lý Bí,
Mai Thúc Loan, Phùng Hưng, Ngô Quyền...
Học sinh cảm thấy nhẹ nhàng hơn, dễ nhớ
những trận chiến gắn liền với nhân vật, từ đó giáo
dục tinh thần dân tộc cho thế hệ trẻ
Bài 17: Quá trình hình
Những câu chuyện về : Đinh Bộ Lĩnh, Lê
thành và phát triển của nhà Hoàn, Lý Công Uẩn, Trần Thủ Độ, Hồ Quý Ly, Lê
nước phong kiến (X –XV)
Lợi...
5


Trường THPT Nguyễn Bỉnh Khiêm

Sáng kiến kinh nghiệm

Bằng những câu chuyện ngắn gọn, giúp học
sinh hiểu sâu hơn về quá trình phát triển của các
vương triều phong kiến Việt Nam.
Bài 18: Công cuộc xây
Câu chuyện về : Lê Thánh Tông, Lý Thái
dụng và phát triển kinh tế ( X – Tông, Lý Thánh Tông, Thái hậu Ỷ Lan...
XV)
Giáo dục lòng biết ơn với những vị vua hiền
tôi sáng, tự học sinh sẽ rút ra được nguyên nhân
của sự phát triển kinh tế ...
Bài 19: Những cuộc

Nguyễn.

Câu chuyện về Nguyễn Ánh...

Do giới hạn của đề tài là chỉ áp dụng những câu chuyện lịch sử vào giảng dạy lịch
sử 10, nên tôi xin phép chỉ nêu ra ở đây một số ví dụ tiêu biểu.
Ví dụ 1: Bài 15, 16 Thời Bắc thuộc và các cuộc đấu tranh giành độc lập của
dân tộc

6


Trường THPT Nguyễn Bỉnh Khiêm

Sáng kiến kinh nghiệm

Để đáp ứng mục tiêu bài học, học sinh phải nắm được chế độ thống trị của
chính quyền phương Bắc và truyền thống chống giặc ngoại xâm của dân tộc, giáo viên
có thể vận dụng câu chuyện kể về “ Mai Hắc Đế”
Mai Thúc Loan quê ở Mai Phụ, Thạch hà, Hà Tĩnh,Không ai còn nhớ năm sinh
ngày mất của ông, chỉ biết rằng ông sinh ra trong cảnh nghèo nàn, mẹ làm mướn cho
nhà giàu và kiếm củi nuôi con. đã thế cậu bé lại mang tiếng là không cha, nước da thì
đen xạm xấu xí. Nhưng Mai Thúc Loan sớm bộc lộ tư chất thông minh và có sức khoẻ
phi thường.
Trong một lần hai mẹ con đi kiếm củi, tai nạn khủng khiếp đã xảy ra, khi nghe
tiếng kêu thét của mẹ, kịp đến thì mẹ đã chết gục bên một vũng máu cạnh một con hổ
đang cắn xé man rợ. Mai Thúc Loan đã đánh nhau với hổ... Từ đó Mai Thúc Loan nổi
tiếng là chàng trai có sứ khoẻ phi thương, trở thành đô vật nổi danh trong vùng không
ai đich nổi, được mọi người suy tôn làm chức “ đầu phu”, thủ lĩnh quân sự địa
phương.

Trường THPT Nguyễn Bỉnh Khiêm

Sáng kiến kinh nghiệm

và nhân dân, đặc biệt là nhờ tài trị nước của giai cấp thống trị.... Vì vậy giáo viên có
thể sử dụng truyện kể về Thái hậu Ỷ Lan.
Tên thật của bà là Lê Thị Yến, quê ở Thuận Thành, Bắc Ninh ( Nay Gia Lâm –
Hà Nội), mất mẹ từ khi 12 tuổi, phải ở với gì ghẻ.
Khi ấy, vua Lê Thánh Tông đã 40 tuổi mà chưa có con trai, nên thường
cùng quần thần đi vãn cảnh. Trong một lần đi xem hội, Thánh Tông đã gặp Thị Yến
bội phần xinh đẹp, đối đáp lại lưu loát, vua cảm mến đưa về triều, phong làm Nguyên
Phi.
Ỷ Lan là người ham học, thích đọc sách. Trong một thời gian ngắn mọi người
đều kinh ngạc trước sự hiểu biết uyên thâm của Ỷ Lan. Vua Lý Thánh Tông thường
hỏi Ỷ Lan về kế trị nước. Ỷ Lan đã tâu: Muốn nước giàu dân mạnh, điều quan trọng là
biết nghe lời can gián của đấng trung thần, Lời nói ngay nghe chướng nhưng có lợi
cho việc làm...điều thứ hai phải xem quyền hành là một thứ đáng sợ, dễ làm thay đổi
con người. Tự mình tu đức để giáo huấn dân thì sâu hơn mệnh lệnh, dân bắt trước
làm theo...Nước muốn mạnh phải nhân từ với dân.Hội tụ đủ điều ấy, Đại Việt sẽ vô
địch.
Nghe Ỷ Lan tâu, vua phục lắm, bởi thế Năm 1069, khi vua Lý Thánh Tông thân
cầm quân đi đánh giặc, đã trao quyền nhiếp chính cho Ỷ Lan. Ngay năm ấy, nước Đại
Việt không may bị lụt lớn, mùa màng thất bát, nhiều nơi sinh loạn. Nhưng nhờ có kế
sách trị nước đúng đắn, quyết đoán táo bạo, loạn lạc đã được dẹp yên, dân đói đã
được cứu sống.
Năm Nhâm Tý (1072), vua Lý Thánh Tông đột ngột qua đời, triều Lý không tránh
khỏi rối ren. Nhưng khi Ỷ Lan trở thành Hoàng thái hậu nhiếp chính và Lý Thường
Kiệt nắm quyền Tể tướng thì nước Đại Việt lại khởi sắc, nhanh chóng thịnh cường. Ỷ
Lan đã thi hành những biện pháp dựng nước yên dân, khiến cho thế nước và sức dân
đã mạnh hẳn lên.

tướng giặc Hầu Nhân Bảo, diệt quá nửa quân Tống, vua Tống phải xuống chiếu rút
lui..
Không chậm trễ, Lê Hoàn dốc sức chăm lo phát triển đấtt nước,.. nội trị và
ngoại trị đều xuất sắc. Có chuyện kể rằng
Năm 990, Vua Tống sai Tống Cảo sang phong cho Lê Hoàn hai chữ “Đặc
tiến”, biết là quân Tống hống hách, ngạo mạn, Lê Hoàn đã cho 9 thuyền cùng 300
quân sang tận Liên Châu ( Trung Quốc)đón, Khi quân Tống Cảo đến Hoa Lư thấy
một cảnh khác lạ: Dưới sông trên thuyền quân lính san sát, bên sườn núi quân lính võ
phục chỉnh tề, gươm giáo sáng loà, trên cánh đồng thì hàng trăm trâu bò rong rỉu đen
kịt, bụi bay mù mịt... tóng qúa kinh ngạc vì sự hùng mạnh của nước Việt. Theo nghi lễ
thiên triều, khi nhận chiếu thư của vua Tống, vua các nước chu hầu phải lạy, nhưng
Lê Hoàn lấy cớ ngã ngựa, chân đau nên không lạy được...
Sau bữa tiệc, Lê Hoàn khiêng một con trăn lớn, dài vài trượng, nói là sẽ làm
thịt mời Cảo Tống. Sứ Tống khiếp đảm từ chối.
Lần khác, Lê Hoàn cho dắt tới hai con hổ để sứ thần thưởng ngoạn. sứ Tống
toát mồ hôi.. Trước khi bọn Tống cảo về nước, Lê Hoàn bảo:
Sau này nếu có quốc thư thì nên giao nhận ngay ở đầu biên giới, không phiền
sứ thần đến đây nữa...
“ Các triều đại phong kiến Việt Nam – NXB thanh niên”

3. Kết quả thực hiện:
a. Đối với bản thân:
- Giúp bản thân tự tin hơn trong giảng dạy, nâng cao kiến thức Lịch sử nhờ vào quỹ
thời dành cho việc sưu tầm, tìm hiểu tư liệu .
- Qua việc kể những mẩu chuyện Lịch sử giúp bản thân nâng cao kỹ năng giao tiếp
trong giảng dạy và trong giao tiếp xã hội.
- Tạo nên mối quan hệ gắn bó giữa Thầy và trò trong quá trình dạy học.
- Giúp bản thân tích luỹ được kinh nghiệm giảng dạy, rèn luyện để nâng cao tay nghề
b. Đối với học sinh
- Phương pháp vận dụng các câu chuyện lịch sử trong dạy học làm cho học sinh hứng

pháp không hợp lý dễ rơi vào phương pháp dạy học cổ truyền, đi ngược lại với tư
tưởng chỉ đạo của ngành ( Giáo viên thuyết giảng một chiều)
Phân phối chương trình và lề lối thi cử hiện hành chưa thật hợp lý, dung lượng
thì quá tải so với thời lượng. Về thi cử thì năm có năm không, hình thức lúc thi tự
luận, khi trắc nghiệm, rồi lại tự luận... thay đổi liên tục, làm khó cho người dạy .
5. Kiến nghị:
Để khắc phục tình trang quá tải kiến thức, việc đầu tiên giáo viên cần đầu tư bài
soạn, nghiên cứu kỹ nội dung sách giáo khoa, xác định kiến thức trọng tâm của bài,
xác định phần nào cần trình bày kỹ, phần nào có thể lướt qua. đồng thời cần chọn lọc
những câu chuyện lịch sử phù hợp để vận dụng vào bài, tất nhiên không phải bê
nguyên câu chuyện mà chỉ lựa chọn một số đoạn phù hợp nhất để khắc sâu kiến thức
trọng tâm cho học sinh.
Để tránh tình trạng bị coi là không biết đổi mới phương pháp dạy học khi vận
dụng các điển tích vào bài giảng, giáo viên nên kết hợp với nhiều phương pháp tích
cực khác. đặc biệt là nên phân công trước cho học sinh tìm hiểu về các gương anh
hùng, các danh nhân lịch sử... sau đó tới tiết học có nội dung liên quan sẽ gọi học sinh
lên kể lại những mẩu chuyện mà các em đã sưu tầm. Như vậy, vừa phát huy được
tính tích cực cho học sinh, vừa rèn luyện cho các em khả năng khai thác tư liệu, các
em lại được rèn luyện khả năng nói chuyện trước đám đông.
Nếu có thể, nên trả lại đúng dung lượng và phương pháp phù hợp cho môn Lịch
Sử, giáo viên sẽ dễ dàng hơn trong việc soạn giảng và truyền đạt, tránh chạy đua với
10


Trường THPT Nguyễn Bỉnh Khiêm

Sáng kiến kinh nghiệm

giáo án. Phương pháp kể chuyện ( chọn lọc) được giáo viên cung cấp sẽ làm tiết học
trở nên sinh động và dễ nhớ, dễ học hơn.

điển tích với các phương pháp dạy học khác, bài học sẽ trở nên sinh động, kích thích
tư duy và hứng thú học tập của học sinh.
Như vây, phương pháp dạy học có áp dụng điển tích vào bài dạy có tác động
tích cực thúc đẩy mối quan hệ qua lại trong Dạy - Học, từ đó chất lượng giáo dục
được nâng cao.

11


Trường THPT Nguyễn Bỉnh Khiêm

Sáng kiến kinh nghiệm

Việc vận dụng câu chuyện trong giảng dạy lịch sử, theo kinh nghiệm của bản thân
tôi cùng nhiều đồng nghiệp khác đã được tham khảo ý kiến là một việc làm rất có
hiệu quả nhằm gây hứng thú cho học sinh, nhất là trong giai đoạn hiện nay, khi việc
học lịch sử, tìm hiểu lịch sử, nhận thức lịch sử đang có chiều hướng giảm sút, xuống
cấp. Ảnh hưởng của nền kinh tế thị trường, lối suy nghĩ, cách sống thực dụng đang tác
động mạnh mẽ đến từng học sinh cùng với sự thiếu thốn phương tiện, đồ dùng dạy
học cũng như thái độ dạy học đối phó, qua loa, đại khái của không ít giáo viên đã và
đang là những trở ngại không nhỏ đối với việc giảng dạy nói chung và dạy bộ môn
Lịch Sử nói riêng.
Với những câu chuyện cổ về các nhân vật có thật trong lịch sử, giúp học sinh dễ
thuộc, dễ đi vào lòng người…sẽ là một thế mạnh trong việc hỗ trợ đắc lực cho việc
truyền thụ kiến thức lịch sử thông qua đó góp phần giáo dục đạo đức, lòng biết ơn đối
những anh hùng dân tộc đã hi sinh xương máu của mình để làm rạng rỡ thêm lịch sử
nước nhà.
Do thời gian áp dụng ý tưởng này chưa nhiều và do thực tế ở mỗi đơn vị là không
giống nhau nên chắc chấn rằng phương pháp này sẽ còn những hạn chế, khiếm
khuyết. Rất mong được sự góp ý chân thành của đồng nghiệp để việc “ Vận dụng