ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
NGUYỄN TIẾN DŨNG SỬ DỤNG TÀI LIỆU VỀ DI SẢN VĂN HOÁ VẬT THỂ
Ở ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM
LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH HẢI DƯƠNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN LỊCH SỬ)
MÃ SỐ: 60 14 01 11
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Trịnh Đình Tùng

HÀ NỘI - 2014 HÀ NỘI - 2014
i
LỜI CẢM ƠN
Trước hết, em xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, Ban chủ nhiệm
khoa Lịch sử,Phòng sau đại học, các thầy (cô) giáo trong tổ bộ môn Lý luận
và Phương pháp dạy học Lịch sử trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc
gia Hà Nội đã tạo điều kiện giúp đỡ em trong quá trình học tập, nghiên cứu và
hoàn thành luận văn.
Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS. Trịnh Đình Tùng -
người đã tận tình hướng dẫn em trong suốt quá trình làm luận văn. Sự chỉ bảo
ân cần của thầy là nguồn động viên giúp em thực hiện đề tài này.
Cuối cùng tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn tới gia đình, người thân, bạn
bè đồng nghiệp cũng như bạn bè trong nhóm Lý luận và Phương pháp dạy
học Lịch sử đã tận tình giúp đỡ, cổ vũ, động viên tác giả trong suốt quá trình
học tập và hoàn thành luận văn.
Do hạn chế về kỹ năng nghiên cứu khoa học của bản thân cũng như
điều kiện khách quan không cho phép nên đề tài không thể tránh khỏi những
thiếu sót. Chính vì vậy, em rất mong nhận được sự góp ý của thầy cô và bạn
bè để luận văn của em được hoàn thiện hơn.

Hà Nội, ngày 25 tháng 11 năm 2014
Học viên thực hiện



iii

MỤC LỤC
Trang

Lời cảm ơn

i
Danh mục viết tắt

ii
Mục lục

iii
Danh mục các bảng

v
MỞ ĐẦU

1
Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ
DỤNG TÀI LIỆU VỀ DI SẢN VĂN HÓA VẬT THỂ TRONG
DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

23
1.2.1. Thực tiễn dạy học lịch sử nói chung

23
1.2.2. Thực tiễn sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể trong dạy
học lịch sử hiện nay ở trường phổ thông 25
1.2.3. Những vấn đề rút ra từ thực tiễn

34
1.2.4. Định hướng giải quyết việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa
vật thể địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10 35
Chương 2: CÁC BIỆN PHÁP SỬ DỤNG TÀI LIỆU VỀ DI SẢN
VĂN HÓA VẬT THỂ ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH
SỬ VIỆT NAM LỚP 10 TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
TỈNH HẢI DƯƠNG

40
2.1. Mục tiêu, nội dung cơ bản của Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường
trung học phổ thông
2.4. Một số yêu cầu khi sử dụng các tài liệu về di sản văn hóa vật thể
địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học
phổ thông tỉnh Hải Dương
66
2.5. Các biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa
phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ
thông tỉnh Hải Dương
70
2.5.1. Các biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa
phương để tạo biểu tượng về các sự kiện lịch sử cơ bản diễn ra trên
quê hương
70
2.5.2. Các biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa
phương để giúp học sinh hiểu sâu sắc về lịch sử dân tộc 74
2.5.3. Các biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa
phương nhằm phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh
v
DANH MỤC CÁC BẢNG
Trang
Bảng 1.1: Kết quả điều tra giáo viên

25
Bảng 1.2: Kết quả điều tra học sinh

31
Bảng 2.1. Nội dung các tài liệu về di sản văn hóa vật thể cần khai
thác ở tỉnh Hải Dương 48
Bảng 2.2. Kết quả thực nghiệm sư phạm

86
Bảng 2.3. Bảng tổng hợp tính theo phần trăm (%)

86
Bảng 2.4. Độ chênh lệch điểm kiểm tra giữa lớp thực nghiệm và lớp
đối chứng 87
1
MỞ ĐẦU

dân tộc. Đưa di sản vào giảng dạy giúp bài học thêm sinh động, cảm xúc, có ý
nghĩa và hướng học sinh đến những giá trị về chân, thiện, mỹ đang được Bộ
GD-ĐT khuyến khích các trường học sử dụng.
Di sản văn hóa, dù dưới dạng vật thể hay phi vật thể đều có thể sử dụng
trong quá trình dạy học dưới hình thức tạo môi trường, công cụ hoặc là nguồn
cung cấp chất liệu để xây dựng nội dung bài học. Khi thầy cô giáo đưa di sản
với vai trò là một phương tiện trực quan trong giảng dạy. Điều này sẽ làm bài
giảng sinh động, giúp học sinh dễ tiếp thu, liên hệ thực tiễn, phát triển kỹ
năng học tập, tự chiếm lĩnh kiến thức, phát triển trí tuệ và kỹ năng sống. Một
số phương pháp dạy học tích cực sử dụng di sản; các hình thức dạy học, tổ
chức hoạt động giáo dục với di sản như: khai thác sử dụng tài liệu về di sản để
tiến hành bài học, tiến hành bài học nơi có di sản, tổ chức tham quan học tập
nơi có di sản, tổ chức tham quan ngoại khóa trải nghiệm di sản…
Hải Dương là một tỉnh thuộc đồng bằng Bắc Bộ. Ở thời kì phong kiến,
địa bàn tỉnh Hải Dương ngày nay còn được gọi là trấn Hải Đông, một trấn ở
phía Đông của kinh thành Thăng Long, hạt nhân của xứ Đông – một vùng
văn hóa rộng lớn phía đông đồng bằng Bắc Bộ. Chính với vị trí như vậy mà
tỉnh Hải Dương có nhiều di sản văn hóa vật thể: đền Kiếp Bạc, khu di tích
Côn Sơn, đền thờ Chu Văn An, đền thờ Nguyễn Thị Duệ, đền Cao, văn miếu
Mao Điền… Bên cạnh đó là các di sản văn hóa phi vật thể: lễ hội Kiếp Bạc,
lễ hội Côn Sơn, lễ hội đền Quát… các loại hình văn nghệ dân gian như: nghệ
thuật tuồng, múa rối nước, xiếc, hát ca trù, hát trống quân, hát đối… Dựa
trên những di sản văn hóa trên nhiều nguồn tài liệu đã được biên soạn nhằm
phục vụ cho quá trình lưu giữ, bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa trên
địa bàn tỉnh Hải Dương. Đó là nguồn tài liệu quan trọng để liên hệ giữa lịch
sử dân tộc và lịch sử địa phương trong quá trình dạy học lịch sử dân tộc ở
trường phổ thông. 3

4
học hỏi…” bởi vì “ …trong quá trình làm việc với sách giáo khoa và tài liệu
học tập, học sinh nắm vững và củng cố được kiến thức, đồng thời các em tiếp
thu được kĩ năng, kĩ xảo” [8, tr.37]. Ông cũng khẳng định “tài liệu học tập tự
nó đã chứa đựng nhiều yếu tố kích thích, động viên tính ham hiểu biết và tính
tích cực tư duy học sinh. Đó là tính chất mới lạ của tri thức khoa học, tính
sáng tỏ của các sự kiện, tính độc đáo của các kết luận, phương pháp đặc sắc
để phát hiện ra các khái niệm đã được hình thành, sự thâm nhập sâu xa vào
bản chất của hiện tượng” [8, tr.88]. Việc xử lý mối quan hệ giữa sử dụng tư
liệu và bài giảng mà ông nêu ra vẫn còn có giá trị thực tiễn, được nhiều giáo
viên lịch sử ở trường phổ thông nước ta thừa nhận và sử dụng.
Qua việc nghiên cứu các tài liệu nước ngoài, chúng tôi rút ra kết luận:
Thứ nhất, tất cả các tác giả đều nhấn mạnh đến sự cần thiết phải sử
dụng tài liệu trong dạy học ở trường phổ thông. Nguồn tài liệu nếu được sử
dụng hợp lý còn góp phần nâng cao kiến thức, bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm
và phát huy được năng lực nhận thức độc lập, sáng tạo cho học sinh.
Thứ hai, các công trình nghiên cứu nói trên đã ra những cơ sở lý luận
cho việc nghiên cứu, sử dụng tài liệu trong dạy học lịch sử dân tộc ở trường
phổ thông.
Thứ ba, các công trình nghiên cứu đã cung cấp những kinh nghiệm
thực tiễn quý báu cho việc sử dụng tài liệu học tập phù hợp với đối tượng, cấp
học, đặc trưng vùng miền .
2.2. Tài liệu trong nước
Trong giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử” xuất bản các năm
1976, 1980, 1992, 1998, 2002, các tác giả đã nhấn mạnh đến việc cần phải
gắn công tác học tập bộ môn lịch sử trong nhà trường với thực tiễn xã hội,
xem việc nghiên cứu, giảng dạy lịch sử địa phương và xem tài liệu lịch sử địa
phương như một nguồn tài liệu thành văn trong dạy học, sử dụng chúng là
một trong những biện pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy học. “Với đặc

6
tài liệu thành văn hay sử viết gồm các loại địa phương chí, văn bia, thần tích,
gia phả… Hai là, tài liệu hiện vật hay tài liệu vật chất gồm di vật khảo cổ
học, công trình kiến trúc nghệ thuật, các di tích lịch sử… Ba là, tài liệu dân
tộc. Bốn là, tài liệu ngôn ngữ học. Năm là, tài liệu truyền miệng”[17, tr. 231].
Trong đó, loại thứ nhất và thứ hai cũng có thể được gọi là các tài liệu về
DSVH vật thể ở địa phương.
Phương pháp sử dụng tài liệu trong dạy học lịch sử đã được các nhà
khoa học, nhà giáo dục quan tâm nghiên cứu nhằm vạch ra bản chất, vai trò
của phương pháp này trong quá trình dạy học. Các tác giả đã có nhiều những
nghiên cứu khác trong nhau trong việc sử dụng tài liệu: tài liệu lịch sử địa
phương, tài liệu văn học, tài liệu bảo tàng lịch sử, tài liệu di tích lịch sử….
Mặc dù đi theo những hướng nghiên cứu khác nhau nhưng các tác giả
đều khẳng định phương pháp sử dụng tài liệu tham khảo trong dạy học lịch sử
góp phần nâng cao hiệu quả trong việc trợ giúp người học hình thành khả
năng tư duy sâu sắc, liên hệ lý thuyết với thực hành, và do đó, kích thích hứng
thú học tập của học sinh, đồng thời rèn luyện tính chủ động sáng tạo trong đổi
mới phương pháp dạy học của giáo viên. Những công trình nghiên cứu trên là
một gợi ý về mặt lý luận rất quý báu cho chúng tôi nghiên cứu đề tài: “Sử
dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể ở địa phương trong dạy học Lịch sử
Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thông tỉnh Hải Dương.”.
Hiện nay đã có nhiều hội thảo, hội nghị khoa học trong nước và quốc tế
được tổ chức để thống nhất các chủ trương và biện pháp nhằm tăng cường
hơn nữa việc sử dụng di sản văn hóa trong quá trình dạy học. Nhiều công
trình nghiên cứu, nhiều bài viết được đăng tải trên các báo, các tạp chí đề cập
đến vấn đề này. Bên cạnh đó, nhằm đổi mới nội dung, chương trình, phương
pháp, hình thức tổ chức dạy học ở giáo dục phổ thông và giữ gìn, phát huy giá
trị của di sản văn hóa, Bộ VHTTDL đã phối hợp với Bộ GD-ĐT ban hành văn

HS. Trong dạy học lịch sử, việc tạo biểu tượng nói chung, biểu tượng về văn 8
hoa vật chất nói riêng làm cho hoạt động trí tuệ và năng lực nhận thức của HS
không ngừng phát triển. Để có được những hiểu biết đúng đắn về các thành tựu
văn hóa vật chất, HS cần phải biết nguyên nhân xuất hiện, quá trình phát sinh,
phát triển của chúng, xác định được điều kiện, hoàn cảnh lịch sử, mối quan hệ,
tác động qua lại giữa văn hóa với các lĩnh vực khác của con người trong xã
hội… Muốn vậy, HS phải huy động nhiều các thao tác tư duy như: phân tích,
tổng hợp, so sánh, khái quát hóa, trừu tượng hóa… nhờ đó mà tư duy các em có
điều kiện phát triển.” [36, tr. 134]
Trong báo cáo khoa học “Đổi mới dạy học Lịch sử địa phương với các
hình thức ngoại khóa thông qua di sản” của tác giả Nguyễn Thị Minh
Nguyệt có đề cập đến vấn đề giáo dục di sản cho HS. “Trong dạy học Lịch sử
địa phương, giáo dục di sản chính là phương thức giáo dục truyền thống từ
thực tế địa phương, góp phần giữ gìn và phát huy những giá trị tốt đẹp của
con người. Giáo dục di sản có thể vận dụng nhiều phương pháp dạy học tích
cực, người học có thể học tập ở nhiều môi trường khác nhau trong một chủ
thể. Dạy và học kiến tạo, học theo nhóm, tự học… là những yếu tố quan trọng
của giáo dục di sản.” [36, tr.163]
Trong bài viết “Dạy học lịch sử thông qua các di sản” của tác giả
Phạm Mai Hùng đã chỉ ra những tiềm năng của di sản văn hóa Việt Nam. Căn
cứ nguồn tài liệu lưu trữ của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cả nước hiện
có 40.000 di tích Lịch sử - văn hóa, 217 bảo tàng trưng bày trên 3 triệu hiện
vật. Bên cạnh đó, bài viết còn đưa ra các lưu ý trong việc giáo dục qua các di
sản. “Thứ nhất, giáo dục qua di sản là trách nhiệm của toàn xã hội, của cả một
hệ thống chính trị và trước hết là các gia đình. Ngành giáo dục sử dụng
phương pháp dạy và học thông qua các di sản như một phương pháp bổ trợ
tích cực nhằm củng cố và mở rộng kiến thức cho HS. Thứ hai, giáo dục thông

Văn Mạo: “Tổ chức học tập với di sản văn hóa vật thể ở địa phương trong
dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10 trường THPT tỉnh Hải Dương”… Đề tài
của các tác giả nói trên, đặc biệt là đề tài của tác giả Phạm Văn Mạo đi sâu vào 10
việc nghiên cứu đưa các di sản văn hóa trở thành công cụ, tài liệu hiện vật, đồ
dùng trực quan… hoặc là địa điểm để đi thực địa phục vụ cho quá trình học tập
lịch sử của học sinh. Chính vì vậy, thực hiện đề tài “Sử dụng tài liệu về di sản
văn hóa vật thể địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường
trung học phổ thông tỉnh Hải Dương.” chúng tôi sẽ đi sâu vào nghiên cứu
nguồn tài liệu thành văn về các di sản văn hóa vật thể địa phương của tỉnh Hải
Dương, góp phần hình thành một hệ thống lý luận hoàn chỉnh về việc sử dụng di
sản văn hóa trong dạy học lịch sử Việt Nam.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu: Quá trình sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật
thể địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ
thông tỉnh Hải Dương (chương trình chuẩn).
3.2. Phạm vi nghiên cứu: Tài liệu thành văn về di sản văn hóa vật thể tỉnh
Hải Dương có mối liên hệ với Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ
thông (chương trình chuẩn); tập trung vào bài học nội khóa; tiến hành thực
nghiệm sư phạm một bài lịch sử cụ thể ở trường trung học phổ thông.
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
4.1. Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu về di
sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam, luận văn
nhằm: Khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa
vật thể địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 ở các trường trung
học phổ thông tỉnh Hải Dương; lựa chọn những tài liệu về di sản văn hóa vật
thể địa phương Hải Dương phù hợp để sử dụng trong dạy học Lịch sử Việt

+ Nghiên cứu chương trình sách giáo khoa Lịch sử lớp 10 trung học phổ
thông và nghiên cứu lựa chọn tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương
tỉnh Hải Dương tương ứng với Lịch sử Việt Nam lớp 10.
- Nghiên cứu thực tiễn: 12
+ Điều tra thực tiễn việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương
trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 ở các trường trung học phổ thông Hải
Dương thông qua phiếu điều tra, dự giờ, phỏng vấn.
+ Thực nghiêm sư phạm: Soạn bài, tiến hành thực nghiệm sư phạm một bài
lịch sử cụ thể ở trường trung học phổ thông
+ Sử dụng toán học thống kê để xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm.
6. Giả thuyết khoa học
Nếu giáo viên thực hiện yêu cầu và các biện pháp sử dụng tài liệu về di
sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam theo như đề
xuất trong luận văn sẽ đáp ứng được mục tiêu dạy học lịch sử nói chung, dạy
học phần Lịch sử Việt Nam lớp 10 ở trường trung học phổ thông nói riêng,
góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử ở trường trung học phổ
thông hiện nay.
7. Đóng góp của luận văn
- Khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật
thể địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam.
- Đánh giá được thực tiễn sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa
phương trong dạy học lịch sử Việt Nam ở các trường trung học phổ thông tỉnh
Hải Dương.
- Xác định được các tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương cần khai
thác trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 ở trường trung học phổ thông
tỉnh Hải Dương.
- Đề xuất các hình thức biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể

1.1.1. Quan niệm về di sản văn hóa vật thể trong dạy học lịch sử ở trường
trung học phổ thông
* Theo Luật di sản văn hóa số 32/2009/QH12:
“Di sản văn hóa bao gồm di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa
vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học,
được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác ở nước Cộng hòa Xã hội chủ
nghĩa Việt Nam.”
“Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng
hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan, có giá trị lịch sử, văn
hóa, khoa học, thể hiện bản sắc của cộng đồng, không ngừng được tái tạo và
được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền
nghề, trình diễn và các hình thức khác.”
“Di sản văn hóa vật thể là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa,
khoa học, bao gồm di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ
vật, bảo vật quốc gia.”
Trong đó:
“Di tích lịch sử - văn hóa là công trình xây dựng, địa điểm và các di
vật, cổ vật, bảo vật quốc gia thuộc công trình, địa điểm đó có giá trị lịch sử,
văn hóa, khoa học.”
“Danh lam thắng cảnh là cảnh quan thiên nhiên hoặc địa điểm có sự kết
hợp giữa cảnh quan thiên nhiên với công trình kiến trúc có giá trị lịch sử thẩm
mỹ, khoa học.” 15
“Di vật là hiện vật được lưu truyền lại, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học.”
“Cổ vật là hiện vật được lưu truyền lại, có giá trị tiêu biểu về lịch sử,
văn hóa, khoa học, có từ một trăm năm tuổi trở lên.”
“Bảo vật quốc gia là hiện vật được lưu truyền lại, có giá trị đặc biệt quý
hiếm tiêu biểu của đất nước về lịch sử, văn hóa, khoa học.”