ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN TIẾN DŨNG

SỬ DỤNG TÀI LIỆU VỀ DI SẢN VĂN HOÁ VẬT THỂ
Ở ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM
LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH HẢI DƯƠNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ
CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN LỊCH SỬ)
MÃ SỐ: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Trịnh Đình Tùng

HÀ NỘI - 2014



ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN TIẾN DŨNG

SỬ DỤNG TÀI LIỆU VỀ DI SẢN VĂN HOÁ VẬT THỂ
Ở ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM
LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH HẢI DƯƠNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ
CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC


Nguyễn Tiến Dũng

i


DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

DSVH

: Di sản văn hóa

ĐH - CĐ

: Đại học - Cao đẳng

GV

: Giáo viên :

HS

Học sinh

LSVN

: Lịch sử Việt Nam

LSDT


DỤNG TÀI LIỆU VỀ DI SẢN VĂN HÓA VẬT THỂ TRONG
DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG ........14 .
1.1. Cơ sở lí luận .........................................................................................14 .
1.1.1. Quan niệm về di sản văn hóa vật thể trong dạy học lịch sử ở
trường trung học phổ thông .........................................................................14 .
1.1.2. Quan niệm về tài liệu di sản văn hóa vật thể và phân loại..................16 .
1.1.3. Đặc điểm của kiến thức lịch sử trường trung học phổ thông ..............17 .
1.1.4. Mối quan hệ giữa tài liệu di sản văn hóa vật thể với kiến thức của
bộ môn ...................................................................................................................19 ...
1.1.5. Vai trò của việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể trong
dạy học lịch sử ở trường phổ thông .............................................................21 .
1.2. Cơ sở thực tiễn .....................................................................................23 .
1.2.1. Thực tiễn dạy học lịch sử nói chung ..................................................23 .
1.2.2. Thực tiễn sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể trong dạy
học lịch sử hiện nay ở trường phổ thông .....................................................25 .
1.2.3. Những vấn đề rút ra từ thực tiễn ........................................................34 .
1.2.4. Định hướng giải quyết việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa
vật thể địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10..........................35 .
Chương 2: CÁC BIỆN PHÁP SỬ DỤNG TÀI LIỆU VỀ DI SẢN
VĂN HÓA VẬT THỂ ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH
SỬ VIỆT NAM LỚP 10 TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
TỈNH HẢI DƯƠNG..................................................................................40 .
2.1. Mục tiêu, nội dung cơ bản của Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường
trung học phổ thông ....................................................................................40 .

iii


2.1.1. Mục tiêu cơ bản của Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thông..........40 ...
2.1.2. Nội dung cơ bản của Lịch sử Việt Namlớp 10 trường trung học phổ thông............42 ...

PHỤ LỤC ................................................................................................94

iv


DANH MỤC CÁC BẢNG
Trang
Bảng 1.1: Kết quả điều tra giáo viên ...........................................................25 .
Bảng 1.2: Kết quả điều tra học sinh.............................................................31 .
Bảng 2.1. Nội dung các tài liệu về di sản văn hóa vật thể cần khai
thác ở tỉnh Hải Dương.................................................................................48 .
Bảng 2.2. Kết quả thực nghiệm sư phạm.....................................................86 .
Bảng 2.3. Bảng tổng hợp tính theo phần trăm (%).......................................86 .
Bảng 2.4. Độ chênh lệch điểm kiểm tra giữa lớp thực nghiệm và lớp
đối chứng ................................................................................................ 87

v



MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Lịch sử là một môn học rất quan trọng trong việc hình thành và phát
triển nhân cách của con người. Việc học tập môn Lịch sử không những cung
cấp cho học sinh những kiến thức về khoa học cơ bản mà còn giáo dục các em
về lòng yêu nước và ý thức dân tộc. Phát biểu ý kiến tại Hội thảo Khoa học
Quốc gia về dạy học Lịch sử ở trường phổ thông Việt Nam (8/2012), GS. NGND
Phan Huy Lê cho biết: "Ngày nay, nhiệm vụ xây dựng đất nước vẫn gắn chặt
với nhiệm vụ bảo vệ đất nước, giữ gìn chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc.
Thế hệ trẻ lớn lên qua nền giáo dục phổ thông mà không yêu mến lịch sử dân

lịch sử.
Tác giả N. G. Đai ri trong cuốn "Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào"
cũng đã chỉ ra rằng thầy giáo bắt buộc phải biết rõ những thành tựu của khoa
học lịch sử và các khoa học giáo dục, những vấn đề mà khoa học đang giải
quyết, phải biết tất cả những hiện tượng quan trọng nhất của đời sống chính trị
xã hội và văn hóa. Muốn vậy "phải sử dụng không ngừng và có hệ thống tất cả
mọi nguồn tư liệu muôn hình muôn vẻ: tác phẩm kinh điển, văn kiện của Đảng
và Nhà nước, sách chuyên khảo, sách giáo khoa, sách báo tạp chí, tác phẩm
hội họa, những cuộc tham quan" và khẳng định "toàn bộ công tác dạy học sẽ
vô cùng có lợi, nếu thầy giáo hiểu môn học trên cơ sở tất cả những nguồn tư
liệu có liên quan đến sự kiện…" [7, tr.10]. Từ việc nhấn mạnh đến vai trò của việc
sử dụng tài liệu trong dạy học lịch sử, ông đã đề xuất phương pháp sử dụng sách
giáo khoa, tài liệu tham khảo, chỉ rõ mối quan hệ giữa sách giáo khoa, tài liệu tham
khảo với bài giảng giáo viên trên lớp.
Tác giả F. Kharlamốp trong cuốn "Phát huy tính tích cực học tập của
học sinh như thế nào?" khẳng định: "vấn đề sử dụng sách giáo khoa và tài liệu
học tập… có lịch sử của nó mà theo chúng tôi có những điều bổ ích đáng
3


học hỏi…" bởi vì " …trong quá trình làm việc với sách giáo khoa và tài liệu
học tập, học sinh nắm vững và củng cố được kiến thức, đồng thời các em tiếp
thu được kĩ năng, kĩ xảo" [8, tr.37]. Ông cũng khẳng định "tài liệu học tập tự nó
đã chứa đựng nhiều yếu tố kích thích, động viên tính ham hiểu biết và tính tích
cực tư duy học sinh. Đó là tính chất mới lạ của tri thức khoa học, tính sáng tỏ
của các sự kiện, tính độc đáo của các kết luận, phương pháp đặc sắc để phát
hiện ra các khái niệm đã được hình thành, sự thâm nhập sâu xa vào bản chất
của hiện tượng" [8, tr.88]. Việc xử lý mối quan hệ giữa sử dụng tư liệu và bài
giảng mà ông nêu ra vẫn còn có giá trị thực tiễn, được nhiều giáo
viên lịch sử ở trường phổ thông nước ta thừa nhận và sử dụng.

sánh, khái quát hóa, trừu tượng hóa… nhờ đó mà tư duy các em có
điều kiện phát triển." [36, tr. 134]
Trong báo cáo khoa học "Đổi mới dạy học Lịch sử địa phương với các
hình thức ngoại khóa thông qua di sản" của tác giả Nguyễn Thị Minh Nguyệt
có đề cập đến vấn đề giáo dục di sản cho HS. "Trong dạy học Lịch sử địa phương,
giáo dục di sản chính là phương thức giáo dục truyền thống từ thực tế địa
phương, góp phần giữ gìn và phát huy những giá trị tốt đẹp của con người.
Giáo dục di sản có thể vận dụng nhiều phương pháp dạy học tích cực, người
học có thể học tập ở nhiều môi trường khác nhau trong một chủ thể. Dạy và
học kiến tạo, học theo nhóm, tự học… là những yếu tố quan trọng
của giáo dục di sản." [36, tr.163]
Trong bài viết "Dạy học lịch sử thông qua các di sản" của tác giả
Phạm Mai Hùng đã chỉ ra những tiềm năng của di sản văn hóa Việt Nam. Căn cứ
nguồn tài liệu lưu trữ của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cả nước hiện có
40.000 di tích Lịch sử - văn hóa, 217 bảo tàng trưng bày trên 3 triệu hiện vật.
Bên cạnh đó, bài viết còn đưa ra các lưu ý trong việc giáo dục qua các di sản.
"Thứ nhất, giáo dục qua di sản là trách nhiệm của toàn xã hội, của cả một hệ thống
chính trị và trước hết là các gia đình. Ngành giáo dục sử dụng
phương pháp dạy và học thông qua các di sản như một phương pháp bổ trợ
tích cực nhằm củng cố và mở rộng kiến thức cho HS. Thứ hai, giáo dục thông
qua di sản là phương pháp giáo dục vừa có tính phổ biên, vừa không phụ
thuộc vào độ tuổi của người học và đạt hiệu quả cao, góp phần tạo lập, phát
8


trieenrm hoàn thiện nhân cách con người và không đòi hỏi quá nhiều chi phí,
"chơi mà học, học mà chơi". Thứ ba, dạy và học lịch sử thông qua các di sản
văn hóa là phương pháp trực quan, sinh động và thực sự có hiệu quả. Do mục
tiêu đào tạo, do khối lượng kiến thức cần phải truyền thụ cho HS các cấp,
chúng ta hiện chưa thể đưa việc dạy, học lịch sử thông qua các di sản văn hóa vào

văn hóa vật thể địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường
trung học phổ thông tỉnh Hải Dương." chúng tôi sẽ đi sâu vào nghiên cứu
nguồn tài liệu thành văn về các di sản văn hóa vật thể địa phương của tỉnh Hải
Dương, góp phần hình thành một hệ thống lý luận hoàn chỉnh về việc sử dụng di sản
văn hóa trong dạy học lịch sử Việt Nam.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu: Quá trình sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật
thể địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ
thông tỉnh Hải Dương (chương trình chuẩn).
3.2. Phạm vi nghiên cứu: Tài liệu thành văn về di sản văn hóa vật thể tỉnh
Hải Dương có mối liên hệ với Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thông
(chương trình chuẩn); tập trung vào bài học nội khóa; tiến hành thực nghiệm sư
phạm một bài lịch sử cụ thể ở trường trung học phổ thông.
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
4.1. Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu về di
sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam, luận văn
nhằm: Khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật
thể địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 ở các trường trung học
phổ thông tỉnh Hải Dương; lựa chọn những tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa
phương Hải Dương phù hợp để sử dụng trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10
và đề xuất hình thức, biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa
phương địa phương đã sưu tầm được trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10.

10


4.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Tìm hiểu cơ sở lý luận của việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa
phương trong dạy học lịch sử Việt Nam.

+ Thực nghiêm sư phạm: Soạn bài, tiến hành thực nghiệm sư phạm một bài
lịch sử cụ thể ở trường trung học phổ thông
+ Sử dụng toán học thống kê để xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm.
6. Giả thuyết khoa học
Nếu giáo viên thực hiện yêu cầu và các biện pháp sử dụng tài liệu về di
sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam theo như đề
xuất trong luận văn sẽ đáp ứng được mục tiêu dạy học lịch sử nói chung, dạy
học phần Lịch sử Việt Nam lớp 10 ở trường trung học phổ thông nói riêng, góp
phần nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử ở trường trung học phổ thông
hiện nay.
7. Đóng góp của luận văn
- Khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật
thể địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam.
- Đánh giá được thực tiễn sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa
phương trong dạy học lịch sử Việt Nam ở các trường trung học phổ thông tỉnh
Hải Dương.
- Xác định được các tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương cần khai
thác trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 ở trường trung học phổ thông tỉnh
Hải Dương.
- Đề xuất các hình thức biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể
địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 ở trường trung học phổ
thông tỉnh Hải Dương.

12


8. Ý nghĩa của luận văn
- Ý nghĩa khoa học: Làm phong phú thêm lí luận phương pháp dạy học lịch sử
nói chung và vấn đề sử tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học
lịch sử Việt Nam ở trường trung học phổ thông nói riêng.