ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN TIẾN DŨNG

SỬ DỤNG TÀI LIỆU VỀ DI SẢN VĂN HOÁ VẬT THỂ
Ở ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM
LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH HẢI DƯƠNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ
CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN LỊCH SỬ)
MÃ SỐ: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Trịnh Đình Tùng

HÀ NỘI - 2014



ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN TIẾN DŨNG

SỬ DỤNG TÀI LIỆU VỀ DI SẢN VĂN HOÁ VẬT THỂ
Ở ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM
LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH HẢI DƯƠNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ
CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC


Nguyễn Tiến Dũng

i


DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

DSVH

: Di sản văn hóa

ĐH – CĐ

: Đại học – Cao đẳng

GV

: Giáo viên

HS

: Học sinh

LSVN

: Lịch sử Việt Nam

LSDT


DỤNG TÀI LIỆU VỀ DI SẢN VĂN HÓA VẬT THỂ TRONG
14
DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG .........
1.1. Cơ sở lí luận ..........................................................................................
14
1.1.1. Quan niệm về di sản văn hóa vật thể trong dạy học lịch sử ở
trường trung học phổ thông ..........................................................................
14
1.1.2. Quan niệm về tài liệu di sản văn hóa vật thể và phân loại ...................
16
1.1.3. Đặc điểm của kiến thức lịch sử trường trung học phổ thông ...............
17
1.1.4. Mối quan hệ giữa tài liệu di sản văn hóa vật thể với kiến thức của
bộ môn ......................................................................................................................
19
1.1.5. Vai trò của việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể trong
dạy học lịch sử ở trường phổ thông ..............................................................
21
1.2. Cơ sở thực tiễn ......................................................................................
23
1.2.1. Thực tiễn dạy học lịch sử nói chung ...................................................
23
1.2.2. Thực tiễn sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể trong dạy
học lịch sử hiện nay ở trường phổ thông ......................................................
25
1.2.3. Những vấn đề rút ra từ thực tiễn .........................................................
34
1.2.4. Định hướng giải quyết việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa
vật thể địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10 ...........................
35

phổ thông tỉnh Hải Dương............................................................................
66
2.5. Các biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa
phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ
thông tỉnh Hải Dương ..................................................................................
70
2.5.1. Các biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa
phương để tạo biểu tượng về các sự kiện lịch sử cơ bản diễn ra trên
quê hương ................................................................................................ 70
2.5.2. Các biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa
phương để giúp học sinh hiểu sâu sắc về lịch sử dân tộc ..............................
74
2.5.3. Các biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa
phương nhằm phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh........................
77
2.5.4. Biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương
trong kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh ................................ 83
2.6. Thực nghiệm sư phạm ...........................................................................
84
2.6.1. Mục đích và yêu cầu của việc thực nghiệm sư phạm ..........................
84
2.6.2. Nội dung thực nghiệm ........................................................................
84
2.6.3. Phương pháp thực nghiệm ................................................................85
KẾT LUẬN................................................................................................89
91
TÀI LIỆU THAM KHẢO .........................................................................
PHỤ LỤC ................................................................................................94

iv

gắn chặt với nhiệm vụ bảo vệ đất nước, giữ gìn chủ quyền và toàn vẹn lãnh
thổ Tổ quốc. Thế hệ trẻ lớn lên qua nền giáo dục phổ thông mà không yêu
mến lịch sử dân tộc, không có một vốn hiểu biết cần thiết về lịch sử, văn hóa
dân tộc và nhân loại, không có một niềm tin dân tộc, không kế thừa các giá trị
truyền thống dân tộc, thì làm sao có thể hoàn chỉnh được phẩm chất của
người công dân Việt Nam. Từ đặc điểm đó, môn Lịch sử càng phải đặt đúng
vị thế và chức năng của nó trong hệ thống giáo dục phổ thông”. [39]
Trong chương trình lịch sử ở trường phổ thông, bên cạnh những kiến
thức trong sách giáo khoa, người giáo viên cần cung cấp cho học sinh kiến
thức từ những nguồn tài liệu tham khảo liên quan đến môn học. Một trong
những nguồn kiến thức vô cùng quý giá đối với học sinh đó là tài liệu di sản
văn hóa ngay tại chính địa phương. Nguồn kiến thức từ tài liệu di sản văn hóa
địa phương là biểu hiện cụ thể của lịch sử dân tộc. Nó chứng minh cho sự
phát triển hợp quy luật của các địa phương trong sự phát triển chung của đất
nước. Nó ghi lại những thành quả lao động, những chiến công oanh liệt của
nhân dân địa phương trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ dân tộc, quốc gia.
Việc sử dụng tài liệu di sản văn hóa địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc
có vai trò và ý nghĩa to lớn đối với học sinh.

1


Di sản có vai trò to lớn trong việc bảo tồn, giữ gìn và phát huy bản sắc
dân tộc. Đưa di sản vào giảng dạy giúp bài học thêm sinh động, cảm xúc, có ý
nghĩa và hướng học sinh đến những giá trị về chân, thiện, mỹ đang được Bộ
GD-ĐT khuyến khích các trường học sử dụng.
Di sản văn hóa, dù dưới dạng vật thể hay phi vật thể đều có thể sử dụng
trong quá trình dạy học dưới hình thức tạo môi trường, công cụ hoặc là nguồn
cung cấp chất liệu để xây dựng nội dung bài học. Khi thầy cô giáo đưa di sản
với vai trò là một phương tiện trực quan trong giảng dạy. Điều này sẽ làm bài

Tác giả A. A. Vaghin trong giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử ở
trường phổ thông” đã khẳng định nguồn tài liệu lịch sử chiếm một vị trí quan
trọng trong quá trình dạy học lịch sử ở trường phổ thông. Ông cũng cho rằng,
việc lĩnh hội tài liệu là điều kiện cần thiết làm cho HS có quan điểm đúng đắn
về lịch sử.
Tác giả N. G. Đai ri trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào”
cũng đã chỉ ra rằng thầy giáo bắt buộc phải biết rõ những thành tựu của khoa
học lịch sử và các khoa học giáo dục, những vấn đề mà khoa học đang giải
quyết, phải biết tất cả những hiện tượng quan trọng nhất của đời sống chính
trị xã hội và văn hóa. Muốn vậy “phải sử dụng không ngừng và có hệ thống
tất cả mọi nguồn tư liệu muôn hình muôn vẻ: tác phẩm kinh điển, văn kiện
của Đảng và Nhà nước, sách chuyên khảo, sách giáo khoa, sách báo tạp chí,
tác phẩm hội họa, những cuộc tham quan” và khẳng định “toàn bộ công tác
dạy học sẽ vô cùng có lợi, nếu thầy giáo hiểu môn học trên cơ sở tất cả những
nguồn tư liệu có liên quan đến sự kiện…” [7, tr.10]. Từ việc nhấn mạnh đến
vai trò của việc sử dụng tài liệu trong dạy học lịch sử, ông đã đề xuất phương
pháp sử dụng sách giáo khoa, tài liệu tham khảo, chỉ rõ mối quan hệ giữa sách
giáo khoa, tài liệu tham khảo với bài giảng giáo viên trên lớp.
Tác giả F. Kharlamốp trong cuốn “Phát huy tính tích cực học tập của
học sinh như thế nào?” khẳng định: “vấn đề sử dụng sách giáo khoa và tài
liệu học tập… có lịch sử của nó mà theo chúng tôi có những điều bổ ích đáng
3


học hỏi…” bởi vì “ …trong quá trình làm việc với sách giáo khoa và tài liệu
học tập, học sinh nắm vững và củng cố được kiến thức, đồng thời các em tiếp
thu được kĩ năng, kĩ xảo” [8, tr.37]. Ông cũng khẳng định “tài liệu học tập tự
nó đã chứa đựng nhiều yếu tố kích thích, động viên tính ham hiểu biết và tính
tích cực tư duy học sinh. Đó là tính chất mới lạ của tri thức khoa học, tính
sáng tỏ của các sự kiện, tính độc đáo của các kết luận, phương pháp đặc sắc

Là một nguồn kiến thức quan trọng, tài liệu tham khảo cần được thẩm định,
phân tích nội dung và lựa chọn những phần chính xác, phù hợp với trình độ là
yêu cầu học tập của HS. Việc sử dụng tài liệu tham khảo còn giúp HS có thêm
cơ sở để nắm vững bản chất các sự kiện, hình thành khái niệm, hiểu rõ những
quy luật, bài học quan trọng của lịch sử, rèn luyện cho HS thói quen nghiên
cứu khoa học, phát triển tư duy lịch sử. Tài liệu tham khảo là phương tiện có
hiệu quả để hiểu rõ hơn sách giáo khoa, góp phần nâng cao chất lượng dạy
học.”[17, tr.66]
Trong cuốn “Sơ thảo phương pháp giảng dạy lịch sử ở trường phổ
thông cấp II, III” xuất bản năm 1961, các tác giả Lê Khắc Nhãn, Hoàng
Triều, Hoàng Trọng Hanh đã dành chương III: “Ngoại khóa, thực hành
trong bộ môn lịch sử” trong đó các tác giả đã nêu lên thực trạng và một số
giải pháp thực hiện như sưu tầm, thu thập và ghi chép tài liệu lịch sử.
Trong cuốn “Phương pháp giảng dạy lịch sử” (phần đại cương) tập II
xuất bản năm 1966 của Trần Văn Trị, Phan Ngọc Liên, Nguyễn Cao Lũy,
Nguyễn Tiến Cường, ở chương II “Các phương châm giảng dạy lịch sử ở
trường phổ thông”. Các tác giả một lần nữa khẳng định: “Dạy lịch sử gắn
liền với cuộc sống và cần phải liên hệ tri thức lịch sử trong sách vở với cuộc
sống, liên hệ lịch sử toàn quốc với lịch sử địa phương”.
Cũng trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử”, tập II, chương XV,
tác giả Nguyễn Thị Côi tiếp tục khẳng định vị trí, ý nghĩa trong việc giáo
dưỡng, giáo dục và phát triển của nguồn tài liệu lịch sử địa phương. Đồng
thời trong đó cũng chỉ ra rằng các nguồn tài liệu lịch sử địa phương: “Một là,
5


tài liệu thành văn hay sử viết gồm các loại địa phương chí, văn bia, thần tích,
gia phả… Hai là, tài liệu hiện vật hay tài liệu vật chất gồm di vật khảo cổ
học, công trình kiến trúc nghệ thuật, các di tích lịch sử… Ba là, tài liệu dân
tộc. Bốn là, tài liệu ngôn ngữ học. Năm là, tài liệu truyền miệng”[17, tr. 231].

do Bộ GD-ĐT đã tổ chức (20-8-2013) Thứ trưởng Nguyễn Vinh Hiển đã nhấn
mạnh: “Trong quá trình đưa di sản vào dạy học ở trường phổ thông, GV cần
tận dụng các cơ hội, điều kiện cho HS tiếp cận với di sản. Điều đó góp phần
đẩy mạnh, hướng dẫn hoạt động nhận thức, kích thích hứng thú, giúp học
sinh phát triển kỹ năng học tập, tự chiếm lĩnh kiến thức.”
Trong bài viết “Tạo biểu tượng về văn hóa vật chất trong dạy học lịch
sử thế giới thời nguyên thủy, cổ đại và trung đại (lớp 10 THPT – chương
trình chuẩn)” của tác giả Trần Viết Thụ - Lê Thị Ngọc đã nhấn mạnh đến
việc tạo biểu tượng về văn hóa vật chất trong dạy học Lịch sử ở trường phổ
thông có ý nghĩa quan trọng trên cả ba mặt: giáo dưỡng, giáo dục và phát triển
HS. “Tạo biểu tượng về văn hóa vật chất sẽ giúp HS hứng thú lĩnh hội kiến
thức, hình thành khái niệm và rút ra quy luật lịch sử nhanh chóng hơn, đồng
thời tránh được những sai lầm trong học tập như hiện đại hóa lịch sử hay nhận
thức lịch sử một cách phiến diện. Biểu tượng về văn hóa, nhất là biểu tượng
về văn hóa vật chất, có sức lôi cuốn mạnh mẽ đối với HS, gây hứng thú học
tập bộ môn. Vì vậy, tạo biểu tượng về văn hóa nói chung, văn hóa vật chất nói
riêng không chỉ có tác dụng trong việc hình thành tri thức lịch sử cho HS mà
còn có ưu thế to lớn trong việc bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm cho HS. Trên cơ
sở những hiểu biết về các thành tựu văn hóa vật chất, HS nhận ra vai trò của
quần chúng nhân dân trong các hoạt động sáng tạo văn hóa, từ đó các em có
thái độ trân trọng đối với quần chúng nhân dân. Bên cạnh đó, HS hiểu được
đóng góp của các danh nhân văn hóa, những nghệ nhân đã sáng tạo nên các
tuyệt tác văn hóa cho nhân loại. Những kiến thức về các thành tựu văn hóa vật
chất còn có tác dụng giáo dục quan điểm và cảm xúc thẩm mỹ đúng đắn cho
HS. Trong dạy học lịch sử, việc tạo biểu tượng nói chung, biểu tượng về văn
7


hoa vật chất nói riêng làm cho hoạt động trí tuệ và năng lực nhận thức của HS
không ngừng phát triển. Để có được những hiểu biết đúng đắn về các thành tựu

“chơi mà học, học mà chơi”. Thứ ba, dạy và học lịch sử thông qua các di sản
văn hóa là phương pháp trực quan, sinh động và thực sự có hiệu quả. Do mục
tiêu đào tạo, do khối lượng kiến thức cần phải truyền thụ cho HS các cấp,
chúng ta hiện chưa thể đưa việc dạy, học lịch sử thông qua các di sản văn hóa
vào chương trình bắt buộc, mà mới chỉ dựng lại ở chương trình ngoại khóa, ở
các giờ tự học, hoặc sinh hoạt tập thể. Dạy học lịch sử thông qua di sản chỉ
đạt kết quả cao khi được tổ chức có kế hoạch, có sự liên kết chặt chẽ giữa nhà
trường với ban quản lý các di tích, ban giám đốc các bảo tàng; xác định rõ chủ
đề dạy học. Di sản quanh chúng ta, rất gần gũi với chúng ta, nên trước hết cần
khai thác các di sản có sẵn tại địa phương. Mọi di sản đều có thể được khai
thác nhiều lần trong giảng dạy, trong học tập. Cuối cùng, tác giả nhấn mạnh:
Dạy học thông qua các di sản, hay giáo dục thông qua các di sản là phương
pháp tối ưu không chỉ giúp cho HS củng cố, mở rộng các kiến thức đã được
truyền thụ trên lớp, mà còn bồi dưỡng trực tiếp cho các em năng lực cảm nhận
cái đẹp, cái hay qua các công trình kiến trúc, các mảnh chạm khắc lộng lẫy ở
các đình, chùa…; qua các làn điệu dân ca; qua các cảnh quan thiên nhiên gần
gũi, vừa say đắm lòng người. Đồng thời giúp HS tích lũy vốn sống, kỹ năng
lao động, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng ứng sử, tôn trọng quá khứ để vững bước
vào tương lai.”[36, tr. 30]
Ngoài ra, việc sử dụng di sản văn hóa trong dạy học lịch sử còn là đề
tài luận án tiến sĩ của tác giả Hoàng Thanh Hải: “Sử dụng di tích lịch sử
trong dạy học lịch sử dân tộc ở trường THCS”, luận văn thạc sĩ của tác giả
Lê Thị Hài: “Sử dụng di tích lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt
Nam ở trường THPT tỉnh Hưng Yên”, luận văn thạc sĩ của tác giả Phạm
Văn Mạo: “Tổ chức học tập với di sản văn hóa vật thể ở địa phương trong
dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10 trường THPT tỉnh Hải Dương”… Đề tài
của các tác giả nói trên, đặc biệt là đề tài của tác giả Phạm Văn Mạo đi sâu vào

9




4.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Tìm hiểu cơ sở lý luận của việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa
phương trong dạy học lịch sử Việt Nam.
- Khảo sát, đánh giá thực trạng dạy học lịch sử nói chung, thực trạng việc sử
dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học lịch sử Việt
Nam nói riêng.
- Tìm hiểu nội dung Lịch sử Việt Nam lớp 10 trong chương trình lịch sử trung
học phổ thông và xác định những tài liệu về di sản văn hóa vật thể tỉnh Hải
Dương có thể khai thác sử dụng trong dạy học lịch sử Việt Nam.
- Đề xuất yêu cầu, biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa
phương trong dạy học lịch sử Việt Nam (chương trình chuẩn) ở các trường
trung học phổ thông Hải Dương.
- Thực nghiệm sư phạm một bài học lịch sử trong chương trình trung học phổ
thông (chương trình chuẩn) để khẳng định tính khả thi của đề tài đồng thời làm
cơ sở cho việc rút ra kết luận khoa học góp phần nâng cao chất lượng bộ môn.
5. Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
5.1. Cơ sở phương pháp luận: dựa trên những quan điểm của chủ nghĩa Mác
Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm đường lối của Đảng và Nhà nước ta
về lịch sử, giáo dục.
5.2. Phương pháp nghiên cứu
- Nghiên cứu lý thuyết:
+ Đọc, phân tích, tổng hợp các tài liệu giáo dục học, tâm lý học, giáo dục lịch
sử địa phương và nguồn tài liệu lịch sử liên quan đến đề tài.
+ Nghiên cứu chương trình sách giáo khoa Lịch sử lớp 10 trung học phổ
thông và nghiên cứu lựa chọn tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương
tỉnh Hải Dương tương ứng với Lịch sử Việt Nam lớp 10.
- Nghiên cứu thực tiễn:
11


8. Ý nghĩa của luận văn
- Ý nghĩa khoa học: Làm phong phú thêm lí luận phương pháp dạy học lịch sử
nói chung và vấn đề sử tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy
học lịch sử Việt Nam ở trường trung học phổ thông nói riêng.
- Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả nghiên cứu của luận văn giúp bản thân và đồng
nghiệp có thể vận dụng vào thực tiễn dạy học lịch sử để nâng cao chất lượng
dạy học bộ môn.
9. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung
chính của luận văn được trình bày 2 chương:
Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng tài liệu về di
sản văn hóa vật thể trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông
Chương 2: Các biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể
địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ
thông tỉnh Hải Dương

13


CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TÀI LIỆU
VỀ DI SẢN VĂN HÓA VẬT THỂ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở
TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
1.1. Cơ sở lí luận
1.1.1. Quan niệm về di sản văn hóa vật thể trong dạy học lịch sử ở trường
trung học phổ thông
* Theo Luật di sản văn hóa số 32/2009/QH12:
“Di sản văn hóa bao gồm di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa
vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học,

trong quá trình tiếp cận với di sản văn hoá theo sự hướng dẫn của GV, các
giá trị ẩn chứa trong di sản sẽ được các em tìm hiểu. Những điều tưởng như
quen thuộc sẽ trở nên hấp dẫn hơn, sống động hơn và HS sẽ có hứng thú với
chúng. Từ đó, các em có động cơ học tập đúng đắn, trở nên tích cực và phấn
đấu tiếp nhận kiến thức mới cũng như có thái độ và hành vi thân thiện bảo vệ
di sản tốt hơn.
Di sản văn hoá là một trong những phương tiện dạy học đa dạng sống
động nhất. Ẩn chứa trong di sản là những giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học,
được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác nên nó có khả năng tác động
mạnh tới tình cảm, đạo đức, tới việc hình thành nhân cách của HS.
Chính với ý nghĩa như vậy mà từ đầu năm 2013, liên Bộ GD&ĐT và
VHTTDL đã có văn bản hướng dẫn về việc sử dụng di sản văn hóa vào dạy
học, được thực hiện thí điểm tại 7 địa phương: Hà Nội, TP.HCM, Bắc Giang,
Phú Thọ, Quảng Ninh, Thừa Thiên - Huế, Quảng Nam với ba môn Sử, Địa và
Âm nhạc. Cụ thể, Bộ GD&ĐT đã áp dụng thí điểm mỗi Sở GD&ĐT chọn 2
trường THCS, 2 trường THPT đưa vào giảng dạy lồng ghép ở các môn học đã
được thống nhất trong học kỳ 2. Trong thời gian này, Bộ đã phối hợp với Văn
phòng UNESCO tại Hà Nội kiểm tra, khảo sát và dự một số tiết học môn Sử,
Địa, Âm nhạc.
15