ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ LAN

PHÁT TRIỂN DU LỊCH DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG
TẠI KHU VỰC PHÍA TÂY TỈNH THANH HÓA

LUẬN VĂN THẠC SỸ DU LỊCH

Hà Nội, 2014


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ LAN

PHÁT TRIỂN DU LỊCH DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG
TẠI KHU VỰC PHÍA TÂY TỈNH THANH HÓA

CHUYÊN NGÀNH: DU LỊCH HỌC
(Chương trình đào tạo thí điểm)

LUẬN VĂN THẠC SỸDU LỊCH

NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC:TS. TRẦN THỊ MAI HOA

Hà Nội, 2014




defined.
1.1.3. Nguyên tắc phát triển du lịch dựa vào cộng đồngError!

Bookmark

not

defined.
1.1.4. Điều kiện hình thành và phát triển du lịch dựa vào cộng đồng ............ Error!
Bookmark not defined.
1.1.5. Thành phần tham gia vào du lịch dựa vào cộng đồngError! Bookmark not
defined.
1.2.Cơ sở thực tiễn ................................................. Error! Bookmark not defined.
1.2.1. Kinh nghiệm phát triển DLDVCĐ của một số nƣớc trên thế giới ........ Error!
Bookmark not defined.
1.2.2. Kinh nghiệm phát triển DLDVCĐ tại một số địa phƣơng ở Việt Nam Error!
Bookmark not defined.
Tiểu kết chƣơng 1: ...................................................Error! Bookmark not defined.


CHƢƠNG 2. CÁC ĐIỀU KIỆN PHÁT TRIỂN DU LỊCH DỰA VÀO CỘNG
ĐỒNG TẠI KHU VỰC PHÍA TÂY TỈNH THANH HÓAError! Bookmark not
defined.
2.1. Tài nguyên du lịch tự nhiên............................ Error! Bookmark not defined.
2.1.1. Điều kiện tự nhiên ..........................................Error! Bookmark not defined.
2.1.2. Tài nguyên du lịch tự nhiên ............................Error! Bookmark not defined.
2.2. Tài nguyên du lịch văn hóa ............................ Error! Bookmark not defined.
2.2.1. Di tích văn hóa khảo cổ .................................Error! Bookmark not defined.
2.2.2. Di tích lịch sử .................................................Error! Bookmark not defined.

3.1. Thực trạng phát triển DLDVCĐ tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông
Error! Bookmark not defined.
3.1.1. Công tác quản lý .............................................Error! Bookmark not defined.
3.1.2. Cơ sở hạ tầng..................................................Error! Bookmark not defined.
3.1.3. Cơ sở vật chất kỹ thuật ...................................Error! Bookmark not defined.
3.1.4. Các điểm, tuyến du lịch chính.........................Error! Bookmark not defined.
3.1.5. Sự tham gia của cộng đồng vào hoạt động du lịchError!

Bookmark

not

defined.
3.1.6. Khách du lịch ................................................Error! Bookmark not defined.
3.2. Thực trạng phát triển DLDVCĐ tại suối cá Cẩm LƣơngError! Bookmark
not defined.
3.2.1. Công tác quản lý .............................................Error! Bookmark not defined.
3.2.2. Cơ sở hạ tầng..................................................Error! Bookmark not defined.
3.2.3. Cơ sở vật chất kỹ thuật ...................................Error! Bookmark not defined.
3.2.4. Sự tham gia của cộng đồng địa phƣơng vào du lịchError! Bookmark not
defined.
3.2.5. Khách du lịch .................................................Error! Bookmark not defined.
3.3. Thực trạng phát triển du lịch dựa vào cộng đồng tại VQG Bến En .... Error!
Bookmark not defined.
3.3.1. Công tác quản lý .............................................Error! Bookmark not defined.
3.3.2. Cơ sở hạ tầng..................................................Error! Bookmark not defined.
3.3.3. Cơ sở vật chất kỹ thuật ...................................Error! Bookmark not defined.
3.3.4. Các tuyến, điểm chính ....................................Error! Bookmark not defined.




4.2.1. Kiến nghị với cơ quan trung ƣơng ..................Error! Bookmark not defined.
4.2.2. Kiến nghị đối với cơ quan quản lý địa phƣơngError! Bookmark not defined.
4.2.3. Kiến nghị đối với cộng đồng dân cƣ tham gia du lịchError! Bookmark not
defined.
4.2.4. Kiến nghị đối với khách du lịch ......................Error! Bookmark not defined.
4.2.5. Kiến nghị đối với các đơn vị kinh doanh du lịchError!

Bookmark

not

defined.
KẾT LUẬN ............................................................ Error! Bookmark not defined.
TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................... 12
PHỤ LỤC


BẢNG DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

Chữ đầy đủ

Chữ viết tắt

Ban quản lý

BQL

Chính quyền địa phƣơng


Khu bảo tồn

KBT

Khu bảo tồn thiên nhiên

KBTTN

Kinh tế - xã hội

KT – XH

Phía tây Thanh Hóa

PTTH

Sản phẩm du lịch

SPDL

Sinh thái cộng đồng

STCĐ

Tài nguyên du lịch

TNDL

Tài nguyên môi trƣờng du lịch


Bảng 3.1.Thống kê chi tiết số nhà sinh thái cộng đồng tại KBTTN Pù Luông. Error!
Bookmark not defined.
Bảng 3.2. Thu nhập bình quân trong tháng của CĐĐP tại Pù Luông ............... Error!
Bookmark not defined.
Bảng 3.3. Thu nhập bình quân trong tháng của CĐĐP tại Cẩm Lƣơng ........... Error!
Bookmark not defined.
Bảng 3.4. Thực trạng đào tạo nhân lực DLDVCĐ tại PTTTH Error! Bookmark not
defined.
Bảng 3.5. Bảng cơ cấu ngành nghề khách du lịch nội địa đến khu vực PTTTH
................................................................................ Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.6. Tỷ lệ du khách sử dụng các sản phẩm du lịch của CĐĐP ................ Error!
Bookmark not defined.
Bảng 3.7. Mức chi tiêu của du khách tại khu vực PTTTH trong 1 ngày .......... Error!
Bookmark not defined.
Bảng 3.8. Kết quả kinh doanh du lịch khu vực PTTTH .......... Error! Bookmark not
defined.


DANH MỤC HÌNH
Hình 1.2. Mô hình phát triển du lịch cộng đồng tại bản Huai Hee Error! Bookmark
not defined.
Hình 2.1. Biểu đồ khu vực Phía Tây tỉnh Thanh Hóa ............. Error! Bookmark not
defined.
Hình 2.2. Biểu đồ theo dõi lƣợng mƣa trung bình năm qua các năm (1980-2010) tại
trạm Hồi Xuân, Quan Hóa ( Nguồn:Trung tâm khí tƣợng thủy văn Thanh Hóa)
................................................................................ Error! Bookmark not defined.
Hình 2.3. Nhà sàn cổ tại Thạch Lâm, Bá Thƣớc ...... Error! Bookmark not defined.
HÌnh 2.4. Biểu đồ thành phần dân tộc trong khu vực PTTTH Error! Bookmark not
defined.
Hình 3.1. Dịch vụ du lịch cộng đồng tại bản Nủa (Lũng Cao –Pù Luông)....... Error!

cũng nhƣ nhận thức bảo tồn TNDL của CĐĐP, nhờ đó TNMTDL của địa phƣơng
sẽ đƣợc bảo vệ tốt hơn.
Từ khi ra đời đến nay, DLDVCĐ đã phổ biến rộng rãi ở nhiều nơi trên thế
giới, đặc biệt tại các nƣớc đang phát triển nhƣ Indonesia, Thái Lan, Lào, Nepan,
Butan… Ở Việt Nam, DLDVCĐ bƣớc đầu áp dụng đã thu đƣợc những thành công
tại nhiều địa phƣơng nhƣ: Mai Châu (Hòa Bình), VQG Cúc Phƣơng, VQG Ba Bể,
1


Thôn Dỗi (xã Thƣợng Lộ, Nam Đông, Thừa Thiên Huế), Hội An (Quảng Nam), Vũ
Ninh (Yên Bình, Yên Bái), Sapa (Lào Cai), một số địa phƣơng thuộc đồng bằng
sông Cửu Long...tạo cơ sởnền tảng hƣớng tới sự phát triển bền vững của du lịch
trên địa bàn nông thôn.
Khu vực phía Tây tỉnh Thanh Hóa bao gồm 11 huyện miền núi chiếm
71.81% diện tích toàn tỉnh. Khu vực thu hút du khách với cảnh quan thiên nhiên
rừng núi, hang động, thác nƣớc độc đáo và nguồn tài nguyên động, thực vật phong
phú, đa dạng. Nơi đây còn là địa bàn cƣ trú lâu đời của các đồng bào dân tộc thiểu
số nhƣ: Thái, Mƣờng, Hmông, Dao, Thổ, Khơ mú,…Trong quá trình sinh sống, các
dân tộc đã chinh phục, cải tạo tự nhiên, cùng nhau dựng bản, lập mƣờng tạo dựng
nên những vùng đất đai trù phú và những nền văn hóa, lễ hội đậm đà bản sắc dân
tộc, cho đến nay ngƣời dân địa phƣơng vẫn gìn giữ và bảo tồn. Ngoài ra, khu vực
này lƣu lại nhiều vết tích văn hóa ngƣời Việt: các di chỉ khảo cổ (hang Con Moong,
Mái Đá Điều), di tích lịch sử (hệ thống các đền, chùa, đình, miếu), di tích cách
mạng (chiến khu Ngọc Trạo). Đây cũng chính là những nguồn lực quan trọng để
phát triển DLDVCĐ tại khu vực này.
Về cơ sở pháp lý, tại Quyết định số 2182/QĐ- UBND tỉnh Thanh Hóa ngày
7-7-2011 về việc phê duyệt chƣơng trình phát triển du lịch Thanh Hóa giai đoạn
2011- 2015, đã đề cập đến phát triển loại hình DLDVCĐ. Mới nhất, trong kế hoạch
“phát triển du lịch tỉnh Thanh Hóa đến năm 2020, thực hiện chương trình hành
động quốc gia về du lịch” số 45/KH – UBND tỉnh Thanh Hóa năm 2014 đã chú

từ đó làm tăng nhận thức và ý thức bảo tồn tài nguyên của ngƣời dân địa phƣơng.
Vì vậy, các nhà quản lý đã đƣa ra những giải pháp khuyến khích CĐ tham gia vào
phát triển du lịch tại địa phƣơng. Phát triển DLDVCĐ dần hình thành, lan rộng, đến
những năm 80 của thế kỷ trƣớc đã phát triển tại các nƣớc Châu Phi, Úc, Mỹ La Tinh
và tại Châu Á, đặc biệt khu vực ASEAN.
Ở các nƣớc ASEAN, thuật ngữ này đƣợc sử dụng rộng rãi từ Hội thảo “Xây
dựng khung cho phát triển du lịch dựa vào cộng đồng” đƣợc tổ chức tại Indonesia
tháng 5 năm 1995. Sau đó các quốc gia Đông Nam Á khác cũng tổ chức nhiều cuộc
hội thảo trao đổi quan điểm, khái niệm, điều kiện, cách thức kinh nghiệm xây dựng
mô hình DLDVCĐ.
Trong báo cáo của Ủy ban Phát triển Bền vững của Liên Hiệp Quốc tại Hội
nghị thƣợng đỉnh về phát triển bền vững tổ chức tại Johan nesburg, năm 2002 đã
3


kêu gọi “Phát triển bền vững để mang lại nhiều lợi ích hơn cho cộng đồng dân cư
tại các điểm du lịch, đồng thời đảm bảo duy trì sự phát triển bền vững của các yếu
tố văn hóa và môi trường nơi sống của họ”. Cũng tại hội nghị này, Tổ chức Du lịch
Thế giới (UNWTO) đã đƣa ra sáng kiến phát triển du lịch bền vững gắn với xóa đói
giảm nghèo hay gọi là sáng kiến STEP. Với sáng kiến này, UNWTO đã cùng với
chính phủ các nƣớc xác định và tài trợ cho một số dự án phát triển du lịch có khả
năng xóa đói giảm nghèo.
Tác giả Sue Beeton trong cuốn “Commumnity Development through
Tourism”đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về DLCĐ, DLCĐ nông thôn, đối phó với
khủng hoảng DLCĐ, lập kế hoạch chiến lƣợc cho DLCĐ, xúc tiến phát triển
DLCĐ, phát triển cộng đồng thông qua du lịch, mô hình phát triển DLCĐ, du lịch
nông thôn ở một số nƣớc trên thế giới.
TheoGrey Richards and Derek Hall trong cuốn “Tourism and Sustainable
community Development”đã đƣa ra những khái niệm, đặc điểm về sự tham gia du
lịch củaCĐ phƣơng pháp tiếp cận lập kế hoạch phát triển du lịch bền vững gắn với

-

Văn hóa dân gian và du lịch miền núi Thanh Hóa của TS. Mai Thị Hồng Hải

-

Tiềm năng và triển vọng phát triển du lịch phía Tây đường Hồ Chí Minh tỉnh
Thanh Hóa của ThS. Mai Thị Thanh Thu và ThS. Trần Quốc Huy

-

Vấn đề phát huy hình thức du lịch sinh thái – văn hóa trong không gian du
lịch sinhthái Pù Luông (Bá Thước), Tác giả Nguyễn Thị Hà

-

Sưu tầm nghiên cứu, đề xuất các giải pháp bảo tồn, khôi phục và phát huy
văn hóa phi vật thể người Mường Thanh Hóa của Sở Văn hóa Thông tin
Thanh Hóa

-

Nghiên cứu xác định các loại hình du lịch, điểm khu và các tuyến du lịch,
khu vực du lịch phía Tây đường Hồ Chí Minh của TS. Lê Văn Trƣởng và các
đồng nghiệp.

-

Tiềm năng du lịch huyện Như Thanhcủa tác giả Trƣơng Quốc Ngoạn


tiềm năng du lịch còn bỏ ngỏ. Lƣợng du khách hàng năm đến miền Tây vẫn còn
khiêm tốn so với tiềm năng, vì vậy tốc độ tăng trƣởng về du lịch quá chậm, chƣa tạo
đƣợc bƣớc chuyển trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế của vùng.
Với tiền đề về lý luận cũng nhƣ thực tiễn phát triển DLDVCĐ trên thế giới, Việt
Nam và các công trình nghiên cứu du lịch tại khu vực phía Tây Thanh Hóa sẽ là
nguồn tri thức quý giá cho tác giả vận dụng vào nghiên cứu đề tài thạc sĩ của mình.
3. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục tiêu nghiên cứu
Nhằm góp phần phát triển DLDVCĐ khu vực PTTTH một cách bền vững.
Nhiệm vụ nghiên cứu
Tổng quan cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển DLDVCĐ.
Hệ thống các điều kiện cho phát triển DLDVCĐ tại khu vực PTTTH.
Điều tra, đánh giá thực trạng phát triển DLDVCĐ tại một số điểm tiêu biểu (VQG
Bến En, Khu BTTTN Pù Luông, suối cá Cẩm Lƣơng).
Xây dựng các giải pháp ngắn hạn và dài hạn cho phát triển DLDVCĐ tại PTTTH.
Đề xuất kiến nghị nhằm hỗ trợ việc phát triển DLDVCĐ tại địa phƣơng.
4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu:
Đề tài tập trung nghiên cứu, hệ thống những cơ sở lý luận có liên quan đến
DLDVCĐ, một số mô hình và kinh nghiệm phát triển DLDVCĐ của một số quốc

7


gia và Việt Nam, các điều kiện, thực trạng hoạt động và kiến giải cho phát triển các
loại hình du lịch này tại khu vực phía Tây Thanh Hóa.
Phạm vi nghiên cứu
- Không gian: khu vực PTTTH bao gồm 11 huyện miền núi: Thạch Thành,
Cẩm Thủy, Bá Thƣớc, Quan Sơn, Quan Hóa, Mƣờng Lát, Lang Chánh, Ngọc Lặc,
Thƣờng Xuân, Nhƣ Thanh, Nhƣ Xuân. Trong đó, tác giả tiến hành điều tra sâu về

tỉnh, phòng du lịch một số huyện trọng điểm, ban quản lý VQG Bến En, ban quản lý
khu BTTN Pù Luông, ban quản lý suối cá Cẩm Lƣơng. Các thông tin này chủ yếu
đƣợc thu thập từ năm 2003 đến 2013, phục vụ cho công tác phân tích, trích dẫn tại
Chƣơng 2 và Chƣơng 3.
Các dữ liệu đƣợc thu thập từ các nguồn nhƣ sách, giáo trình trong nƣớc và
nƣớc ngoài, báo, tạp chí chuyên ngành, các báo cáo, các đề tài nghiên cứu khoa học
của tỉnh Thanh Hóa, Tổng Cục Du lịch, Viện Nghiên cứu phát triển Du lịch, các
thông tin trên mạng internet.
Phương pháp khảo sát thực địa
Phƣơng pháp này nhằm điều tra tổng hợp về giá trị tài nguyên du lịch và các
nguồn lực bổ trợ trong phát triển du lịch địa phƣơng. Khảo sát thực địa đƣợc tiến
hành tại 3 điểm du lịch: VQG Bến En, khu BTTN Pù Luông, suối cá Cẩm Lƣơng.
Đồng thời, việc khảo sát thực địa tại 3 trọng điểm này, đã giúp tác giả đánh giá thực
trạng hoạt động du lịch cộng đồng tại PTTTH, đó chính là cơ sở thực tế giúp tác giả
đề xuất một số giải pháp phát triển DLDVCĐ phù hợp với địa phƣơng.
Khảo sát thực địa đƣợc tiến hành 2 đợt:
 Đợt 1: tháng 10 năm 2013.
Địa điểm: VQG Bến En, khu BTTN Pù Luông, suối cá Cẩm Lƣơng
Kết quả thu đƣợc: sốliệu sơ cấp về hoạt động DLDVCĐ tại địa phƣơng, sự tham
gia du lịch của CĐĐP; thực tế điều kiện TNDL địa phƣơng và các số liệu thứ cấp
cần thiết về du lịch từ các cơ quan địa phƣơng có liên quan.
 Đợt 2: tháng 3 năm 2014.
Địa điểm: khu BTTN Pù Luông, suối cá Cẩm Lƣơng
Kết quả thu đƣợc: bổ sung các số liệu còn thiếu để hoàn chỉnh luận văn.

9


Phương pháp điều tra xã hội học
Phƣơng pháp điều tra xã hội học đƣợc thực hiện thông qua việc thu thập số


học và thực tiễn cao, trong quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu tác giả đã lấy ý
kiến tƣ vấn của các chuyên gia về các lĩnh vực có liên quan đến đề tài. Đặc biệt, là
những ngƣời có những hiểu biết và nghiên cứu về du lịch cộng đồng gắn với xóa
đói giảm nghèo tại khu vực phía Tây tỉnh Thanh Hóa.
Việc tranh thủ kinh nghiệm và tri thức của các chuyên gia là phƣơng pháp tiếp
cận hàng đầu để thực hiện đề tài có kết quả. Tác giả đã tham khảo ý kiến các
chuyên gia đầu ngành về lĩnh vực nghiên cứu chuyên sâu khoa du lịch trƣờng
KHXH&NV, Hà Nội, quản lý cấp tỉnh về du lịch, quy hoạch, tài nguyên, dân tộc
học, … tại tỉnh Thanh Hóa. Các chuyên gia đóng vai trò cố vấn khoa học, cung cấp
tƣ liệu, xây dựng đề cƣơngvà thẩm định tính chính xác của công trình nghiên cứu.
Phương pháp phân tích và tổng hợp
Phƣơng pháp này nhằm lựa chọn, sắp xếpthông tin, số liệu, dữ liệu thứ cấp, sơ
cấp để định lƣợng chính xác và đầy đủ phục vụ cho mục đích, yêu cầu nghiên cứu, làm
cơ sở cho việc nhìn nhận, đánh giá tổng thể về đối tƣợng nghiên cứu. .
7. Bố cục luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục, tài liệu tham khảo, nội dung chính của
luận văn gồm 4 chƣơng:
Chƣơng 1.Cơ sở lý luận và thực tiễn về du lịch dựa vào cộng đồng
Chƣơng 2.Cácđiều kiện phát triển du lịch dựa vào cộng đồng tại khu vực phía Tây
tỉnh Thanh Hóa
Chƣơng 3. Thực trạng hoạt độngdu lịch dựa vào cộng đồng tại khu vực phía Tây
tỉnh Thanh Hóa
Chƣơng 4.Các giải pháp và kiến nghị nhằm phát triển du lịch dựa vào cộng đồng tại
khu vực phía Tây tỉnh Thanh Hóa

11


TÀI LIỆU THAM KHẢO

10. Trần Thị Lan (2011), Nghiên cứu phát triển du lịch dựa vào cộng đồng vùng
ven biển Nam Định, Luận văn thạc sỹ Du lịch, Đại học KHXH&NV, Đại học
Quốc gia Hà Nội.
11. Lê Văn Lanh (1998), Sinh thái và quản lý môi trƣờng du lịch ở các Vƣờn Quốc
gia Việt Nam, Tuyển tập báo cáo Hội thảo, Du lịch sinh thái với phát triển du
lịch bền vững ở Việt Nam, Hà Nội.
12. Phạm Trung Lƣơng & Nguyễn Ngọc Khánh (2002), Du lịch sinh thái – Những
vấn đề về lý luận và thực tiễn phát triển tại Việt Nam, NXB Giáo dục, Hà Nội.
13. Nguyễn Văn Lƣu (2006), Phát triển du lịch cộng đồng trong bối cảnh kinh tế
thị trƣờng, Kỷ yếu Hội thảo Khoa học Bảo vệ môi trường du lịch với sự tham
gia của cộng đồng, Hà Nội.
13


14. Nguyễn Thị Mai (2013), Phát triển du lịch cộng đồng ở huyện Buôn Đôn-Đăk
Lăk, Luận văn Thạc sỹ Du lịch, Đại học KHXH&NV, Đại học Quốc gia Hà
Nội.
15. Nguyễn Thị Thu Nhàn (2010), Phát triển du lịch gắn với cộng đồng dân tộc
thiểu số tại Sa Pa theo hướng phát triển bền vững, Luận văn Cao học Du lịch –
Khoa Du lịch học – ĐHKHXH & NV – ĐHQG Hà Nội.
16. Võ Quế (chủ biên) (2006), Du lịch cộng đồng lý thuyết và vận dụng tập 1,
NXB Khoa học và Kỹ thuật.
17. Sở Văn hóa Thể Thao và Du lịch tỉnh Thanh Hóa (2010), Danh sách di tích
lịch sử văn hóa và danh lam thắng cảnh được xếp hạng,Thanh Hóa
18. Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch Thanh Hóa (2011), Chương trình phát triển du
lịch Thanh Hóa giai đoạn 2011 – 2015, Thanh Hóa.
19. Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch Thanh Hóa (2012), Báo cáo tổng kết ngành du
lịch Thanh Hóa năm 2011, Thanh Hóa.
20. Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch Thanh Hóa