Sáng kiến kinh nghiệm môn : Tiếng Việt (Lớp 5)

MỘT SỐ KINH NGHIỆM
DẠY CÁC BÀI TẬP LUYỆN TỪ NÂNG CAO Ở LỚP 5

A. ĐẶT VẤN ĐỀ
I. LỜI MỞ ĐẦU:
Trước xu thế toàn cầu hóa kinh tế tri thức của thời đại, nghị quyết Đại hội Đảng
lần thứ IX đã đề ra nhiệm vụ: “Nâng cao dân trí , phát huy nguồn lực trí tuệ và sức
mạnh tinh thần của người Việt Nam”. Bởi vậy, giáo dục luôn được xác định là “quốc
sách hàng đầu”, mà “giáo viên là nhân tố quyết định chất lượng giáo dục đào tạo”
(Nghị quyết Hội nghị Trung ương 2- khóa VIII).
Do đó, ngoài mục đích giúp các em có được những kĩ năng kiến thức, việc dạy
học còn phải chú ý phát triển tư duy và bồi dưỡng vốn từ cho học sinh. Ngay từ bậc
Tiểu học lại càng phải quan tâm làm tốt điều này - nhất là môn Tiếng Việt.
Vốn từ là một trong những bộ phận cấu thành của ngôn ngữ, cho nên muốn dạy
học sinh nắm vững tiếng mẹ đẻ, không thể không đặc biệt coi trọng đến việc dạy vốn
từ cho học sinh. Trong giao tiếp hàng ngày cả người nói và người nghe đều cần nắm
được từ, hiểu từ và sử dụng từ một cách chuẩn xác thì việc giao tiếp mới diễn ra suôn
sẻ đạt được hiệu quả. Nhất là đối với học sinh độ tuổi Tiểu học, khi mà vốn tiếng Việt
nói chung, vốn từ ngữ nói riêng ở các em còn rất hạn chế, cần phải được phát triển để
đáp ứng các nhu cầu học tập, giao tiếp... việc dạy từ cho học sinh càng được coi trọng,
không thể bỏ qua.
Từ những suy nghĩ trên, tôi đã luôn trăn trở, nghiên cứu và rút ra được: “Một
số kinh nghiệm dạy các bài tập luyện từ nâng cao ở lớp 5 ”, mà theo tôi là cách rất tốt
nhằm củng cố, mở rộng những kiến thức về từ trong môn Tiếng Việt.
II. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU:
- Nhằm làm cho học sinh nắm được kiến thức cơ bản của từ (cấu tạo, nghĩa, từ loại,...)
1
Một số kinh nghiệm dạy các bài tập luyện từ nâng cao ở lớp 5



Sáng kiến kinh nghiệm môn : Tiếng Việt (Lớp 5)
Trường Tiểu học Tống Trân làm đối tượng nghiên cứu đề tài. Tổng số học sinh 32 em
(nam 13, nữ 19).
Chất lượng học tập đầu năm học như sau:
Tổng số
học sinh

Giỏi
SL
%
3
9,4

32

Khá
SL
%
7
21,9

Trung bình
SL
%
18
56,2

Yếu
SL

22
20
22
19
21

%
15,6
0
12,5
9,35
6,2
15,6

Điểm dưới 5
%
SL
%
62,5 7
21,9
68,75 10
31,25
62,5 8
25,0
68,75 7
21,9
59,4 11
34,4
65,6 6
18,8

Từ ghép phân loại

Từ láy

* Biện pháp thực hiện:
Theo tôi, để làm tốt bài tập này, giáo viên cần cho các em:
- Nắm chắc và phân biệt được từ ghép tổng hợp, từ ghép phân loại và từ láy.
Căn cứ vào các đặc điểm đó mà lần lượt xếp các từ đã cho vào cột tương ứng.
- Xem xét các từ có hiện tượng giống nhau về phụ âm hoặc vần. Nếu các tiếng
đều có nghĩa thì đó là từ ghép chứ không phải từ láy. (VD: hư hỏng, san sẻ..)

4
Một số kinh nghiệm dạy các bài tập luyện từ nâng cao ở lớp 5


Sáng kiến kinh nghiệm môn : Tiếng Việt (Lớp 5)
* Dạng bài tập thứ hai: Cho sẵn một đoạn văn hoặc một câu, yêu cầu tìm từ
theo cấu tạo.
Ví dụ: Tìm các từ láy có trong các câu sau:
Dáng tre vươn mộc mạc, màu tre tươi nhũn nhặn. Rồi tre lớn lên, cứng cáp, dẻo
dai, vững chắc. Tre trông thanh cao, giản dị, chí khí như người.
* Biện pháp thực hiện:
- Cho học sinh vạch ranh giới giữa các từ trong câu.
- Đối chiếu đặc điểm của các kiểu cấu tạo từ để xếp vào các kiểu cấu tạo.
- Về trình bày: Tôi cho học sinh kẻ bảng có các cột theo các kiểu cấu tạo (nếu
phải tìm hai loại trở lên).
* Dạng bài tập thứ ba: Cho sẵn một tiếng, yêu cầu tìm các từ có tiếng đó theo
những kiểu cấu tạo khác nhau.
Ví dụ: Tìm các từ có tiếng “mờ” và cho biết cấu tạo của chúng.
* Biện pháp thực hiện:

- Học sinh có thể nhầm lẫn nghĩa của các yếu tố cấu tạo.
- Nhầm lẫn giữa từ ghép tổng hợp và từ ghép phân loại.
* Biện pháp thực hiện:
- Tôi yêu cầu học sinh tìm sự khác nhau về nghĩa của các yếu tố cấu tạo.
- Phân tích quan hệ nghĩa giữa các yếu tố, nghĩa của từng từ bằng cách dựa vào
các từ đứng trước và sau.
- Cho các em xác định cấu tạo từ (tổng hợp và phân loại).
2. Bài tập về nghĩa của từ:
2. 1. Bài tập chỉ ra nghĩa của các yếu tố mang nghĩa:
6
Một số kinh nghiệm dạy các bài tập luyện từ nâng cao ở lớp 5


Sáng kiến kinh nghiệm môn : Tiếng Việt (Lớp 5)
Đối với loại bài tập này, độ khó được tăng lên khi chọn từ Hán – Việt, thành
ngữ, tục ngữ làm ngữ liệu xác định.
Ví dụ 1: Xác định nghĩa của từ “trông” trong bài ca dao sau đây:
“Người ta đi cấy lấy công
Tôi nay đi cấy còn trông nhiều bề
Trông trời, trông đất, trông mây
Trông mưa, trông gió, trông ngày, trông đêm
Trông cho chân cứng đá mềm
Trời yên bể lặng mới yên tấm lòng.”
Ví dụ 2: Em hiểu các thành ngữ dưới đây như thế nào?
- Đứng núi này trông núi nọ.
- Chân cứng đá mềm.
- Một nắng hai sương.
Ví dụ 3: Mỗi câu tục ngữ sau đây khuyên ta điều gì?
- Có chí thì nên.
- Lửa thử vàng, gian nan thử sức.

- Kết hợp nghĩa của các yếu tố cấu tạo từ để tìm hiểu nghĩa cả tổ hợp.
- Cho học sinh thấy được nét giống nhau là nghĩa của yếu tố chung, nét khác
nhau là nghĩa của yếu tố còn lại.
3. Bài tập mở rộng vốn từ:
3. 1. Bài tập tìm từ:
Loại bài tập này thường yêu cầu tìm các từ cùng chủ đề, từ đồng nghĩa, trái
nghĩa, đồng âm, các từ có cùng đặc điểm cấu tạo.
8
Một số kinh nghiệm dạy các bài tập luyện từ nâng cao ở lớp 5


Sáng kiến kinh nghiệm môn : Tiếng Việt (Lớp 5)
Ví dụ: (1) Kể các từ chỉ đức tính tốt của người học sinh.
(2) Tìm các từ đồng nghĩa với từ “to lớn”.
(3) Tìm các từ có tiếng “gia” có nghĩa là “nhà”.
* Một số lỗi học sinh thường mắc phải trong loại bài tập này:
- Chưa xác định đúng nghĩa của từ đã cho.
- Học sinh nhầm lẫn sang yếu tố đồng âm khác nghĩa (phân biệt “gia - nhà” với
“gia - tăng” thêm: quốc gia/ tăng gia).
* Biện pháp thực hiện:
- Đối với dạng (1): Tôi hướng dẫn học sinh tìm từ thường gặp và tiêu biểu cho
chủ đề đó, sau đó tìm thêm các từ thuộc chủ đề đã cho.
- Với dạng (2): Tôi yêu cầu học sinh xác định đúng nghĩa của từ đã cho rồi tìm
các từ khác mang nghĩa đó.
- Với dạng (3): Tôi yêu cầu các em xác định nghĩa của yếu tố đã cho là gì. Tìm
các từ khác có yếu tố đã cho với nghĩa vừa xác định. Cần phân biệt được yếu tố đồng
âm khác nghĩa.
3. 2. Bài tập phân nhóm từ:
Bài tập phân nhóm từ tôi thấy gồm 3 kiểu sau:
- Phân nhóm theo cấu tạo.

- Học sinh tìm sang những từ đồng nghĩa với từ đã cho nhưng chưa phù hợp với
văn cảnh.
* Biện pháp thực hiện:
- Tìm từ khác có nghĩa tương đương với từ đã cho nhưng gợi tả, gợi cảm hơn.
- Chọn trong các từ tìm được lấy từ hay nhất để thay thế.
10
Một số kinh nghiệm dạy các bài tập luyện từ nâng cao ở lớp 5


Sáng kiến kinh nghiệm môn : Tiếng Việt (Lớp 5)
- Tôi yêu cầu học sinh kiểm tra lại xem từ đã cho có phù hợp với từ trước và
sau nó cũng như với cả câu hay chưa.
4. 2. Bài tập điền từ:
Cho câu hoặc đoạn văn có một số vị trí bỏ trống, yêu cầu điền từ phù hợp.
Ví dụ: Điền từ “tự lực” hoặc “tự lập” thích hợp vào chỗ trống:
(1) Anh ấy sống ........... từ bé.
(2) Chúng ta cần ........... làm bài.
* Một số lỗi học sinh thường mắc phải trong loại bài tập này:
- Học sinh chưa xác định đúng nghĩa của những từ đã cho nên chọn từ cần điền
chưa phù hợp.
* Biện pháp thực hiện:
- Tôi cho học sinh căn cứ vào các từ đứng trước và sau để xác định nghĩa của từ
cần điền.
- Tìm từ biểu thị ý nghĩa vừa xác định và điền vào chỗ trống.
- Kiểm tra lại xem từ vừa điền đã phù hợp chưa (phù hợp với các từ đứng trước
và sau cũng như với cả câu). Nếu thấy chưa được thì phải tìm từ khác.
4. 3. Bài tập đặt câu, viết đoạn với các từ cho trước:
Các bài tập nâng cao thường kèm thêm một số yêu cầu bổ sung: chức vụ ngữ
pháp của từ, mục đích nói của câu, nội dung cần biểu đạt của câu hoặc đoạn văn.
* Một số lỗi học sinh thường mắc phải trong loại bài tập này:

để tạo biện pháp tu từ (thường là biện pháp so sánh).
Ví dụ: Chọn từ ngữ thích hợp điền vào chỗ trống để hoàn chỉnh hình ảnh so
sánh về cây bàng trong từng câu sau:
(1) Mùa xuân, lá bàng mới nảy trông như ...
12
Một số kinh nghiệm dạy các bài tập luyện từ nâng cao ở lớp 5


Sáng kiến kinh nghiệm môn : Tiếng Việt (Lớp 5)
(2) Những chiếc lá bàng mùa đông đỏ như ...
(3) Cành bàng trụi lá trông giống ...
(4) Tán bàng xòe ra giống ...
* Một số lỗi học sinh thường mắc phải trong loại bài tập này:
- Chọn hình ảnh so sánh chưa phù hợp.
- Chưa xác định đúng mục đích so sánh.
* Biện pháp thực hiện:
- Học sinh cần nắm được cấu tạo và yêu cầu của biện pháp so sánh.
- Xác định mục đích so sánh: để làm nổi bật đặc điểm gì của đối tượng.
- Tìm hình ảnh so sánh thỏa mãn mục đích đã xác định.
5. 2. Bài tập phát hiện đánh giá giá trị của biện pháp tu từ về từ (so sánh hoặc
nhân hóa):
Bài tập thường cung cấp ngữ liệu là một đoạn văn, một khổ thơ có sử dụng so
sánh, nhân hóa và yêu cầu xác định và phân tích giá trị của chúng.
Ví dụ: Chỉ ra biện pháp tu từ được sử dụng trong hai câu thơ sau và nêu tác
dụng của biện pháp tu từ đó:
Mặt trời của bắp thì nằm trên đồi
Mặt trời của mẹ, em nằm trên lưng.
( Nguyễn Khoa Điềm)
* Một số lỗi học sinh thường mắc phải trong loại bài tập này:
- Học sinh chưa phát hiện đúng biện pháp so sánh hoặc nhân hóa có trong đoạn

- Tôi cho học sinh kẻ bảng hoặc phân theo từ loại để diễn đạt gọn hơn, tránh bỏ
sót, không nên trình bày lần lượt theo danh sách các từ đã cho.

6. 2. Bài tập tìm sự đối lập từ loại, kiểu loại:
14
Một số kinh nghiệm dạy các bài tập luyện từ nâng cao ở lớp 5


Sáng kiến kinh nghiệm môn : Tiếng Việt (Lớp 5)
Loại bài tập này thường hướng vào các từ có khả năng chuyển từ loại hoặc kiểu
loại trong tiếng Việt. Các từ này thường được đặt vào các câu cụ thể đẻ từ loại của
chúng được thể hiện.
Ví dụ: Từ “suy nghĩ” trong các câu sau thuộc từ loại nào?
(1) Phải suy nghĩ kĩ càng trước khi làm việc.
(2) Những suy nghĩ của bạn thật đúng đắn.
* Một số lỗi học sinh thường mắc phải trong loại bài tập này:
- Học sinh chưa xác định đúng nghĩa của từ mà đề bài yêu cầu. Do đó xác định
từ loại sai.
* Biện pháp thực hiện:
- Tôi cho học sinh đọc kĩ các ngữ liệu (câu, đoạn văn có chứa từ cần xác định từ
loại) để xác định nghĩa của từ được xác định.
- Căn cứ vào nghĩa của từ cần xếp chúng vào các từ loại, kiểu loại khác nhau và
nêu sự khác nhau giữa chúng.
6. 3. Bài tập yêu cầu sử dụng từ theo từ loại:
Bài tập này yêu cầu sử dụng từ cùng loại, đồng nghĩa vào các câu, đoạn văn.
Ví dụ: Chọn tính từ chỉ màu trắng thích hợp cho dưới đây điền vào từng chỗ
trống trong bài thơ sau:
(trắng phau, trắng hồng, trắng bạc, trắng ngần, trắng đục, trắng trẻo, trắng xóa,
trắng bệch, trắng nõn, trắng tinh, trắng muốt, trắng bóng)
Lay ơn .............. tuyệt trần.

SL
10

%
31,2

Khá
SL
12

%
37,6

Trung bình
SL
%
10
31,2

Yếu
SL
0

%

Bên cạnh đó, từ chỗ các em còn lúng túng khi làm những bài tập luyện từ thì
đến nay gần hết một năm học, 24 HS trên đã làm tốt và thành thạo hơn rất nhiều.
Kết quả thu được như sau:

16

15

%
50,0
31,2
46,9
43,7
37,5
53,1

%
50,0
62,5
50,0
56,3
59,4
46,9

Điểm dưới 5
SL
%
0
0
2
6,3
1
3,1
0
0
1

hoạt các hình thức học tập.
- Giáo viên phải hết sức nhiệt tình, chịu khó, kiên nhẫn trong quá trình nghiên
cứu và thực hiện. Cần nắm bắt rõ năng lực học tập của từng đối tượng học sinh để
giảng dạy có hiệu quả. Tự học và tự bồi dưỡng để nâng cao trình độ nghiệp vụ của
bản thân góp phần nâng cao chất lượng giáo dục.
c. Đề xuất, kiến nghị.
* Đối với phòng Giáo dục và Đào tạo:
- Quan tâm hơn nữa xây dựng và bồi dưỡng đội ngũ giáo viên có trình độ chuyên
môn, nghiệp vụ.
- Tổ chức một số chuyên đề về môn luyện từ và câu cho giáo viên học hỏi kinh
nghiệm.
b. Đối với nhà trường:
- Đầu tư trang thiết bị, tài liệu phụ vụ cho việc dạy và học thường xuyên.
- Động viên, khuyến khích kịp thời những giáo viên có tinh thần, tâm huyết tìm tòi
những sáng kiến hay, hiệu quả cao và được coi như một tiêu chí thi đua của nhà
trường.
Lời cam đoan.
Tôi xin cam đoan đây là một số kinh nghiệm và sáng kiến của bản thân tôi đã
nghiêm túc rút ra trong quá trình dạy Tiếng Việt ở lớp 5. Các kết quả nghiên cứu
trong sáng kiến do tôi tự tìm hiểu một cách trung thực, khách quan và chưa từng được
công bố trong bất kì nghiên cứu khoa học nào khác.
Tôi xin trân trọng cảm ơn!
Tống Trân, tháng 3 năm 2014
18
Một số kinh nghiệm dạy các bài tập luyện từ nâng cao ở lớp 5


Sáng kiến kinh nghiệm môn : Tiếng Việt (Lớp 5)
Người viết


Li cam oan

3
3
3
6
8
10
12
14
16
17
18

Danh mục sách tham khảo
Ti liu tham kho
Bộ Sách Giáo khoa
Tiếng Việt lớp 4,
5.
Bộ Sách Giáo viên
Tiếng Việt lớp 4,

Tỏc gi
(Nhúm tỏc gi)
Nguyn Minh Thuyt
(Ch biờn)
Trn Mnh Hng
Nguyn Trớ

5.


Sỏng kin kinh nghim mụn : Ting Vit (Lp 5)
Tiểu học.
Phơng pháp dạy học
Tiếng Việt

Hong Cao Cng
Hong Hũa Bỡnh

Dạy học Tiếng
Việt theo chơng
trình SGK mới.
Hi - ỏp v dy
hc TV TH
V BT trc nghim

Trần Thị Minh Phơng
(Ch biờn)
Nguyn Minh Thuyt
(Ch biờn)

Nh xut bn GD

2010

Nh xut bn GD

2008

Nh xut bn GD

XC NHN CA HI NG KHOA HC
TRNG TH TNG TRN
Tng im:Xp loi:
T.M HI NG KHOA HC
CH TCH - HIU TRNG

21
Mt s kinh nghim dy cỏc bi tp luyn t nõng cao lp 5


Sáng kiến kinh nghiệm môn : Tiếng Việt (Lớp 5)

XÁC NHẬN CỦA HỘI ĐỒNG KHOA HỌC
PHÒNG GD - ĐT HUYỆN PHÙ CỪ
Tổng điểm:…………Xếp loại:………………
T.M HỘI ĐỒNG KHOA HỌC
CHỦ TỊCH - TRƯỞNG PHÒNG

22
Một số kinh nghiệm dạy các bài tập luyện từ nâng cao ở lớp 5