SỞ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG THPT LÊ LỢI

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

TÊN ĐỀ TÀI
THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ HÓA KIẾN THỨC
TRONG DẠY HỌC MỘT SỐ BÀI LỊCH SỬ LỚP 10 Ở
TRƯỜNG THPT

Người thực hiện :Vũ Thị Hằng
Chức vụ :Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường THPT Lê Lợi
SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Lịch Sử

THANH HOÁ NĂM 2012-2013

- 1 -


Phần I: Đặt vấn đề
1. Lý do chọn đề tài
Lịch sử là khoa học nghiên cứu,tái hiện một cách chân thực quá khứ xã hội
loài người.Trong phạm vi trường THPT,lịch sử có tác dụng giáo dục đạo
đức,truyền thống của dân tộc cho học sinh,hơn nữa là sự biết ơn ,kính trọng đối
với tổ tiên,với những người có công với Tổ quốc.
Do đặc trưng môn lịch sử khác với các môn học khác trong chương trình phổ
thông đó là:không được trực tiếp chứng kiến sự kiện lịch sử,vì lịch sử không lặp
lại,không biểu diễn được trong phòng thí nghiệm.Nhận thức lịch sử có sắc thái
riêng:Nhận thức các sự kiện,hiện tượng lịch sử...phải tuân theo lô gic,sự thật
khách quan,không phải tùy theo sự tưởng tượng của mỗi người.Mặt khác mỗi

trò cũng như sự trợ giúp của ban giám hiệu và các ban ngành liên quan.
- 2 -


Môn lịch sử đòi hỏi học sinh phải nắm được một số sự kiện cơ bản của một
bài,một chương,một giai đoạn lịch sử.Kiến thức quá nhiều trong thời lượng một
tiết học.Mặt khác trong thực tế tư tưởng của phụ huynh học sinh,đâu đó trong xã
hội xem lịch sử là “môn phụ”,chỉ cần học thuộc,không dành thời gian để tâm
học và tìm hiểu.
Phương tiện dạy học,đồ dùng dạy học còn thiếu,nhất là sử dụng giáo án điện
tử trong dạy học lịch sử còn khó khăn về phòng máy... chưa phát huy được hiệu
quả thực sự.
Để góp phần vào đổi mới phương pháp dạy và hoc môn lịch sử THPT nói
chung và lịch sử lớp 10 ở trường THPT Lê Lợi nói riêng. Để nâng cao hiệu quả
dạy bộ môn lịch sử,phát huy được khả năng sáng tạo của học sinh và góp phần
gây hứng thú tìm hiểu lịch sử.Vì vậy tôi quyết định lựa chọn đề tài này.
2. Lịch sử đề tài
Thiết kế và sử dụng sơ đồ,biểu bảng trong dạy học các môn xã hội nói chung
và môn lịch sử nói riêng nhiều người đã và đang làm.Vậy tôi xin đưa ra một số
biện pháp,ý kiến của cá nhân để cùng tham khảo,góp ý.
Phần II:Các giải pháp cải tiến
I.Nội dung
1.Thiết kế và sử dụng sơ đồ trong dạy học môn lịch sử một số bài cụ thể lớp 10
2.Thiết kế và sử dụng bảng biểu trong dạy học môn lịch sử một số bài cụ thể lớp
10.
3. Thiết kế và sử dụng sơ đồ,bảng biểu ở một số bài cụ thể trong chương trình
lịch sử lớp 10.
II.Phương pháp
Giáo viên nghiên cứu sách giáo khoa,nắm chắc kiến thức cơ bản,từ đó tổng
hợp,hệ thống hóa kiến thức một cách khái quát,khoa học,đầy đủ,giúp học sinh

loài người và bầy người nguyên thủy” .
Thời gian

6tr.năm

4tr.năm

4vạn.năm 1vạn.năm

(Vượn cổ) (Người tối cổ) (Người tinh khôn) (Đá mới)
Với sơ đồ này sẽ nhanh chóng hiểu về quá trình tiến hóa của loài người
Ví dụ 2: Để trình bày quá trình chuyển biến công cụ kim khí,bài 2”Xã hội
nguyên thủy”.
1vạn.năm
(Đá mới)

5500.năm

4000.năm 3000.năm

(Đồng đỏ) (Đồng thau)

(Sắt)

Với sơ đồ này học sinh sẽ nhanh chóng hiểu về quá trình chuyển hóa công
cụ kim khí từ đó thấy sự tiến hóa của loài người.Qua sơ đồ này cùng với gợi ý
của giáo viên,học sinh thấy được phát minh ra công cụ bằng kim khí có ý nghĩa
quan trọng,sự ra đời của đồng thau và sự hạn chế đồng thau:sắt và khả năng của
sắt.Qua sơ đồ này giáo viên có thể gợi sự chú ý đến 3 mốc thời gian (5500
năm;4000 năm và 3000 năm trước đây).Vì sao cách xa nhau như thế.Qua đó học

Hoàng đế

Thừa tướng

Các
chức
quan

Các
chức
quan

Quận

Thái uý

Các
quan
võ

Các
chức
quan

Quận

Kèm theo sơHuyện
đồ này giáo
viên có thể thuyết
sơ đồ như sau :

đài

Hàn lâm
viện

Ví dụ 4: Giáo viên trên cơ sở nghiên cứu tư liệu và kiến thức sách giáo
khoa để trình bày tổ chức bộ máy nhà nước phong kiến nhà Nguyễn( thời
Minh Mạng).
Kèm theo sơ đồ này giáo viên có thể thuyết minh
Đứng đầu nhà nước là vua có quyền tối cao
Dưới vua là các cơ quan :
-Nội các :Giúp vua giải quyết giấy tờ,văn thư và ghi chép.
-Viện cơ mật :Lo việc quân quốc trọng sự.
-Tôn nhân phủ :Phụ trách các việc của Hoàng gia
Bên dưới nữa là các cơ quan
-Hàn lâm viện :Phụ trách công văn...
-Đô sát viện :Phụ trách thanh tra quan lại.
-Ngũ quân đô thống:Phụ trách quân đội.
-6 bộ (Lễ,Bình,Hình,Công,Lại,Hộ) :Chịu trách nhiệm các công việc chung
của nhà nước.
-Phủ nội vụ :Phụ trách kho tàng .
-5 tự :Phụ trách một số công tác ...
-Quốc tử giám :phụ trách giáo dục.
- 6 -


Sơ đồ bộ máy nhà nước thời nhà Nguyễn giúp học sinh dễ tiếp thu kiến
thức và giáo viên tiết kiệm được thời gian.
1.3 Dạng sơ đồ thể hiện giai cấp,tầng lớp
Ví dụ 1:Sơ đồ xã hội cổ đại phương Đông bài 3”Các quốc gia cổ đại phương


Đại tư sản
Tư sản công
thương
Tư sản nhỏ

2.Thiết kế và sử dụng bảng biểu
Bảng biểu là hình thức tổng hợp,khái quát nội dung kiến thức cơ bản của
một bài ,một chương,một vấn đề nào đó...Niên biểu có các loại như niên biểu
tổng hợp,niên biểu chuyên đề,niên biểu so sánh.Giáo viên chuẩn bị biểu bảng
trước,giáo viên hoàn toàn có thể chủ động hơn về mặt thời gian,kiến thức trên
lớp.
Ví dụ 1 : Chương V,bài 9 “Vương quốc Cam-pu-chia và vương quốc
Lào”,giáo viên có thể sử dụng bảng biểu dưới đây để hệ thống hoá kiến thức cho
học sinh.
N.dung
Campuchia
Lào
Sự hình thành
Ra đời thế kỷ VI
1353 ,do Pha Ngừm
thống nhất các mường
cổ
Thịnh đạt
*Thế kỷ IX đến giữa thế *Thế kỷ XVI đến giữa
kỷ XIII
thế kỷ XVII
*Biểu hiện :
*Biểu hiện :
-Kinh tế :Nông nghiệp và -Kinh tế :Nông nghiệp

trình kiến trúc,nổi tiếng là
kiến trúc Ăng - co.

nước xung quanh.
-Cuối thế kỷ XVIII,L
ào suy yêú do tranh
chấp trong hoàng tộc
do vậy bị Xiêm xâm
lược.
-Năm 1893,Lào bị
Pháp xâm lược
-Chữ viết:Sáng tạo ra
chữ viết riêng trên cơ
sở chữ viết người Mian-ma và Cam-puchia.
-Kiến trúc:Nhiều công
trình phật giáo,tiêu
biẻu là Thạt Luổng ở
Viêng Chăn.

Ví dụ 2 :Bài 16 “Thời bắc thuộc và các cuộc đấu tranh giành độc lập dân
tộc”,khi nói khái quát về các cuộc đấu tranh giành độc lập (thế kỉ 1-đầu thế kỉ
x) ở mục 1,giáo viên có thể sử dụng bảng thống kê sau.
Thời gian
40
100, 137, 144
157
178, 190
248
542
687

Thời
Kẻ
khởi
Địa bàn
Tóm tắt diễn biến
Ý nghĩa
gian
thù
nghĩa
- 9 -


Hai
3 - 40
Bà
Trưng

Nhà
Đông
Hán

Hát Môn
Mê Linh,
Cổ Loa,
Luy Lâu

Lý Bí

542


lượng, kháng chiến
thất bại Hai Bà Trưng
hi sinh.
- Năm 542 Lý Bí liên
kết các châu thuộc
miền Bắc khởi nghĩa.
Lật đổ chế độ đô hộ.
- Năm 544 Lý Bí lên
ngôi lập nước Vạn
Xuân.
- Năm 542 nhà Lương
đem quân xâm lược,
Lý Bí trao binh quyền
cho Triệu Quang Phục
tổ chức kháng chiến 
năm 550 thăng lợi.
Triệu Quang Phục lên
ngôi vua.
- Năm 571 Lý Phật Tử
cướp ngôi.
- Năm 603 nhà Tùy
xâm lược, nước Vạn
Xuân thất bại.
- Năm 905 Khúc Thừa
Dụ được nhân dân ủng
hộ đánh chiếm Tống
Bình, dành quyền tự

- Lật đổ ách
đô hộ của

Quyền
Hán
Bạch
Hán xâm lược nước ta, vững chắc
Đằng
Ngô Quyền lãnh đạo nền độc lập
nhân dân giết chết tên tự chủ của
phản tặc Kiều Công đất nước.
Tiễn (cầu viện Nam - Mở ra một
Hán) và tổ chức đánh thời đại mới
quân Nam Hán trên thời đại độc
sông Bạch Đằng, đập lập tự chủ
tan âm mưu xâm lược lâu dài cho
của nhà Nam Hán.
dân tộc.
- Kết thúc
vĩnh viễn 1
nghìn năm
đô hộ của
phong kiến
phương Bắc.
Ví dụ 4 :Bài 19”Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ xxv,khi nói về những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ x-xv .
Tên cuộc đấu
Vương
Lãnh đạo
Kết quả
tranh
triều
1.Cuộc
kháng Tiền Lê

Sơn 1407 - 1427

5.Kháng
chiến
chống quân Xiêm
1785
Kháng
chiến
chống quân Thanh

do nhà Hồ lãnh đạo.
- Khởi nghĩa Lam
Sơn chống ách đô
hộ của nhà Minh so
Lê Lợi - Nguyễn
Trãi lãnh đạo
- Nguyễn Huệ
Thời
Sơn
Thời
Sơn

- Lật đổ ách
thống trị của nhà
Minh giành lại
độc lập

Tây
- Vua Quang Trung - Đánh tan 5 vạn
(Nguyễn Huệ)

lược,biến Campuchia trở -Chính trị :Vua có quyền tối
thành quốc gia rộng lớn cao,cả nước chia thành 7 tỉnh
nhất Đông Nam Á.
,quan hệ gần gũi với các nước
xung quanh.
Suy yếu
-Cuối kỷ XIII,Campuchia -Cuối thế kỷ XVIII,L ào suy
suy yếu bị người Thái yêú do tranh chấp trong hoàng
xâm chiếm.
tộc do vậy bị Xiêm xâm lược.
-Năm 1863 Campuchia bị -Năm 1893,Lào bị Pháp xâm
Pháp xâm lược,
lược.
Qua biểu bảng này học sinh dễ dàng nắm được các giai đoạn phát triển của
hai Vương quốc Cam-pu-chia và Vương quốc Lào,đồng thời giúp cho học sinh
thấy được nét tương đồng về lịch sử của ba nước trên bán đảo Đông Dương.
- 12 -


Phần 2 về văn hoá giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu thông qua sơ đồ
sau:
a.Văn hoá Cam-pu-chia
Văn hoá:
Cam-pu-chia xây dựng được một
nền văn hoá riêng,hết sức độc
đáo.

Văn
học


miama.

Đời sống văn hoá của
Lào rất phong
phú,hồn nhiên...thích
ca nhạc và ưa múa
hát.

Kiến trúc :
Xây dựng được một
số công trình Phật
giáo(Thạt Luổng ở
Viêng Chăn).

Ví dụ 2: Phần ba lịch sử thế giới cận đại,chương 1,bài 31:Cách mạng tư sản
Pháp cuối thế kỉ XIII.
Phần I .Nước Pháp trước cách mạng,mục 1:Tình hình kinh tế,xã hội,giáo
viên hướng dẫn học sinh vẽ sơ đồ sự phân chia đẳng cấp ở Pháp:
Đẳng cấp thứ nhất
(Tăng lữ)

Đẳng cấp thứ hai
(Quí tộc)
)
- 13 -


Là những đẳng cấp có đặc quyền,
không phải nộp thuế
Đẳng cấp thứ ba


1.Nông nghiệp phong kiến lạc hậu.
2.Công nghiệp đã phát triển nhưng bị chế độ
phong kiến kìm hãm.
3.Nội thương bị kìm hãm bởi hàng rào thuế
quan.
4.Vua có quyền tối thượng vô hạn.
5.Xã hội phân chia thành 3 đắng cấp.
6.Tăng lữ-quý tộc có mọi đặc quyền,không
phải đóng thuế.
7.Đẳng cấp 3(tư sản,nông dân...)không có
quyền chính trị,phải đóng thuế,chịu mọi nghĩa
phong kiến.
8.Xuất hiện các nhà “Triết học ánh sáng”
9.Hội nghị ba đẳng cấp.
10.Phá ngục Baxti-mở đầu Cách mạng
- 14 -


Tại sao nói
chuyên chính
dân chủ
Giacôbanh là
đỉnh cao của
cách mạng.

Pháp.Đại tư sản tài chính nắm quyền.
11.Quốc hội lập hiến thành lập.
12.Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền.
13.Hiến Pháp 1791 và nền quân chủ lập hiến .

chủ điển
hình

Việc tiến hành giờ học thông qua lập và sử dụng bảng trên sẽ thực hiện
được 3 chức năng của quá trình dạy học:hình thành,củng cố kiến thức,giáo dục
học sinh và phát triển năng lực học tập của các em.
Phần III của bài: Ý nghĩa của cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỉ XIII
Phần tính chất:Cách mạng tư sản Pháp là một cuộc cách mạng dân chủ tư
sản phát triển theo hướng đi lên mà đỉnh cao là nền chuyên chính Giacôbanh,qua
đó giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu vai trò của quần chúng nhân dân trong
Cách mạng Pháp 1789.Giáo viên hướng dẫn học sinh vẽ tiến trình lịch sử Cách
mạng Pháp 1789 như sau:

- 15 -


14-7-1789
10-8-1972 2-6-1793 27-7-1794 10.1795 9-11-1799
Qua sơ đồ trên học sinh nhanh chóng nắm bắt được tiến trình lịch sử và nội
dung của các giai đoạn lich sử Cách mạng Pháp cuối thế kỉ XIII.
Phần ý nghĩa:giáo viên hướng dẫn học sinh vẽ sơ đồ sau:
ĐẠI CÁCH MẠNG PHÁP
1789

Xoá bỏ tận gốc chế độ
phong kiến Pháp mở
đường phát triển CNTB.

Mở ra thời kì thắng
lợi CNTB trên

2
4
4
6
5
6

Khá
16
20
20
22
21
23

TB
25
20
20
17
19
16

Yếu
3
2
1
0
1
1

6
9
4

Khá
26
30
25

TB
14
7
16

- 16 -


2
1
10A6
2

45
46
46

10
6
8


Việc chuẩn bị tốt và sử dụng sơ đồ,biểu bảng hợp lí trong một giờ học lịch sử
giúp cho giáo viên thấy tự tin,chủ động,tránh nhầm lẫn,thiếu sót trong quá trình
dạy học.Mục đích cuối cùng làm cho học sinh yêu thích bộ môn lịch sử,hứng thú
và tích cực học tập hơn,đạt kết quả cao hơn.
Sử dụng sơ đồ và biểu bảng trong giờ dạy lịch sử,giáo viên tiết kiệm được
thời gian trên lớp,giành nhiều thời gian cho việc rèn luyện kỹ năng thực hành
cho học sinh.
Thiết kế và sử dụng sơ đồ,biểu bảng trong một số bài lịch sử lớp 10 ở trường
THPT,đây là một số kinh nghiệm nhỏ của tôi trong quá trình giảng dạy môn lịch
sử ở trường THPT Lê Lợi,hiểu biết và kinh nghiệm chắc chắn không tránh khỏi
sai sót,rất mong được sự góp ý chân thành của các đồng nghiệp.
3 Kiến nghị đề xuất
- Bổ sung một số buổi học ngoại khóa về lịch sử cho học sinh.
- Bổ sung thêm các đồ dùng trực quan còn thiếu như :tranh ảnh,lựơc đồ,sơ
đồ...tương ứng với nội dung kiến thức trong sách giáo khoa.
Tài liệu tham khảo
1.Sách giáo viên lịch sử lớp 10 chuẩn
2.Câu hỏi và bài tập lịch sử 10
3.Sách giáo khoa lịch sử lớp 10 chuẩn...
4.Một số tài liệu tham khảo khác...
XÁC NHẬN CỦA THỦ TRƯỞNG ĐƠN VỊ

Thanh Hoá,ngày 5 tháng 6 năm 2013
Tôi xin cam đoan đây là SKKN của
mình viết,không sao chép nội dung
- 17 -


của người khác.
(Ký và ghi rõ họ tên)