MỤC LỤC
•
•
•
•
•
•

TRANG PHỤ BÌA
LỜI CAM ĐOAN
LỜI CẢM ƠN
DANH MỤC BẢNG
DANH MỤC HÌNH
ĐẶT VẤN ĐỂ

CHƯƠNG 1.................................................Error: Reference source not found
TỔNG QUAN TÀI LIỆU...........................Error: Reference source not found
1.1. Lịch sử nghiên cứu bệnh nấm da...........Error: Reference source not found
1.2. Định nghĩa............................................. Error: Reference source not found
1.2. Một số đặc điểm sinh học của nấm .......Error: Reference source not found
1.2.1. Đặc điểm sinh thái .............................Error: Reference source not found
1.2.2. Đặc điểm dinh dưỡng......................... Error: Reference source not found
1.2.3. Đặc điểm cấu trúc và sinh sản của nấm.......Error: Reference source not
found
1.2.3.1. Bộ phận dinh dưỡng........................ Error: Reference source not found
1.2.3.2. Bộ phận sinh sản..............................Error: Reference source not found
1.3. Phân loại bệnh nấm da...........................Error: Reference source not found
1.4. Nguồn lây.............................................. Error: Reference source not found
1.5. Đường lây ............................................. Error: Reference source not found
1.6. Bệnh sinh...............................................Error: Reference source not found
1.7. Một số yếu tố nguy cơ đối với bệnh nấm da...Error: Reference source not

2.5.2.3. Cách lấy bệnh phẩm:....................... Error: Reference source not found
2.5.2.4. Kỹ thuật xét nghiệm........................ Error: Reference source not found
2.5.2.5. Đọc kết quả:.....................................Error: Reference source not found
2.5.3. Điều tra KAP...................................... Error: Reference source not found


2.6. Phương pháp xử lý số liệu.....................Error: Reference source not found
2.7. Đạo đức trong nghiên cứu..................... Error: Reference source not found
CHƯƠNG 3............................................ Error: Reference source not found
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU....................Error: Reference source not found
3.1. Thực trạng nhiễm nấm da của công nhân nhà máy xi măng Chinfon Error:
Reference source not found
CHƯƠNG 4............................................ Error: Reference source not found
BÀN LUẬN.............................................Error: Reference source not found
4.1. Thực trạng nhiễm nấm da của CBCNV nhà máy xi măng Chinfon. Error:
Reference source not found
4.2. Một số yếu tố ảnh hưởng tới tình trạng nhiễm nấm da của cán bộ công
nhân...........................................................Error: Reference source not found
KẾT LUẬN................................................. Error: Reference source not found
1. Thực trạng nhiễm nấm da của CBCNV nhà máy xi măng Chinfon.....Error:
Reference source not found
2. Một số yếu tố liên quan tới tình trạng nhiễm nấm da của công nhân...Error:
Reference source not found
KIẾN NGHỊ............................................Error: Reference source not found
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC


MỤC LỤC BẢNG
Bảng 3.1: Tỷ lệ nhiễm nấm da của cán bộ công nhân viên.....Error: Reference

1.2.1. Đặc điểm sinh thái [7], [20], [23].................................................................................2
1.2.2. Đặc điểm dinh dưỡng...................................................................................................3
1.2.3. Đặc điểm cấu trúc và sinh sản của nấm.......................................................................3
1.2.3.1. Bộ phận dinh dưỡng..................................................................................................3
1.2.3.2. Bộ phận sinh sản.......................................................................................................3
Hình 1.1. Tế bào nấm men [29].............................................................................................4
Hình 1.2. Tế bào nấm sợi [29]................................................................................................4
1.3. Phân loại bệnh nấm da....................................................................................................4
1.4. Nguồn lây........................................................................................................................5
1.5. Đường lây [30], [31].......................................................................................................5
1.6. Bệnh sinh.........................................................................................................................5
1.7. Một số yếu tố nguy cơ đối với bệnh nấm da...................................................................6
1.7.1. Môi trường bề mặt da...................................................................................................6
1.7.2. Môi trường tự nhiên và xã hội......................................................................................7
1.8. Tình hình bệnh nấm da....................................................................................................8
1.8.1. Tình hình bệnh nấm da trên thế giới............................................................................8
1.8.2. Tình hình bệnh nấm da tại Việt Nam...........................................................................9
1.9. Đặc điểm lâm sàng của bệnh nấm da............................................................................10


1.10. Triệu chứng cận lâm sàng...........................................................................................11
1.11. Điều trị........................................................................................................................12
1.12. Phòng bệnh [6]............................................................................................................12
CHƯƠNG 2..........................................................................................................................13
ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU..........................................................13
2.1. Đối tượng nghiên cứu....................................................................................................13
2.2. Địa điểm nghiên cứu ....................................................................................................13
2.3. Thời gian nghiên cứu....................................................................................................13
2.4. Phương pháp nghiên cứu...............................................................................................13
2.4.1. Cỡ mẫu.......................................................................................................................13

Bảng 3.7: Kết quả xét nghiệm trực tiếp tìm vi nấm.............................................................22
Bảng 3.8: Mối liên quan giữa bệnh nấm da và giới tính......................................................23
Bảng 3.9: Mối liên quan giữa bệnh nấm da và.....................................................................23
tuổi của cán bộ công nhân viên............................................................................................23
Bảng 3.10: Mối liên quan giữa bệnh nấm da và kiến thức phòng bệnh của cán bộ công
nhân viên..............................................................................................................................24
Bảng 3.11: Mối liên quan giữa bệnh nấm da và thái độ.......................................................24
của cán bộ công nhân viên...................................................................................................24
Bảng 3.12: Mối liên quan giữa bệnh nấm da và thực hành phòng chống bệnh của cán bộ
công nhân viên.....................................................................................................................26
BÀN LUẬN................................................................................................................27
4.1. Thực trạng nhiễm nấm da của CBCNV nhà máy xi măng Chinfon............................27
4.2. Một số yếu tố ảnh hưởng tới tình trạng nhiễm nấm da của cán bộ công nhân.............31
KẾT LUẬN..........................................................................................................................34
1. Thực trạng nhiễm nấm da của CBCNV nhà máy xi măng Chinfon ...............................34
2. Một số yếu tố liên quan tới tình trạng nhiễm nấm da của cán bộ công nhân...................34
KIẾN NGHỊ.........................................................................................................................35

MỤC LỤC HÌNH ẢNH
TỔNG QUAN TÀI LIỆU......................................................................................................1
1.1. Lịch sử nghiên cứu bệnh nấm da....................................................................................1
1.2. Định nghĩa.......................................................................................................................1
1.2. Một số đặc điểm sinh học của nấm [6], 15], [17], [21]...................................................2
1.2.1. Đặc điểm sinh thái [7], [20], [23].................................................................................2
1.2.2. Đặc điểm dinh dưỡng...................................................................................................3
1.2.3. Đặc điểm cấu trúc và sinh sản của nấm.......................................................................3
1.2.3.1. Bộ phận dinh dưỡng..................................................................................................3
1.2.3.2. Bộ phận sinh sản.......................................................................................................3
Hình 1.1. Tế bào nấm men [29].............................................................................................4
Hình 1.2. Tế bào nấm sợi [29]................................................................................................4

2.5.2.3. Cách lấy bệnh phẩm:...............................................................................................15
2.5.2.4. Kỹ thuật xét nghiệm................................................................................................15
2.5.2.5. Đọc kết quả:............................................................................................................16
2.5.3. Điều tra KAP..............................................................................................................16
2.6. Phương pháp xử lý số liệu.............................................................................................16
2.7. Đạo đức trong nghiên cứu.............................................................................................16
CHƯƠNG 3..........................................................................................................................17
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU..................................................................................................17
3.1. Thực trạng nhiễm nấm da của công nhân nhà máy xi măng Chinfon...........................17


Bảng 3.1: Tỷ lệ nhiễm nấm da của cán bộ công nhân viên..................................................17
Biểu đồ 3.1: Tỷ lệ nhiễm nấm da của cán bộ công nhân viên..............................................17
Bảng 3.2: Tỷ lệ nhiễm nấm da theo tuổi..............................................................................18
Biểu đồ 3.2: Tỷ lệ mắc nấm da theo nhóm tuổi...................................................................18
Bảng 3.3: Tỷ lệ nhiễm nấm da theo giới..............................................................................19
Biểu đồ 3.3: Tỷ lệ nhiễm nấm theo giới...............................................................................19
Bảng 3.4: Tỷ lệ nhiễm nấm da theo địa dư..........................................................................20
Biểu đồ 3.4: Tỷ lệ nhiễm nấm da theo địa dư......................................................................20
Bảng 3.5: Tỷ lệ nhiễm nấm da theo vị trí tổn thương..........................................................21
Biểu đồ 3.5: Tỷ lệ nhiễm nấm da theo vị trí tổn thương......................................................21
Bảng 3.6: Phân bố triệu chứng cơ năng của bệnh nấm da...................................................21
Biểu đồ 3.6: Triệu chứng cơ năng........................................................................................22
Bảng 3.7: Kết quả xét nghiệm trực tiếp tìm vi nấm.............................................................22
Bảng 3.8: Mối liên quan giữa bệnh nấm da và giới tính......................................................23
Bảng 3.9: Mối liên quan giữa bệnh nấm da và.....................................................................23
tuổi của cán bộ công nhân viên............................................................................................23
Bảng 3.10: Mối liên quan giữa bệnh nấm da và kiến thức phòng bệnh của cán bộ công
nhân viên..............................................................................................................................24
Bảng 3.11: Mối liên quan giữa bệnh nấm da và thái độ.......................................................24

bệnh nhưng đã gây ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng cuộc sống của hàng
triệu người trên thế giới hiện nay [32] như ngứa ngáy, gây mất thẩm mỹ. Ở
các đơn vị sản xuất, bệnh nấm da còn gián tiếp gây thiệt hại về kinh tế do số
ngày công nghỉ việc để chữa bệnh tăng [10]. Như vậy, bệnh nấm da là một
trong những vấn đề sức khỏe của cộng đồng cần được quan tâm.
Chúng tôi tiến hành đề tài: “Thực trạng bệnh nấm da của công nhân
nhà máy xi măng Chifon Hải Phòng” với mục tiêu:
1. Xác định tỷ lệ nhiễm nấm ở da của công nhân nhà máy xi măng
Chinfon Hải Phòng năm 2015.
2. Xác định mối liên quan đến bệnh nấm ở da của công nhân tại địa
điểm nghiên cứu.


1

CHƯƠNG 1
TỔNG QUAN TÀI LIỆU
1.1. Lịch sử nghiên cứu bệnh nấm da
Bệnh nấm da đã được mô tả từ rất sớm trong lịch sử của con người.
Bắt đầu vào năm 1939 khi J.L. Schoenlein quan sát thấy sợi nấm từ
một bệnh nhân bị nấm tóc, sau này ông đặt tên là Trichophyton schoenleinii
[6].
Năm 1892, Raymond Sabouraud đã bắt đầu nghiên cứu một cách hệ
thống về nấm da và ông đã phát minh ra môi trường nuôi cấy nấm [6]. Năm
1910, Raymond Sabouraud đã đưa ra bảng định loại nấm da, đặc điểm lâm
sàng và phương pháp điều trị. Với công sức đóng góp này, ông đã được coi là
cha đẻ của ngành nghiên cứu nấm y học hiện đại [30].
Với sự phát triển của kỹ thuật nuôi cấy nấm, những năm về sau, nhiều
loài nấm đã được phát hiện. Cho đến nay đã có hơn 100.000 loài nấm được
phát hiện, nhưng chỉ có khoảng 50 loài gây bệnh cho người, trong số đó có

Nấm sinh sản nhanh, nhiều và dễ dàng: chỉ cần một phần tử sinh sản là
bào tử nấm có thể phát triển thành một quần thể rất nhiều nấm được gọi là
khuẩn lạc (khóm/khúm) nấm. Vì vậy phòng và chống nấm phải có các biện
pháp triệt để, đặc biệt trong vấn đề điều trị, phải điều trị triệt để tận gốc để
loại trừ các bào tử nấm còn sót lại.
pH: đa số các loại nấm da đều phát triển trong môi trường có pH thích
hợp ở khoảng 6,9 - 7,2 (hướng kiềm).


3

1.2.2. Đặc điểm dinh dưỡng
Nấm đòi hỏi chất hữu cơ có sẵn từ môi trường, chúng tiết các men đặc
biệt giúp phân giải các chất hữu cơ đó thành các hợp chất đơn giản để hấp
thu. Phần lớn phát triển trong môi trường đơn giản không cần vitamin nhưng
cần thiamine, biotin, ... để phát triển.
1.2.3. Đặc điểm cấu trúc và sinh sản của nấm
Về cơ bản, cấu tạo chung của nấm gồm hai bộ phận: bộ phận dinh
dưỡng và bộ phận sinh sản [6], [20], [23].
1.2.3.1. Bộ phận dinh dưỡng
Bộ phận dinh dưỡng của nấm có thể là sợi nấm (đối với nấm sợi) hoặc
là tế bào nấm đối với nấm men [6], [20], [23].
Nấm men là những thực vật đơn bào. Có hình tròn hoặc hình bầu dục,
kích thước 4 - 6 µm [6]. Cấu tạo tế bào của nấm thường có: vỏ, vách, nhân,
nguyên sinh chất. Vách tế bào cấu tạo chủ yếu là kytin, có hay không có
cellulose.
Nấm sợi gồm những sợi tơ nấm có cấu tạo đa bào. Dạng sợi giúp nấm
dễ dàng xâm nhập sâu [6].
1.2.3.2. Bộ phận sinh sản
Nấm men sinh sản theo phương thức nảy chồi [6]. Từ một cực của tế

môi trường đất [6], [15], [24]. Các chủng nấm có nguồn gốc từ người gây
bệnh chiếm tỷ lệ cao nhất, sau đó là từ động vật và thấp nhất là từ đất.
- Các chủng nấm có nguồn gốc từ người sang người: là các loài nấm
chỉ ký sinh ở người, lây truyền do tiếp xúc trực tiếp giữa người với người
hoặc gián tiếp qua các đồ dung vật dụng chung như quần áo, giường chiếu,
giầy tất, mũ, lược, ...
- Các chủng nấm có nguồn gốc từ súc vật sang người: các chủng nấm
này ký sinh trên vật chủ nhất định và từ đó gây bệnh cho người. Các súc vật
đó thường là chó, mèo, trâu, bò, chuột, lợn, ...
- Các chủng nấm có nguồn gốc từ đất sang người.
1.5. Đường lây [30], [31]
- Lây trực tiếp: do tiếp xúc trực tiếp ở da người lành với những người
mắc bệnh, với các súc vật nuôi trong nhà như chó, mèo, ... bị nấm.
- Lây gián tiếp: từ các vật dụng bị nhiễm nấm như đồ chơi, thảm, áo
quần, chăn chiếu, ...
1.6. Bệnh sinh
Các bào tử bám được vào lớp sừng của da, lông, tóc và móng và phụ
thuộc vào điều kiện nóng ẩm, hiếu khí, các yếu tố kháng nấm mà không phụ
thuộc vào loài nấm gây bệnh [35].


6

Tiếp theo các bào tử nấm sẽ xâm nhập vào lớp sừng nhờ tiết ra nhiều
loại men tiêu protein. Khả năng hoạt động của men proteinase khác nhau tùy
theo chủng nấm. Quá trình xâm nhập gây bệnh cũng phụ thuộc vào sự đáp
ứng của cơ thể đối với các chủng nấm. Quá trình này có sự tham gia của
nhiều yếu tố [36], [42], [42]: da là hàng rào vật lý ngăn cản sự xâm nhập của
nấm, huyết thanh có các yếu tố ức chế sự phát triển của nấm, các tế bào nội
mô, hệ thống miễn dịch qua trung gian tế bào. Sợi nấm phát triển tiết ra các

trường, sự thay đổi thời tiết, khí hậu hoặc các yếu tố ngoại sinh khác .... bên
cạnh các yếu tố nội sinh có vai trò quan trọng trong sự phát triển của bệnh:
suy dinh dưỡng, sử dụng thuốc tránh thai đường uống, sử dụng corticoides,
thuốc ức chế miễn dịch [33]. Người ta thấy rằng số lượng bệnh nhân mắc
bệnh nấm da chiếm tỷ lệ cao vào những tháng mùa hè và có mưa nhiều [33].
Tuy nhiên với những người hoạt động thể lực thì bệnh có thể xuất hiện quanh
năm. Bệnh thường kéo dài hàng tháng, hàng năm. Ở Việt Nam, theo điều tra
của một số tác giả, tỷ lệ bệnh nấm da ở các tháng mùa hè cao hơn so với các
tháng trong năm.
Quá trình phát sinh, phát triển bệnh nấm da không chỉ phụ thuộc vào
các yếu tố môi trường xã hội: tập quán, hành vi, lối sống, thói quen vệ sinh cá
nhân, điều kiện lao động, các hoạt động của con người gây ô nhiễm môi
trường. Có tác giả cho rằng tỷ lệ mắc mới bệnh nấm da đã gia tăng là do ô
nhiễm môi trường, nhất là ô nhiễm công nghiệp.


8

1.8. Tình hình bệnh nấm da
1.8.1. Tình hình bệnh nấm da trên thế giới
Tại 3 nhà máy cao su, xi măng, gỗ tại Nigeria, tỷ lệ mắc bệnh nấm da
của công nhân là 27,83%, trong đó chủ yếu là lang ben [28].
Ở Nepal (2001), theo Agarwalla A. và cộng sự trong 100 trường hợp bị
nấm nông thì nấm da chiếm 43%, nấm bẹn 33%, nấm kẽ chân 20%. Trong đó
tỷ lệ nam: nữ là 2,5:1 và tỷ lệ nuôi cấy thành công là 94%. Các tác nhân gây
bệnh gồm T.rubrum 45,74%,

T.mentagrophytes 26,6%, T.tonsurans 11.7%,

M.audouinii 8,36% và các chủng khác [27].

nhỏ bệnh nhân mắc bệnh nấm kẽ. Nguyên nhân là do hai loài nấm là
T.rubrum và T.mentagrophytes.
Do điều kiện làm việc vệ sinh kém, nồng độ bụi cao, độ ẩm cao nên
bệnh nấm nông đặc biệt tăng cao ở công nhân mỏ. Tỷ lệ nấm nông ở công
nhân, viên chức mỏ Cẩm phả là 68,02% trong các bệnh da, trong đó nấm hắc
lào chiếm 23,09%, nấm kẽ 26,03%. Còn ở công nhân hầm lò thì tỷ lệ nấm
nông là 83,67% trong các bệnh da, trong đó hắc lào chiếm 35,46%, nấm kẽ
36,16% [5].
Tỷ lệ nấm nông cũng rất cao ở công nhân khai thác than Thái Nguyên
theo nghiên cứu của Nguyễn Qúy Thái năm 2004 [18]. Có 16,2% cán bộ công
nhân viên mắc bệnh nấm da vào mùa lạnh trong khi đó mùa nóng là 14,5%.
Bệnh nấm da có tỷ lệ cao nhất ở lứa tuổi 20 - 29 chiếm 74,2%, không
có bệnh nhân nào dưới 15 tuổi mắc bệnh nấm da. Bệnh chủ yếu gặp ở nam là
bộ đội tại ngũ hoặc học sinh, sinh viên. Đây là kết quả nghiên cứu của Trần
Việt Dũng tại khoa Da liễu Bệnh viện 103 [4].
18,4% số người được điều tra đang làm việc tại các quán hang ăn uống
giải khát ở phường Phú Cát, thành phố Huế bị nhiễm nấm móng là kết quả


10

nghiên cứu của Tôn Nữ Phương Anh và CS [3]. Trong đó chủ yếu ở độ tuổi
20 - 29, nữ chiếm tỷ lệ cao hơn 65,6%. Nguyên nhân được tìm thấy ở đây là
do tiếp xúc thường xuyên với nước trong thời gian dài trên 6 tháng.
Theo nghiên cứu tại Khoa khám bệnh, Bệnh viện 103 trong 18 tháng từ
tháng 01/2013 đến tháng 06/2014 cho thấy bệnh nấm da có thể gặp ở mọi lứa
tuổi, tuy nhiên hay gặp nhất ở nhóm tuổi 20 - 39, nam chiếm 76,38%, nữ
chiếm 23,62% [2].
Qua khảo sát 40 bệnh nhân đến khám tại Khoa Ký sinh trùng Bệnh viện
Đại học Y Dược Cần Thơ cho thấy yếu tố nguy cơ mắc bệnh nấm da ở đây là

Trong các bệnh gây ra do có các chủng nấm có nguồn gốc từ động vật,
tổn thương thường thấy ở vùng da hở: đầu, nách, mặt, tay và tổn thương
thường viêm tấy, bề mặt có nhiều vảy, kích thước nhỏ.
Tổn thương do các loài nấm có nguồn gốc từ người có ở bất kỳ vùng
nào trên cơ thể. Ở vùng hay bị sang chấn tổn thương có kích thước lớn, bờ có
nhiều vảy, hoạt tính, trung tâm thường sạch. T. rubrum có thể gây nên các u ở
xung quanh nang lông, và mức độ viêm tấy không rõ rệt bằng các chủng nấm
có nguồn gốc từ súc vật.
1.10. Triệu chứng cận lâm sàng
1.10.1. Xét nghiệm trực tiếp
Lấy vảy da ở tổn thương ngâm vào dung dịch kiềm KOH hoặc NaOH
10% - 20%, soi dưới kính hiển vi quang học thấy sợi nấm hay đoạn sợi nấm
có thành tế bào đậm, bào tương đục, dày, mềm mại hay tế bào nấm men.
Ngoài ra còn thấy bào tử nấm.
1.10.2. Nuôi cấy nấm
Lấy vảy da ở vùng tổn thương sau khi đã sát trùng cho vào môi trường
Sabuoraud. Sau 2 - 3 tuần, nấm mọc căn cứ vào hình dạng, cấu tạo, màu sắc


12

khuẩn lạc, hình ảnh vi thể và sự thay đổi màu sắc trong môi trường urê để
định loại nấm.
1.11. Điều trị
Việc điều trị nấm da cũng có nhiều ý kiến khác nhau. Thông thường nếu
mới nhiễm và diện tích tổn thương nhỏ thì chỉ cần dùng thuốc bôi là đủ. Tuy
nhiên, nếu tổn thương mạn tính và diện tích tổn thương rộng thì phải kết hợp
bôi tại chỗ và uống thuốc kháng sinh chống nấm.
1.12. Phòng bệnh [6]
Để phòng bệnh nấm da lan truyền và xâm nhập thì khâu vệ sinh cá


2
α
1−
2

.

p.q
d2

Trong đó :
- n: là cỡ mẫu.
- Z1-α/2 : Hệ số tin cậy ở mức sác xuất 95% (Z1-α/2 = 1,96).
- p: Tỷ lệ nhiễm nấm da. Lấy tỷ lệ nhiễm là 18% theo nghiên cứu của
Nguyễn Quý Thái tại mỏ than Thái Nguyên năm 2004 [18] (p = 0,18).


14

- 1 - p : Tỷ lệ ước lượng người không nhiễm nấm da là 82% (q = 0,82) .
- d : Độ chính xác mong muốn (5%).
Như vậy cỡ mẫu tối thiểu cần thiết cho nghiên cứu là 227. Để tăng độ
chính xác chúng tôi lấy vào nghiên cứu 559 cán bộ công nhân.
2.4.2. Chọn mẫu
Chủ động chọn những công nhân đến khám vào ngày thứ 1, ngày thứ 3,
ngày thứ 5, ngày thứ 7 và ngày thứ 9 của đợt khám sức khoẻ định kỳ tại công
ty xi măng Chinfon.
2.5. Kỹ thuật thu thập số liệu
2.5.1. Khám lâm sàng xác định bệnh nấm da

- Chọn sợi lông, tóc mất bóng, xốp, mất màu, dễ gẫy, hoặc có những
hạt màu đen bám chặt vào sợi tóc.
- Dùng kéo cắt, cần thiết có thể dùng nhíp nhổ cả chân tóc hoặc chân
lông.
2.5.2.4. Kỹ thuật xét nghiệm
- Trên lam kính sạch và khô, nhỏ 1 giọt KOH (NaOH) 20% hoặc 30%
(đối với bệnh phẩm là móng)
- Để mẫu thử vào giọt KOH (NaOH).
- Nếu muốn khảo sát ngay, hơ tấm lam kính trên ngọn lửa đèn cồn thấy
bốc hơi lên là được (không cho sôi) hoặc cho vào tủ ấm.
- Nếu chưa muốn khảo sát ngay để tiêu bản ở nhiệt độ phòng trong
thời gian từ 3 - 4 giờ.
- Đậy lá kính.