HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA

NGHIÊN CỨU TRANH CỔ ĐỘNG VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1945-1975
NHẰM NÂNG CAO NHẬN THỨC CHO SINH VIÊN,
ĐÁP ỨNG ĐỔI MỚI GIÁO DỤC MỸ THUẬT TẠI CÁC TRƯỜNG SƯ PHẠM
ThS. Trần Văn Đức
Trường ĐH Thủ đô Hà Nội
Tóm tắt: Đổi mới căn bản toàn diện giáo dục- đào tạo đang đặt ra những thách
thức, yêu cầu mới cho các cở đào tạo trong việc dạy và học nhằm nâng cao chất lượng
giáo dục. Với ý nghĩa đó, việc nghiên cứu, phân tích các tác phẩm trong bài viết nhằm
nâng cao nhận thức cho sinh viên mỹ thuật tại các trường sư phạm, hướng tới yêu cầu
đổi mới giáo dục hiện nay.
Abstract: Apparently nowadays the fundamental and profound innovation in
education and training is a pressing issue for all the education institutes in order to
improve teaching and learning quality. This also poses new challenges and
requyrements for all the concerned parties. To make a small contribution to this
educational course, this study aims at researching and and analysing some works of art
with the hope that its findings can help broaden students' knowledge on fine art in
pedagogical colleges and universities.
Tranh cổ động đúng nghĩa chỉ thực sự hình thành rõ nét trong khoảng từ năm
1880 đến năm 1895 ở một số nước châu Âu. Qua thời gian và những biến đổi xã hội,
chính trị trong và sau Chiến tranh thế giới thứ nhất tranh cổ động phát triển mạnh mẽ,
rộng khắp và trở thành phương tiện tuyên truyền chính trị, xã hội quan trọng trên toàn
thế giới.
Ở Việt Nam, tranh cổ động xuất hiện vào khoảng đầu thế kỷ 20. Với đặc trưng
ngôn ngữ của mình, tranh cổ động là một phần quan trọng của đời sống chính trị, xã
hội từ những ngày tiền khởi nghĩa Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nhằm tuyên
truyền đấu tranh giành độc lập dân tộc. Những bức tranh cổ động nhạy bén về đề tài,
phong phú về bút pháp của các họa sỹ sáng tác ngay khi cuộc kháng chiến chống Pháp
bùng nổ đã cổ vũ tinh thần yêu nước, niềm tin vào cuộc kháng chiến trường kỳ, kịp
thời phản ánh chủ trương, chiến lược, sách lược của Đảng. Những bức tranh địch vận

thể hiện qua những hình thể, mảng màu sắc chắc khỏe, chứa đựng những thông điệp
cần và đủ để công chúng tiếp nhận một cách nhanh nhất, dễ nhất. Đây là giai đoạn mà
nhiều hình tượng đã được xây dựng, sử dụng trong tranh cổ động một cách hết sức độc
đáo; nhiều câu chuyện, sự việc được phản ánh sắc xảo, thông minh qua sự đơn giản,
súc tích về hình, màu và bố cục. Ví như những thành tích, tấm gương tiêu biểu trong
thời chiến, hay hình ảnh quen thuộc của anh bộ đội Cụ Hồ trên đường hành quân,
những hình ảnh máy bay B52 bị bắn rơi..., tất cả đều được bàn tay tài hoa cùng với
lòng yêu nước của các họa sỹ với thủ pháp nghệ thuật tạo hình độc lập, sáng tạo thành
hình tượng điển hình để qua đó cổ vũ, tuyên truyền, khích lệ lòng yêu nước, căm thù
giặc của toàn thể nhân dân.
Bằng những hình tượng cô đọng, giàu ý nghĩa, tranh cổ động đã lan tỏa, khơi
dậy làn sóng các phong chào thi đua rèn luyện, tinh thần quật khởi, góp sức góp công
cho công cuộc bảo vệ và xây dựng Tổ quốc. Nhiều bức tranh cổ động đã trở thành
những bản hùng ca theo chân các tầng lớp người dân, chiến sĩ bộ đội, các đoàn dân
công trên mọi mặt trận. Trong số đó không ít tác phẩm đã ghi dấu trên dòng lịch sử mỹ
thuật nước ta như: “ Nước Việt Nam của người Việt Nam” (Trần Văn Cẩn – 1945);
“Tại sao? Và chết cho ai?” (Lương Xuân Nhị - 1946); “ Giặc giết! hiếp”, “ Hà Nội
vùng đứng lên” (Tô Ngọc Vân – 1946); hay các sáng tác vào những năm 1960, 1970
như: “Thừa thắng xông lên đánh giặc Mỹ xâm lược” của Huỳnh Văn Gấm, “Bảo vệ
hòa bình” của Nguyễn Đỗ Cung, “ Khải hoàn môn của học thuyết Níchxơn” của

80


HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA

Trường Sinh; “Không có gì quý hơn Độc lập Tự do” của Lê Thanh Đức, “Địch phá ta
cứ đi” của Đào Đức.
Tác phẩm “Bác vẫn cùng chúng cháu hành quân” của Nguyễn Thụ và Huy
Oánh là một bài ca hào sảng về tinh thần bộ đội cụ Hồ. Bằng những đường nét đen tạo

vì vậy đẩy mạnh sản xuất lương thực là một trong những phong trào lớn của nhân dân

81


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ HÀ NỘI

miền Bắc. Ở đề tài lao động sản xuất có các tranh cổ động đặc sắc, tiêu biểu như:
“Giồng thêm khoai để tiết kiệm gạo”, “Cải tiến canh tác” (Nguyễn Minh Mỹ - 1958);
“Phát triển chăn nuôi gà” (Thái Sơn - 1968); “Thực hiện di chúc Hồ Chủ Tịch” và “
Cá Tây hồ” (Nguyễn Tiến Chung – 1969), v.v… Ở đề tài này bên cạnh những hình
ảnh đẹp hấp dẫn thì phần chữ cũng khá đặc biệt. Phần chữ trong tranh cổ động không
chỉ là những câu khẩu hiệu động viên, nhân dân hăng hái tăng gia sản xuất, tham gia
kháng chiến mà còn có những vần thơ dễ nhớ, dễ hiểu, dân dã được gieo vần theo thể
thơ lục bát, trong tác phẩm “Giồng thêm khoai để tiết kiệm gạo” như:
“ Còn trời còn nước, còn non
Còn một tấc đất ta còn tăng gia
Thêm khoai thì thóc để ra
Không lo đói kém cả nhà phởn phơ”
Hay trong tranh của Minh Phương – sáng tác năm1970:
“ Lúa tốt lợn béo gà đàn
Góp phần thắng Mỹ xóm làng ấm no”
Sản xuất lương thực với những sáng kiến mới trong lao động được phổ biến
thông qua tranh cổ động như cải tiến canh tác tăng vụ như tác phẩm: “Cải tiến canh
tác” (Nguyễn Minh Mỹ - 1958); Tác giả sử dụng màu vàng cho không gian trong tranh
tượng trưng cho một vụ mùa chín vàng, bội thu. Với tạo hình bố cục chắc khỏe,
đường nét thanh thoát… Hình ảnh cô gái Thái trong trang phục truyền thống đã gây
sức hút đến người xem và truyền tải thông điệp cải tiến canh tác đẩy mạnh sản xuất.

đầy đủ những yếu tố nghệ thuật tạo hình đảm bảo cho sự tồn tại và phát triển bền
vững. Với mục đích tuyên truyền, tranh cổ động đã tìm và hình thành tiếng nói riêng
cho thể loại. Tranh cổ động giai đoạn này đã có một vị trí quan trọng trong đời sống
đất nước, có mặt ở mọi nơi, tác động đến nhiều mặt của cuộc sống lao động và chiến
đấu của một thời đạn bom bằng ngôn ngữ đồ họa khúc chiết, mạnh mẽ tính thời đại và
mặn mà tinh thần dân tộc, dung hòa trong tinh thần nhân văn, lãng mạn, lạc quan
không hề thấy ở các nền nghệ thuật tranh cổ động khác.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Đặng Bích Ngân ( 2001), Từ điển thuật ngữ mỹ thuật phổ thông, NXB Giáo dục.
Nguyễn Trân ( 2005), Các thể loại và loại hình mỹ thuật, NXB Mỹ thuật.
Vụ Mỹ Thuật( 1977), Tranh cổ động Việt Nam, NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội.
Bộ văn hóa thông tin, cục văn hóa thông tin cơ sở ( 2001), Tranh cổ động Việt
Nam 1945 – 2000, NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội .
[5]. Bộ văn hóa thông tin, cục văn hóa thông tin cơ sở ( 2006), 60 năm tranh cổ động
Việt Nam 1945 – 2005, NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội.
[6]. Hội Mỹ thuật Việt Nam (2002), Mỹ thuật với Bác Hồ, NXB Mỹ thuật.
[1].
[2].
[3].
[4].

83