BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ HÀ NỘI

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIÁO DỤC VÀ DẠY HỌC PHÒNG TRÁNH
THIÊN TAI TRONG ĐÀO TẠO GIÁO VIÊN NGƯỜI DÂN TỘC THIỂU SỐ
KHU VỰC TÂY BẮC
ThS. Đỗ Xuân Đức - Trường Cao đẳng Sơn La
ThS. Vũ Thị Nự - Trường Đại học Tây Bắc
Tóm tắt: Bài viết phân tích thực trạng đào tạo nguồn nhân lực giáo viên tại các
trường đại học, cao đẳng khu vực Tây Bắc, đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến giáo
dục phòng tránh thiên tai, phân tích nội dung và kỹ năng giáo dục phòng tránh thiên tai
cho sinh viên sư phạm là người dân tộc thiểu số. Trên cơ sở đó, đưa ra một số biện
pháp giáo dục phát triển năng lực phòng tránh thiên tai như: tích hợp giáo dục phòng
tránh thiên tai vào các học phần đào tạo, hoạt động ngoại khóa, hoạt động học tập,
tham quan, trải nghiệm. Đây được xem là các giải pháp hiệu quả nhằm phát triển năng
lực toàn diện nguồn nhân lực nhà giáo ở các khu vực khó khăn trong bối cảnh đổi mới
giáo dục và kỷ nguyên giáo dục vì tính bền vững hiện nay.
Từ khóa: Phát triển, Phòng tránh, Năng lực, Thiên tai, Giáo viên, Thiểu số,
Tây Bắc
Abstract: This article analyzed the status of training teachers in Tay Bac
University and colleges in the Northwest region, assess the factors effecting on
educating disaster prevention for pedagogy students who are ethnic people. On that
basis, the authors proposed some solutions for educating abilities of disaster
prevention such as integrating disaster prevention in some subjects of curriculum,
extracurricular activities, learning, field trip…Those are effective, complex solutions
to develop human resources for education in the difficult region in the context of
educational renovation and education for sustainable development.
Key words: Development, prevention, abilities, disasters, ethnic teacher,
Northwest area
1. ĐẶT VẤN ĐỀ

đào tạo giáo viên tại các trường đại học, cao đẳng khu vực Tây Bắc cần có các biện
pháp giáo dục phát triển năng lực phòng tránh thiên tai nhằm hình thành cho giáo sinh
là người dân tộc thiểu số. Vì vậy, giáo dục phòng tránh thiên tai cho đội ngũ giáo sinh
dân tộc, phát triển năng lực ứng phó với thiên tai có thể xẩy ra, chung sống, giảm thiểu
tối đa thiệt hại do các thảm họa thiên tai là yêu cầu, nhiệm vụ của các cơ sở giáo dục
và đào tạo giáo viên khu vực Tây Bắc nhằm nâng cao năng lực nguồn lực đội ngũ giáo
viên có năng lực phát triển toàn diện góp phần xây dựng nền móng giáo dục phổ thông
(mầm non, tiểu học, trung học cơ sở, THPT), vì mục tiêu phát triển bền vững khu vực
Tây Bắc.
2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
- Phương pháp tổng hợp tư liệu từ các công trình nghiên cứu, báo cáo tại các
hội nghi, hội thảo, sách, báo, tạp chí và trên các phương tiện thông tin đại chúng: báo
điện tử, cổng thông tin các cơ quan trung ương và địa phương, cập nhật tin tức mới

85


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ HÀ NỘI

nhất về thực trạng kinh tế, xã hội, đặc biệt để cập nhật những vấn đề thiên tai, bão lũ,
hạn hán, rét đậm, rét hại xẩy ra tại các tỉnh Tây Bắc trong những năm gần đây.
- Phương pháp phân tích các bên liên quan để làm rõ các vấn đề trong việc giáo
dục phòng tránh thiên tai áp dụng cho đối tượng sinh viên sư phạm người dân tộc
thiểu số tại các bậc học tại địa bàn Tây Bắc.
- Phương pháp phân tích, so sánh nhằm hệ thống, phân tích các tư liệu đã thu
thập thông qua số liệu cụ thể, trên cơ sở đó, đánh đề xuất các phương thức thực hiện
giáo dục phòng tránh thiên tai cho đối tượng sinh viên sư phạm là dân tộc thiểu số
trong tại các trường đại học, cao đẳng khu vực Tây Bắc, đồng thời làm căn cứ đưa ra

học, Sư phạm Toán, Vật Lý, Hóa, Sinh học ;
Ngữ Văn, Giáo dục chính trị ,Giáo dục thể
chất, Tiếng Anh, Địa lý, Lịch Sử

94

Cao đẳng Sơn CĐSP Toán, Ngữ Văn, Tiểu học, Mầm non,
La
Giáo dục công dân, Trung cấp Sư phạm tiểu
học, Giáo dục mầm non.

98

Đại học Tây
Bắc


HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA

3

CĐSP
Bình

Hòa CĐSP Ngữ Văn, Tiếng Anh,Toán học, Mầm
non, Tiểu học, Hóa học.

4

CĐSP Lào Cai

98

91

Nguồn: Tác giả tổng hợp
3.2. Vai trò của một số tổ chức, cá nhân đến giáo dục phòng tránh thiên tai
cho sinh viên người dân tộc thiểu số ở Tây Bắc
Bảng 2: Vai trò của một số tổ chức cá nhân đến giáo dục phòng tránh
thiên tai cho sinh viên dân tộc thiểu số ở khu vực Tây Bắc
Các tổ chức và
cá nhân

Các
trường đại học,
cao đẳng, các
khoa đào tạo khu
vực Tây Bắc

Các giảng
viên trực tiếp
thực hiện giáo
dục phòng tránh
thiên tai

Tác động bên liên quan Tác động trở lại
đến giáo dục phòng
giáo dục phòng
tránh thiên tai
tránh thiên tai đến
các bên liên quan

ứng, giảm nhẹ
tác động của
thiên tai đến
lĩnh vực chuyên
môn sau khi ra
trường.

Nâng
cao trách nhiệm
của giảng viên
với học người
học và các lĩnh
vực
nghề
nghiệp và cộng

87


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

Sinh viên
sư phạm là dân
tộc thiểu số

Các
trường học sử
dụng đội ngũ
giáo viên


Tham gia một số
Thu
được
khâu giáo dục phòng kiến thức, kỹ năng
tránh giảm nhẹ tác động phòng tránh giảm
thiên tai khi sinh viên nhẹ thiệt hại do
đến rèn nghề, thực hành, thiên tai gây ra đối
thực tế, thực tập
với lĩnh vực ngành
nghề cụ thế
Cung cấp kinh
nghiệm và thói quen và
bài học phòng tránh
thiên tai giúp sinh viên
nhận thức rõ hơn các
phương
thức,
kinh
nghiệm, sáng kiến phòng
tránh thiên tai từ cộng
đồng

Tiếp cận với
kiến thông tin, kiến
thức mới về bản
chất,thời điểm xẩy
ra thiên tai,tiếp cận
kỹ năng phòng
tránh thiên tai hiện
đại.

Nâng
cao vai trò của
cộng đồng địa
phương
giáo
dục
phòng
tránh thiên tai.

Nguồn: Tác giả tổng hợp

88


HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA

3.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến giáo dục phòng tránh thiên tai cho sinh viên sư
phạm là người dân tộc thiểu số tại các trường đại học, cao đẳng khu vực Tây Bắc
Kế hoạch hành động thực hiện Chiến lược quốc gia phòng, chống và giảm
nhẹ thiên tai của ngành Giáo dục giai đoạn 2011 – 2020, đặt mục tiêu đến năm 2015
hoàn thành việc mở và tổ chức đào tạo các chuyên ngành phục vụ công tác phòng,
chống và giảm nhẹ thiên tai, từ 2016 - 2020 tổ chức triển khai áp dụng đại trà mẫu
trường/lớp học phòng, chống và giảm nhẹ thiên tai [3]. Đây là tiền đề quan trọng để
thực hiện lồng ghép, tích hợp những kiến thức cơ bản về phòng, chống và giảm nhẹ
thiên tai vào các chương trình giáo dục tại các trường, khoa đào tạo giáo viên khu vực
Tây Bắc.
Thiên tai và thảm họa từ thiên tai đang trở thành thách thức lớn nhất trong phát
triển kinh tế, xã hội, an ninh quốc phòng, đặc biệt đối với các cộng đồng dân tộc thiểu
số vùng Tây Bắc. Do đó, nhận thức thiên tai ở cấp độ khác nhau trở thành vấn đề thực
tiễn được các cơ sở giáo dục, đào tạo, các khoa bộ môn, giảng viên, sinh viên, và cộng

Lai Châu
Yên Bái
Lào Cai
Tổng

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ HÀ NỘI

14.825
800
1.879
1.192
2.089
22.593
Nguồn Tổng cục Thống kê 2014 [4]

Trên 90 % sinh viên theo học các ngành đào tạo giáo viên tại các trường đại
học, cao đẳng khu vực Tây Bắc là con em dân tộc thiểu số (người Thái, Mường,
Mông, Dao…), những hạn chế về ngôn ngữ, tâm lý lứa tuổi, đặc điểm nhận thức của
sinh viên người dân tộc thiểu số có nhiều nét khác biệt so với mặt bằng chung. Do vậy,
cần có cách tiếp cận nội dung và phương pháp giáo dục phòng tránh thiên tai phù hợp.
3.4. Nội dung giáo dục phát triển năng lực phòng tránh thiên tai
BĐKH đang trở thành thách thức trong quá trình phát triển kinh tế vùng Tây
Bắc, biểu hiện BĐKH cơ bản tại khu vực Tây Bắc qua các hiện tượng; mùa khô kéo
dài gây thiếu nước, hạn hán; lũ ống, lũ quét sạt lở đất đá cục bộ; các hiện tượng thời
tiết cực đoan rét đậm, rét hại, Do đó, giáo dục phòng tránh thiên tai cho sinh viên sư
phạm cần tập trung vào các nội dung cơ bản sau
Bảng 4: Nội dung giáo dục phát triển năng lực giáo dục phòng tránh hiện
tượng thiên tai
Nội dung 1: Kiến thức, kỹ năng phòng tránh thiếu nước, hạn hán trong mùa
khô

dụng ít nước, có sức chống chịu cao
trong khô hạn vào các môn học bậc
phổ thông qua đợt thực tập sư phậm


HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA

của khô hạn,
thiếu nước đối
với sản xuất và
đời sống.

bậc tiểu học, THCS, THPT.
- Đánh giá được vai trò, ý nghĩa việc
giáo dục ý thức trồng, bảo vệ rừng đầu
nguồn, rừng phòng hộ qua các phần
thực thực hành, thực địa trong chương
trình đào tạo.

Nội dung 2: Kiến thức phòng tránh lũ ống, lũ quét trượt lở đất đá cục bộ
Kiến thức

Kỹ năng phòng tránh

- Phân tích được chú giải cảnh báo lũ
ống, lũ quét, trượt lở đất đá trong bản
đồ của dự án “Điều tra, đánh giá và
phân vùng cảnh báo nguy cơ trượt lở
- Xác định được đất đá các vùng miền núi Việt Nam”,
các tháng trong (Viện Khoa học Địa chất và Khoáng

tránh, đối phó lượt lở đất đá, lũ quét
cho cộng đồng người dân tộc thiểu số.
Đặc biệt, địa phương bố trí nơi sơ tán
an toàn cho người dân trong vùng nguy
hiểm khi có cảnh báo về bão, lũ và
mưa lớn.
- Phân tích được các phương pháp phù
hợp nhằm đẩy mạnh công tác truyền
thông cộng đồng hạn chế thiệt hại do
lũ, lũ quét, sạt lở đất tại khu vực miền
núi Tây Bắc.

Nội dung 3: Kiến thức, kỹ năng phòng tránh thời tiết cực đoan rét đậm, rét hại
Kiến thức

Kỹ năng phòng tránh

Thái độ

91


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ HÀ NỘI

- Nhận diện diễn - Đánh giá được vai trò, ý nghĩa của hệ
biến rét đậm, rét thống tập quán, kinh nghiệm và sáng
hại.
kiến cộng đồng dân tộc thiểu số trong

viên mầm non như: Phương pháp cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh; vệ
sinh phòng bệnh trẻ em, hình thành cho giáo sinh một số năng lực giáo dục và dạy học
cho trẻ: Phát triển thể chất thông qua trò chơi vận động: Ai nhanh hơn, Ai chuyển đồ
nhanh hơn, lựa chọn quần áo phù hợp thời tiết, chăm sóc cây, dạo chơi ngoài trời; Phát
triển nhận thức qua hình thức: xem tranh về trượt lở đất đá, lũ ống, lũ quét, rét đậm, rét
hại; Phát triển ngôn ngữ qua hình thức: kể chuyện,đọc thơ: “Cả nhà chống bão” “Rét
về” tô tranh; Phát triển tình cảm, kĩ năng xã hội: ăn mặc phù hợp với thời tiết; không
sợ hãi hoảng loạn, bình tĩnh thực hiện những yêu cầu, hướng dẫn của người lớn khi có
thảm hoạ thiên tai ; không tự ý ra khỏi nhà hoặc ra khỏi nơi sơ tán, biết tìm nơi trú ẩn
an toàn khi có mưa bão, lũ ống, lũ quét phòng lũ quét, biết gọi người lớn khi gặp nguy
hiểm.., thu gom rác ở trường trồng cây, chăm sóc vật nuôi, tiết kiệm năng lượng (điện,
nước...), bảo vệ nguồn nước, cây xanh. Phát triển triển thẩm mĩ: Nghe, hát, múa, vận
động theo nhạc các bài hát liên quan đến thời tiết, trái đất, môi trường và biến đổi khí
hậu: “Trời nắng, trời mưa”, “Mưa rơi”, “Trái đất này là của chúng mình”, “Em yêu cây
xanh”. Trong quá trình tổ chức các hoạt động giáo dục nhận thức phòng tránh thiên tai,

92


HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA

giáo sinh cần phải rèn kỹ năng và sử dụng phương pháp thích hợp, gây hứng thú và
duy trì được hứng thú cho trẻ, tạo cơ hội để trẻ được tích cực hoạt động, trải nghiệm
với thực tế tại địa phương, gia đình, bản làng, cộng đồng nơi các em đang sống.
Chương trình đào tạo giáo phổ thông (tiểu học, trung học cơ, THPT), việc tích
hợp kiến thức nhận biết các hiện tượng thiên tai và các biện pháp phòng tránh, giảm
nhẹ qua học phần khoa học môi trường trong chương trình đào tạo là phương pháp
giáo dục hiệu quả. Hình thành cho giáo sinh năng lực và phương pháp giáo dục cho
học sinh phổ thông hành vi ứng xử văn minh, thân thiện với môi trường sống xung
quanh, thói quen sống ngăn nắp, bảo vệ môi trường sống, tiết kiệm năng lượng để



BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ HÀ NỘI

Diễn biến tình thế thời tiết ở các tỉnh Tây Bắc cho thấy tác động bất lợi
của thiên tai ngày càng lớn đến khu vực Tây Bắc. Những biểu hiện rõ nét nhất là các
hiện tượng thời tiết diễn biến ngày càng thất thường khó dự báo, có xu hướng gia tăng:
thiếu nước nghiêm trọng vào mùa khô, mưa lớn, cục bộ đã gây ra lũ ống, lũ quét, xói
lở, cùng với những hiện tượng thời tiết nguy hiểm khác như rông, lốc xoáy, mưa đá,
xương muối, rét đậm, rét hại ngày càng nhiều và khó dự báo. Trước những tác động
ngày càng rõ rệt của thiên tai do biến đổi khí hậu (BĐKH) gây ra, hệ thống cơ sở giáo
dục và đào tạo ở Tây Bắc cần xây dựng kế hoạch giáo dục và biện pháp giáo dục hiệu
quả thực hiện Chiến lược quốc gia phòng, chống và giảm nhẹ thiên tai của ngành Giáo
dục giai đoạn 2011 – 2020. Trên cơ sở nội dung nghiên cứu về giáo dục phòng tránh
thiên tai, nghiên cứu này đưa ra số khuyến nghị, giải pháp và phương pháp giáo dục và
đào tạo giúp nâng cao năng lực phòng tránh thiên tai cho giáo sinh sư phạm trong khu
vực, hướng đến mục tiêu đào tạo ra những giáo viên tương lai vận dụng kiến thức, kỹ
năng, thái độ hình thành năng lực phòng tránh, giảm nhẹ tác động bất lợi của thiên tai
trên các phương diện: Nhận diện các hiện tượng thiên tai điển hình, quy mô, diễn biến
và tác động của các đợt hạn hán trong mùa khô; xác định quy luật, nguyên nhân gây ra
hiện tượng lũ ống, lũ quét, trượt lở đất đá cục bộ mùa mưa; Nhận diện, dự báo các hiện
tượng thời tiết cực đoan rét đậm, rét hại. Trên cơ sở đó, chủ động vận dụng phương
pháp giáo dục phòng tránh thiên tai vào quá trình dạy học phù hợp với đặc điểm nhận
thức của học sinh từ bậc giáo dục mầm non, đến giáo dục phổ thông theo hướng phát
triển năng lực toàn diện ở người học.
Trước thách thức của thiên tai đang diễn biến phức tạp và khó dự báo tại
khu vực Tây Bắc, thiết nghĩ các trường, khoa đào tạo giáo viên trong khu vực cần phải
đi tiên phong với những kế hoạch, nội dung và phương pháp giáo dục phù hợp với đặc